Кіріспе
Орман экожүйелеріне негізделген агроорман шаруашылығы азық-түлік өндірісі жүйесі – бұл жеміс ағаштары, жаңғақтар, бұталар, шөптер, жүзімдер және адамдарға тікелей пайдалы көп жылдық көкөністерді қамтитын, орман экожүйелерінің үлгісіндегі, төмен күтімді, тұрақты, өсімдік негізді азық-түлік өндіру және агроорман шаруашылығы жүйесі. Өсімдіктерді бірге отырғызу арқылы, оларды орманды мекендеу ортасын құру үшін қатарластырып өсіруге болады. Орман бақшасы тропикалық аймақтарда азық-түлікті қамтамасыз етудің ежелгі әдісі. 1980 жылдары Роберт Харт бұл принциптерді бейімдеп, оларды қоңыржай климатқа қолданғаннан кейін "орман бақшасы" терминін енгізді.
Forest gardening is a low maintenance, sustainable, plant based food production and agroforestry system based on woodland ecosystems, incorporating fruit and nut trees, shrubs, herbs, vines and perennial vegetables which have yields directly useful to humans. Making use of companion planting, these can be intermixed to grow in a succession of layers to build a woodland habitat. Forest gardening is a prehistoric method of securing food in tropical areas. In the 1980s, Robert Hart coined the term "forest gardening" after adapting the principles and applying them to temperate climates.
Тарих
Тарихқа дейінгі дәуірден бері аңшы-жинаушылар орманға әсер еткен болуы мүмкін, мысалы, Еуропада мезолит дәуіріндегі адамдар қабаттас, жаңғақ сияқты сүйікті өсімдіктерін өздерімен бірге әкелген. Орман бақтары, әлемдегі ең ерте пайдаланылған жер телімі және ең төзімді агроэкожүйе болып саналады. Аляскадағы алғашқы халықтардың ауылдарында жаңғақ, тас жемістер, жидектер мен шөптерге толы орман бақтарын 1930 жылдары Смитсонов институтының археологы атап өткен. Орман бақтары тропиктік аймақтарда кең таралған және Шри-Ланкада "Кандиан орман бақтары", Мексикада "huertos familiares" – отбасылық баулар, агроормандар немесе бұталы бақтар деп белгілі. Олар жергілікті тұрғындар үшін табыс пен азық-түлік қауіпсіздігінің маңызды көзі болып табылады. Роберт Харт 1980 жылдары орман бағын Ұлыбританияның қоңыржай климатына бейімдеді. Харттың денсаулығы мен жеке себептеріне байланысты шикі вегетариандық диетаға көшкеннен кейін, ол шаруашылық малдарының орнына өсімдіктерге көшті. Орман бақтарының негізгі үш өнімі – жеміс, жаңғақ және жасыл жапырақты көкөністер. Ол өзінің фермасындағы 0,12 акр (500 м²) жеміс бағында үлгі орман бағын құрды және бақша өсіру әдісін экологиялық бағбандық немесе экоөсіру деп атауды жоспарлады. Кроуфорд орман бағын азық-түлік пен басқа да тұрмыстық тауарларды тұрақты түрде өндірудің қарапайым жолы деп сипаттайды. Кен Ферн қоңыржай климаттағы сәтті орман бағы үшін көлеңкеге төзімді, жеуге жарамды өсімдіктердің кең ауқымын пайдалану қажет деп ойлады. Осы мақсатта Ферн "Болашаққа арналған өсімдіктер" ұйымын құрды, ол мұндай жүйеге қолайлы өсімдіктердің мәліметтер базасын жинады. Ферн өзінің "Болашаққа арналған өсімдіктер" кітабында "орманды бау-бақша" терминін қолданбады. Кэтлин Дженнавей, күйеуі Джекпен бірге "Қамқорлықпен өмір сүру қозғалысының" (MCL) негізін қалаушы, 1991 жылы "Ағаштар дәуіріндегі мол өмір" атты тұрақты вегетариандық болашақты сипаттайтын кітап жазды. MCL орман бағын және басқа да вегетариандық органикалық бақшашылық түрлерін қолдайды. 2009 жылы ол Солтүстік Уэльстегі Гвинедтегі Бангор орман бақшасы жобасына 1000 фунт стерлинг көмек берді. 1985 жылы АҚШ-та Кевин Брэдли өз мүлігі мен балабақшасын "Жеуге жарамды орман" деп атады, ол ағаштар мен далалық егістерді біріктірді. Бүгінде оның бизнесі мен 2005 жылғы "Жеуге жарамды орман бақтары" кітабы бүкіл әлемде көптеген "жеуге жарамды орман" құруға себепкер болды.
Пермакультура
Пермакультура терминін жасаған Билл Моллисон 1990 жылдың қазан айында Харттың орман бағына келді. Белл 1991 жылы орман бағын салуға кірісті және 1995 жылы "Пермакультуралық бақ" кітабын жазды, Уайтфилд 2002 жылы "Орман бағын қалай құруға болады" кітабын жазды, Джек және Тоенсмайер 2005 жылы "Ішкі астық орман бақтары" атты екі томдық кітапты бірлесіп жазды, ал Лоутон 2008 жылы "Тамақ орманын орнату" фильмін көрсетті.
Географиялық таралуы
Орман бақтары немесе үй бақшалары тропик аймақтарында көп кездеседі, бір жерде ағаштар, егістер және мал өсіру үшін аралас егіс жүргізіледі. Оңтүстік Үндістанның Керала штатында, сондай-ақ Үндістанның солтүстік-шығысында үй бақшасы – жерді пайдаланудың ең көп таралған түрі, және ол Индонезияда да кездеседі. Мысалы, кокос пальмасы, қара бұрыш, какао және ананас бірге өсіріледі. Бұл бақшалар поликультураның нақты мысалы болып табылады, монокультураларда табылмайтын көптеген егіс түрлерінің генетикалық әртүрлілігі мен ескі сорттарды сақтап қалады. Орман бақшалары шамалы түрде Едем бағының діни түсінігімен салыстырылады.
Америка
Амазонка тропикалық орманы табиғи, таза жартас емес, кем дегенде 11 000 жыл бойы адамдардың орман шаруашылығы және терра прета сияқты практикалар арқылы қалыптасқан. 1970 жылдардан бері Амазонка тропикалық орманындағы орманды кесу арқылы ашылған жерлерде көптеген геоглифтер табылды, бұл Колумбтан бұрынғы өркениеттердің куәлігін күшейте түсті. Юкатан түбегінде майя тайпасының көп бөлігі "жеміс бақшаларында", яғни пет кот деп аталатын жерлерде өсірілді. Бұл жүйе бақтарды айнала қоршаған тас қабырғасының атымен аталған (пет – «дөңгелек», кот – «бос тас қабырға»). Экологиялық тарихшы Уильям Кронон 1983 жылғы «Жердегі өзгерістер» кітабында Солтүстік Американың жергілікті халқы жабайы аңдарға қолайлы орта жасау үшін бақыланатын өртеуді қолданғанын айтқан. Жаңа Англияның табиғи ортасы түрлі орталардың мозаикасына айналды. Американың түпкілікті тұрғындары аң аулағанда, «өздері саналы түрде жасаған азық-түлікті жинап алған». Алайда, көптеген ағылшын қоныс аударғандар орманның мол азық-түлігі табиғи күштердің нәтижесі деп ойлады және жергілікті халық «табиғаттың егілмеген кеңдігінен» өмір сүрді. Қоныс аударудан кейін жануарлардың саны азайды, ал алғашқы қоныс аударғандар тапқан құлпынай және раушан егістіктері күтімсіз қалғандықтан өсіп, жоғалып кетті.
Африка
Африканың Замбия, Зимбабве, Эфиопия және Танзания сияқты елдерінде бақтар ауылдық, қала маңындағы және қалалық аймақтарда кеңінен таралған, олар азық-түлік қауіпсіздігін орнатуда маңызды рөл атқарады. Ең жақсы белгілілері – Танзаниядағы Килиманджаро тауының етегіндегі Чага немесе Чагга бақтары. Бұл агроормандық жүйелер. Әдетте, үй бақтарында әйелдер жетекшілік етеді, ал өнім көбінесе жеке тұтыну үшін өндіріледі. Солтүстік Африкада пальма, жеміс ағаштары және көкөністермен қабаттастырылған оазис бақшалары – орман бағының дәстүрлі түрі болып табылады.
Жобалар
Белиз және Гватемала шекарасындағы Эль-Пиларда дәстүрлі майя егіс шаруашылығының мысалы ретінде орман бақшасы орналасқан. Тағы бір гектарлық орман бақшасы, "Кенан К'аакс" (мая тілінде "жақсы күтімделген бақ" деген мағынаны білдіреді) деп аталып, Ұлттық географиялық қоғамның қаржыландыруымен Кейодағы Санта-Фамилия бастауыш мектебінде құрылды. АҚШ-та мемлекеттік жердегі ең ірі тағамдық орман – Вашингтон штатының Сиэтл қаласындағы жеті акрлық Beacon Food Forest деп есептеледі. Басқа орман бақшалары жобаларына Колорадо штатының Базальттағы Орталық Рокки Маунтин Пермакультура институты және Массачусетс штатының Нортгемптон қаласындағы Монтвью ауданының фермасы кіреді. Бостон тағамдық орман коалициясы жергілікті орман бақшаларын қолдауға жұмыс істейді. Канадада Ричард Уокер 30 жылдан бері Британдық Колумбияда тағамдық орманды дамытып, күтіп келеді. Ол үш акр жерді тағамдық орманға айналдырды, ол толыққан соң өсімдіктер балабақшасы мен дәрілік шөп бизнесі үшін шикізат, сондай-ақ отбасының тамақтануына қажет азық-түлікпен қамтамасыз етті. "Тірі орталық" Онтариода орман бақшаларының әртүрлі жобаларын жүзеге асырды. Ұлыбританияда Агроорман шаруашылығын зерттеу трестінің (ART) басқаруындағы жобалардан басқа, Гвинедтегі Бангор орман бақшасы (Солтүстік-Батыс Уэльс) бар. ART-тен Мартин Кроуфорд орман бақшаларын өсіретін адамдар мен ұйымдардың бейресми желісі – Орман бақшалары желісін басқарады. 2014 жылдан бері Жизела Мир және Марк Биффен Испанияның Барселона маңындағы Кардедеу қаласында тәжірибе және демонстрация мақсатында шағын ауқымды жеуге жарамды орман бақшасын құрып жатыр.