Кіріспе

Пльзенде валюталық реформаға қарсы демонстрациялар 1953 жылғы Пльзен көтерілісі Чехословакияның Пльзен қаласында жұмысшылар 31 мамырдан 2 маусымға дейін үш күн бойы Чехословакияның Коммунистік партиясының валюталық реформаларына қарсы күштей наразылық білдірді. Қаза тапқандардың саны 200-ге жуық, олардың ешқайсысы өлім жазасына кесілген жоқ.

Өмірбаян

1948 жылы коммунистік партия билікті қолға алғаннан кейін ол өндірісті ауыр өнеркәсіпке, әсіресе қару-жарақ өндірісіне шоғырландыра бастады. Ауыл шаруашылығы саласы күштеп ұжымдыққа айналдырылды. Бірақ бұл саясат тұтынушыларға қажетті тауарлардың, әсіресе азық-түліктің жетіспеушілігіне әкелді, оны 28 пайыздық инфляциямен бірге. 1953 жылдың басында үкімет мемлекеттік тауарлардың бағасын көтерумен болды. Бұл жағдай халық арасында наразылық пен қысқа мерзімді шабуылдарға әкелді. Келесі қадам валюталық реформа болды, бұл жинақ ақшаның құнын төмендетумен байланысты. Барлық жинақ ақша 50:1 есебімен құнсыздандырылды, ал барлық жалақы 5:1 есебімен құнсыздандырылды. Мемлекет тарапынан барлық міндеттемелер жойылды. Азық-түлікті субсидиялы бағамен үлестіру тоқтатылды, жұмыс квоталары арттырылды. Реформа туралы хабарлау 31 мамырда сағат 22:00-де, бірнеше ай бойы шұғыл айтылып, мемлекеттік өкілдер жоққа шығарғаннан кейін болды.

Пльзен қаласы

Пльзен - Батыстағы қала Богемияда ауыр өнеркәсіптің үлкен шоғырлануы, ең ірі зауыты - әйгілі Шкода зауыты. Алдыңғы жылдары және ондаған жылдарда қалада жұмысшылардың өмір сүру деңгейін жақсартуды талап ететін көптеген ереуілдері болды. Көптеген ереуілдерді коммунистік партияның өзі жүргізді. 1948 жылдан кейінгі партия реформалары ауыр өнеркәсіптегі жұмысшыларға оң әсер еткенше, қиындықтарды күтуге негіз жоқ еді. Бірақ 1953 жылы Škoda Works зауытының басшылығы бір апта бұрын мамыр айының жалақысын әдейі төледі, осылайша валюталық реформа жарияланғаннан кейін олардың құндылықтарын 80% -ға төмендетті.

Көтеріліс

Реформа туралы хабар Пльзендегі Шкода зауытының түнгі ауысымдағы жұмысшыларына тез тарады, олар кейін ереуілге шықты. Келесі күні таңертең олар қала орталығына қарай шеру жасады. Түске қарай халық қалалық әкімдікке шабуыл жасап, көшелерде бөгеттер орнатып, коммунистік партияның рәміздерін жойды. Бір партиялық биліктің аяқталуын талап ететін плакаттар мен ұрандар пайда болды. Жергілікті коммунистер мен полицияның кейбір адамдары көтеріліске қосылды немесе оған мәжбүр болды, сондай-ақ 2000 студент те қосылды. Жақын жердегі Бори түрмесіне тұтқындарды босату мақсатымен шабуыл жасалды, бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды. Көтерілістің орталық басшылығы құрылмаған; оның әрекеттері әуре-сарсарлы және үйлестірілмеген болды. Көтерілісті басу үшін қалаға шекара күзетінің қарулы бөлімшелері, Чехословакия халық армиясы, халық милициясы, СТБ және Ұлттық қауіпсіздік министрлігінің әскерлері шақырылды. Түстен кейін бұл бөлімшелер бірте-бірте қаланы қайтадан қолға алды, ал кешке тек оқшауланған шайқастар болды. Үкімет көтерілісті басу үшін екі полиция батальонын, барлығы 8000 адамнан тұратын, және 2500 адамнан тұратын әскери бөлім мен 80 танкті жіберді. Көшедегі ұрыстар кезінде 220-ға жуық көтерілісші жарақат алды. 2 маусымның түстен кейін соңғы көтерілісшілер зауыттарға бөгеліп, берілді. 2000-нан астам адам тұтқынға алынып, әскери жағдай жарияланды. Көтерілістің жетекшілері дереу сотталып, ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды, олардың бірі кейін өлім жазасына кесілді. Коммунистер мен көтеріліске қатысқан әскерилер әсіресе қатал қарастырылды.

Басқа қалалар

Богемия мен Моравияның 19 ірі өнеркәсіптік зауытында, Кладно мен Острава сияқты өнеркәсіптік қалаларда ереуілдер басталды. Бұл шабуылдар зорлық-зомбылыққа айналып, бір апта ішінде аяқталды. Шамамен 360 000 жұмысшы ереуілге шықты; олардың 250 000-ға жуығы көшеде демонстрация жасады.

Салдары

Коммунистік партия басшылары бұл оқиғаны империализм агенттері туғызған деп көрсетуге шешім қабылдады және бұл 1989 жылға дейін ресми түсінік болды. Партияға "социал-демократиялық" немесе төменгі деңгейдегі адалдыққа күдікті мүшелерін тазалау тапсырылды. Әскерлер болашақтағы кез келген көтерілісті дереу басуды уәде етті. 8 маусымда 31 мамырда қабылданған шаралар қайта қаралды, валюта реформасын қоспағанда; бағалар да біраз төмендетілді. Бұл және Орталық Еуропадағы басқа да көтерілістер Кеңес Одағының басшыларын осы елдерге көбірек бақылау жасауға мәжбүр етті. 1968 жылы Варшава келісімінің шабуылына дейін Чехословакияда бұдан былай ешқандай зорлық-зомбылық көтерілісі болған жоқ. Коммунистік партияның билігін жойған "Кепілдік революция" (1989) негізінен қансыз болды. 1953 жылы Пльзенде болған оқиғалар туралы егжей-тегжейлі білім Чехия жұртшылығында салыстырмалы түрде төмен болды және әлі де төмен. Валютаның тұрақтылығына деген сенім онжылдықтар бойы әлсіреген.