Кіріспе

1906 жылы Моро көтерілісінің қырғыны Моро кратерінің қырғыны деп те аталатын Буд Дахоның бірінші шайқасы - АҚШ армиясының 1906 жылы наурыз айында Филиппиннің оңтүстік-батысындағы Моро көтерілісі кезінде Моро халқына қарсы жүргізген қарсы көтеріліс әрекеті. Буд Дахо тұрғындары АҚШ күштеріне қарсылық көрсетті ме, жоқ па, бұл туралы дау бар, өйткені Жоло аралының тұрғындары бұрын испан шабуылдары кезінде олар қасиетті деп санайтын кратерді бас сауғалау орны ретінде қолданған. Сол жерде болған оқиғаға қатысты Сулу провинциясының губернаторы майор Хью Скотт "жаудан қашып келгендер соғысуға ниеттенбейтінін, тек қорқып, жүгіріп келгенін, егін егіп, оны өсіруді қалағанын" айтты. Бұл ұрысты "сайыс" деп сипаттау таласқа ұшырады, себебі шабуылшылардың атыс күші мен зардап шеккендердің саны біркелкі. Автор Вик Херли: "Буд-Даджоны "сайыс" деп атауға қиялымыз жетпейді" деп жазды. Марк Твен: "Бұл қандай ұрыс болды? Бұл соғыстың еш ұқсастығы жоқ. Біз төрт күндік жұмысты тазалап, осы қорғансыз адамдарды қырғынға ұшырату арқылы аяқтадық". Моролардың саны басқа қазалы оқиғаларға қарағанда (99 пайыз) көп болды, мысалы, Wounded Knee Massacre. Қаза тапқандардың арасында әйелдер мен балалар да бар. Кратердегі Мороның қарулы адамдары жарақат алу қаруын қолданған. Жауынгерлік әрекеттер Жолодағы жер бетіндегі іс-қимылдармен шектелсе де, теңіздік оқ-дәрі қолдану Мороларға қарсы әкелінген күшті оқ-дәріге елеулі үлес қосты. Ұрыстың барысында полковник Дж. В. Дунканның қолбасшылығындағы 750 адам мен офицерлер 800-1000 Таусуг ауыл тұрғындары тұратын Буд Дадзо (Таусуг: Буд Даху) жанартау кратерына шабуыл жасады. Герман Хагедорнның (екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жазған) айтуынша, моростардың ұстанымы "Филиппиндегі жаулардың америкалық шабуылға қарсы қорғанышындағы ең күштісі" болды. Бұл жауынгерлік іс-қимыл америкалықтардың жеңісі болса да, сонымен қатар, жалпыға ортақ қатынастардағы апат болды. Бұл соғыс немесе қырғын болса да, Моро көтерілісінің ең қанды батылы болды, жүздеген Мороның тек алтысы ғана қантөгістен аман қалды. Сенімсіз дереккөз: date=February 2019 Америкалық құрбандардың саны он бестен жиырма бірге дейін өліп, жетпіс бес адам жараланды. Бұл реформалар, шетелдік христиандық басқыншылардың жалпы наразылығымен бірге Вудтың өкілеттігі кезінде шиеленіскен және жауыз атмосфера тудырды, ал американдықтар Минданао мен Сулу провинциясын басып алған кездегі ең ауыр және қанды шайқастар оның бақылауында болды. Мороның жауыздықтары Вудтың губернаторлық өкіметінің соңғы күндері (Вудтың орнын басқан генерал Таскер Х. Блисс салыстырмалы бейбіт кезең болды) тоқтағанмен, Буд Дахо шайқасына әкелген оқиғалар Мороның наразылығының осы шиеленіскен атмосферасында болды. АҚШ президенті Теодор Рузвельттің досы және өмірбаянын жазған Герман Хагедорнның айтуынша, Буд-Дахода тұратын моролар "екі-үш көтерілістің қалдықтары, оншақты қораның қара қойлары, бас салығын қарсы шыққандар, американдық оккупацияға қарсы шыққандар, ешқандай даттаны (басқарушыны) танымайтын заңсыздар және моролардың өздерінің тұрақты элементтері айыптады".

Буд Дадзоға баратын жол

Буд-Даджоға әкелген оқиғалар тізбегі британдық Борнеода Пала есімді мороның ашуынан басталды. (Моролар діни ант беру рәсімін және амақтардың қатаң зайырлы зорлық-зомбылығын ажыратады; Паланың ашуы соңғысының бірі болды.) Содан кейін Пала Жоло аралындағы Жоло қаласына жақын орналасқан үйіне (Сулу сұлтанының резиденциясы) жерленген. Сюлу округінің губернаторы полковник Хью Л. Скотт Паланы тұтқындауға тырысты, бірақ Паланың датуы бұл әрекетіне қарсы болды. Одан кейін болған ұрыста Пала қашып кетті. Ол бірнеше ай бойы тұтқындалудан қашып, өз үйін құрып, өз бетімен датуға айналды. Вуд Палаға қарсы экспедицияға бас салды, бірақ Паланың көмегімен Буд Дахо аймағынан Морос тосқауылға алды. Ода тосқауылдағыларды жеңіп, олардың көбі Буд-Даджо вулканының кратерінде бас сауғалады. Вуд Моролардың қолдағы күштерімен шабуыл жасауға тым күшті позицияны ұстағанын анықтады, сондықтан ол кері шегінді. Буд-Даджо Жоло қаласынан 10 шақырым жерде орналасқан. Бұл өшірілген жанартау, теңіз деңгейінен 640 метр биіктікте орналасқан, тік, конус тәрізді және орманды беткейлері бар. Тек үш үлкен жол ғана таудың басына апаратын, ал қалың өсімдіктер американдықтарды жаңа жолдарды кесуден сақтады. Алайда, тек мороларға ғана белгілі көптеген кіші жолдар болды, олар негізгі жолдар бұғатталған жағдайда да оларды қайтадан қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сағаның түбіндегі кратер айналасында орналасқан және оны оңай қорғауға болады. Скот Буд Дадзоға шабуыл жасау оның қаншалықты оңай қорғалатынын көрсетеді деп уайымдады, бұл болашақта тұрақсыздықтың қайталануына ықпал етеді. Өкінішке қарай, Буд-Дахо тұрғындары жақын маңдағы Моро қоныстарын әйелдер мен мал үшін басып ала бастады. Жолоның датустары Буд Дажоның тұрғындарын айыптауды жалғастырғанмен, Жолоның Моро қарапайым тұрғындары арасында жалпы көтеріліске халықтық қолдау пайда бола бастады.

Шайқас

1906 жылы 2 наурызда Вуд 6-шы жаяу әскер полкінің полковник Дж. В. Дунканға (облыстық астана Замбоангада орналасқан) Буд Даджоға қарсы экспедицияға басшылық етуді бұйырды. Дункан мен K және M компаниялары Райт көлігін Жолоға алып барды. "Бұл - 19 -шы жаяу әскер полкінің 110 адамы және "Пампанга" атты канонерлік қайықтың 6 маманы". Ол сәтсіз аяқтады, ал американдықтар үш колоннаға бөлініп, үш негізгі тау жолын өрлеп шықты. Колонналарға майор Омар Банди, капитан Риверс және капитан Лоутон басшылық етті. 7 наурызда сағат 07:00-де майор Бандидің жасағы жолды бөгеп тұрған бөгетті кездестірді, бұл жолдың түбінен 150 метр төмен. Моросты мергендер басып алды, ал баррикадаға мылтық гранаталар ұшырылды. Содан кейін барикадаға штыкпен шабуыл жасалды. Кейбір морос тайпалары қатаң қорғаныс жасады, содан кейін калис (моролардың дәстүрлі толқынды қылы) және найзамен қаруланды. Бұл шайқаста 200-ге жуық Моро қаза тапты, ал майор Бандидің жасағы ауыр зардап шекті. Капитан Риверстің жасағы да бөгетті кездестіріп, бірнеше сағат бойы соғыс жүргізгеннен кейін оны басып алды, бұл кезде Риверстің өзі найзадан ауыр жарақат алды. Капитан Лоутонның жасағы нашар жолмен алға жылжи бастады, кейбір жерлері өте тік болғандықтан, американдықтар қолмен және тізе бүгіп жүрді. Олар моростардың тас лақтырып, кейде кристермен қолға-қол соғысып шабуылға түсуіне ұшырайды. Ақыры Лоутон кратер жиегіндегі қорғаныс траншеяларын шабуылмен басып алды. Баспасөздің "Моро кратеріндегі қырғын" туралы баяндауы тыңдаушы құлаққа тиді. Америка халқы арасында Американың испан-американ соғысы мен филиппин-американ соғысы кезінде жасалған зұлымдықтар туралы әңгімелерге қатысты терең күмәндер әлі де бар еді. Халық Моро провинциясындағы зорлық-зомбылық туралы білмейтін, ал соғыс туралы білгенде, таңғалған. Сын-пикірлерге жауап ретінде Вудтың әйелдер мен балалардың көп өлімі туралы түсіндірмесі Буд Дадзоның әйелдері еркек киім киіп, шайқасқа қосылғанын, ал ерлер балаларды тірі қалқан ретінде қолданғанын айтты. Хагедгорн бұл түсіндірмені әйел жауынгердің ауыр жарақаттағаны туралы лейтенант Гордон Джонстонның есебімен растайды. Вуд әскери лаврларға қатты мұқтаж болды, өйткені ол АҚШ Сенатында генерал-майор дәрежесіне тағайындалуы үшін төбелескен шайқастан өтті, бұл 1904 жылдың наурыз айында расталды. Вуд Кубада әкімші болып қызмет еткенмен, испан-американ соғысы кезінде тек жүз күн ғана далалық қызметте болды. Вуд көптеген жоғары лауазымды офицерлердің басшыларынан жоғары көтерілді, бұл президентке және оның әріптесі Тедди Рузвельтке қарсы фаворитизмге қатысты айыптар болды. Ол жоғарылатуды растағанмен, Вудтың беделі әлі де сол күйінде қалды. Вудтың Буд Дадзо үшін жауапкершілікті өз мойнына алуы оның армиядағы беделін арттырды. Вуд Буд Дадзоны қоршау (айналастыру) көтерілісшілердің мол заттарын, таудың 11 миль (18 км) шеңберін, қалың орманды жерді және тау беткейіндегі жасырын жолдарды ескере отырып, мүмкін емес деп дәлелдеді. Буд-Даджоның екінші шайқасында 1911 жылы желтоқсанда генерал "Блэк Джек" Першинг (Моро провинциясының үшінші және соңғы әскери губернаторы) Буд-Даджоны қоршауға алды. Бұл тауды айналдыратын жанама жолды кесу арқылы болды. Бұл соқпақ Моростарды таудың жасырын жолдарынан ажыратты. Алайда 1911 жылы Першингке төнетін тактикалық жағдай 1906 жылы Вудқа төнетіннен мүлдем өзгеше болды. Бұл оқиға жергілікті тұрғындардың наразылығын туғызды, өйткені Буд Дажо олар үшін қасиетті жер болып саналады.

Мұра

2016 жылы президенті Родриго Дутерте Американы және президент Барак Обаманы сынға алып, бұл оқиғаны қозғады, бұл Обамамен жоспарланған кездесуді тоқтатуға әкелді; Дутерте келесі күні кешірім сұрады. Дутерте бұл оқиғаға екінші рет сілтеме жасап, Американы сынға алды, сонымен қатар америкалық әскерлерді елден шығаруға шақырды. 2015 жылы Моро Ұлттық азаттық майданы президент Обамаға ашық хат жариялап, Американың неге филиппиндік колониализмді моролық мұсылман халқына қарсы, филиппиндік "геноцид соғысына" және мороларға қарсы зұлымдықтарды қолдағанын білуді талап етті. Хатта Моро халқының филиппиндік, жапондық, американдық және испандық басқыншыларының зұлымдықтарына қарсы тұрып, қарсы күрескені, соның ішінде американдықтар жасаған Буд-Даходағы Моро кратеріндегі қырғынға қарсы күрескені айтылған.