Кіріспе

Буддизмдегі адамдар (, , Пали манусса) - адам өмірінің табиғаты мен қасиеттерін адамның ағартушылыққа жету қабілеті тұрғысынан қарастыратын кең ауқымды түсіндірме әдебиеттің тақырыбы. Буддизмде адамдар - саналы жандардың бір түрі, яғни ақыл-ойы бар жан. Санскрит тілінен аударғанда, "Манушья" - ақыл-ойға ие жануар. Санскрит тілінде Манушьяға байланысты Манушмирити сөзі есте сақтау арқылы білімді сипаттау үшін қолданылған. Мун немесе Маан сөзі ақыл дегенді білдіреді. Ақыл - өткен тәжірибелерді есте сақтау қабілетімен немесе смиртимен жинақтау. Ақыл - жанды өзінің жалпыға бірдей ағартылған шексіз мінез-құлқынан шексіз мінез-құлқына дейін шексіз бақытсыз қорқынышты мінез-құлқына дейін алып баратын аурумен ауру жануар ретінде қарастырылады. Ағартушылықта архат ретінде Шуддхаваса құдайларының әлемдеріне жету мүмкін. Бодхисаттва әр түрлі өмір түрінде, мысалы, жануар немесе дева ретінде пайда болуы мүмкін. Алайда Буддалар әрқашан адам болып табылады.

Адам өмірінің қасиеттері

Адам өмірінің мәртебесі, ең алдымен, өте маңызды болып саналады. Буддистік космологияның иерархиясында ол төмен, бірақ түпкілікті төмен емес. Бұл дүниеде бақыт пен қайғы-қасірет деген ерекшелік жоқ, бірақ ғаламдағы барлық сана күйлерін, тозақтық азаптан бастап, құдайлық қуаныш пен тыныштыққа дейін, адамзаттың ішінде сезінуге болады. Адамдар өте игілікпен қарастырылуы мүмкін, өйткені олардың Дхарманы іздеуге тікелей себебі бар, сонымен қатар оны тыңдау және оған еру құралдары бар. Төменгі әлемдерде, преталар (ағылшынша аштық арбалар) және наркалар (буддистік тозақтар) тұрғындары ауырсыну мен қорқынышқа ұшырайды, олар өздерінің үлестеріне төтеп бере алады, бірақ өздерін жақсарта алмайды. Жануарлар дхарманы толықтай түсінуге ақыл-ой жағынан қабілетсіз. Асуралардың өмір салты зорлық-зомбылықпен билік етеді және Дхарманың ілімдеріне қайшы келеді. Брахма мен девалардың көпшілігі өткен істерінің жемісін көруден рақат табады және олар өздерін мәңгілік бақытты деп санайды, сондықтан олар Дхарманы ұстануға тырыспайды. Бұрынғы кармалары өз нәтижесін бергенде, бұл дьяволдар төменгі әлемдерге түсіп, қайтадан азап шегеді. Девалардың ең төменгі түрлері адамдар сияқты қақтығыстармен, махаббатпен және жоғалтумен айналысады, бірақ тіпті оларға жақын арада өлім-жітімнің әсері жоқ, бұл адамдарды тек жақсы болашақ өмірді іздеуге емес, сонымен қатар самссарадан құтылуға итермелейді. Алайда, осы салалардағы адамдар практика жасап, ағартушылыққа жеткені туралы әңгімелер бар. Осы себепті адамзаттың өмірін "адамның қайта тууы" деп атайды. Бақыт пен қайғы-қасіреттің ортасында дүниеге келген адамда ұзақ уақыт бойына әсер ететін моральдық таңдау жасаудың ерекше қабілеті бар. Адамның қайта туылуы өте сирек кездеседі. Маджхима Никая (129 Балапандита Сутта) оны жел мен ағымдар желбезек етіп, теңіз толқынында жүзіп жүрген ағаш мойынтұрыққа теңеген. Жас мұхит құс құсы жүз жылда бір рет мұхиттың тереңдігінен көтеріліп, басын иықтың саңылауына салады. Бұл жануарлар дүниесіндегі, аштық жын-перілер дүниесіндегі немесе тозақ дүниесіндегі адамның қайта тууына қарағанда әлдеқайда жоғары деп саналады. Себебі, сутта бойынша, бұл салаларда Дхамма (санскрит дхармы) жоқ, дұрыс нәрсені істеу, дұрыс нәрсені жасау және лайықты іс-әрекет жасау жоқ. Алайда, егер адам адам ретінде өмір сүріп жатса, ол жақсы істерге негізделген адам әлемінде қайтадан туыла береді және сондықтан олар буддалық ережелерде сипатталған әділ және жақсы болғанша, олар буддалық болсын, болмасын, қайтадан қайтадан болады. Адамның жақсы және моральды болуы керек деген ой бар, өйткені адамдық әлемнен төмен түсу қауіпті, өйткені адам қайтадан адам болу мүмкіндігі өте аз. Адамдар арасында да жақсы және жаман жағдайлар бар. Адам болып туылғанынан басқа, ағартушылыққа жетудің қолайлы шарттары: Будда пайда болған, Дхарманы үйреткен және ілімдерді жалғастыратын Сангха қалдырған уақытта адам болып туылғаны; мұндай уақытта Дхарманы үйрену мүмкіндігі бар. Дхарма танымал елдерде адам болып туылғаның. Буддистік түсіндірмелер буддизм белгілі және практикалық түрде қолданыла алатын "орталық жерлерді" (алғашқыда тек Солтүстік Үндістан, бірақ қазір жер шарының әлдеқайда үлкен бөлігін қамтиды) буддизм белгісіз немесе заңдық немесе практикалық кедергілерге байланысты қолданылмайтын "шекаралық елдермен" салыстырады, мысалы, білікті мұғалімдердің жетіспеушілігі. Техникалық тұрғыдан алғанда, "орталық жер" - бұл буддалық сагхалардың кез келгенін иеленетін жер. Дәрменің негізгі хабарын түсінуге физикалық және интеллектуалдық қабілеті бар адам болып туылған. Жақсы немесе жаман іс-әрекеттер мен олардың салдары арасындағы байланысты қабылдау, жақсы іс-әрекеттер бақытты өмірге, жақсы қайта тууға немесе ағартушылыққа әкеледі деп сену. Винаяда берілген моральдық ілімдерге сенім. Адамдарға және Дхармаға қарсы қылмыстардан аулақ болу. Адамдарға шын жүректен жанашырлық таныту. Адам болып дүниеге келу қиын болғандай, Будданың ілімі әлі де қол жетімді болған уақытта дүниеге келу де қиын. Уақыт бойынша шексіз кальпалардың (өте ұзақ кезеңдердің) ішінде көбісінде Буддалар мүлдем пайда болмайды. Қазіргі кальпа "Бақытты" деп аталады, өйткені онда 1000 Будда пайда болады, бұл өте ерекше. Осы себепті будда ұстаздары адамның қазіргі жағдайына өте жоғары баға беру керек және оны елемеуге болмайды дейді, өйткені адам ретінде өмір сүру мен Будданың іліміне қатысудың үйлесімі ұзақ уақы...

Адамның пайда болуы

Агганья Суттасына (ДН.27) сәйкес, адамдар қазіргі кальпаның басында Абхасвара Брахма әлемінен қайта туылған Брахма сияқты жаратылыстар ретінде пайда болды. Олар өздерінің жарығымен жарқырап, механикалық көмексіз ауада қозғала алатын, ұзақ өмір сүретін және азық-түлік қажет етпейтін тіршілік иелері болды. Уақыт өте келе олар физикалық қорекке деген құштарлықты дамытты, ал оны жеген сайын денелері ауырлап, адам денесіне ұқсай бастады; олар жарқырайтын қабілетін жоғалтты, және олардың сыртқы түріне ерекшеліктер пайда бола бастады. Олардың өмір сүру ұзақтығы азайып, екі жынысқа бөлініп, жыныстық қатынаста белсенді болды. Осыдан кейін олардың арасында ашкөздік, ұрлық және зорлық-зомбылық пайда болды. Олар әлеуметтік жіктелу мен үкімет орнатты және оларды басқару үшін патшаны сайлады, оны Махасаммата деп атады, "үлкен тағайындалған". Бұдданың заманында Үндістанның кейбір патшалары оның ұрпағымыз деп есептеген.