Кіріспе

Буддизмде бодхисаттва (ағылшынша: bodhisattva, /b/oʊ/d/iː/'s/ʌ/t/v/ə/ BOHdeeSUTvə; ) немесе бодхисаттва – бодхиға ("оянуға") немесе Буддалыққа ұмтылған, бірақ оған әлі қол жеткізбеген адам. Буддизмде бодхисаттва (пали: бодхисатта) – Будда болуға ниет білдірген және осыған байланысты ағымдағы Буддадан растау немесе болжау алған адамды білдіреді. Ерте Буддалық мектептерде, сондай-ақ қазіргі Буддалық Теравадада осылай түсіндіріледі. Махаяна бодхисаттвалары – рухани оянуға жетуге ұмтылып, зор қайырымдылықпен (махакаруна) жетекшілікке алған батыл адамдар. Олардың ерекшеліктері – сүйіспеншілік (майтри), қайырымдылық (каруна), қуаныш (мудита) және тепе-теңдік (упекса) сияқты "төрт құдайлық мекен" (брахмавихара) және даналықтың толықтығы (праджняпарамита) мен тиімді құралдар (упая) сияқты бодхисаттваның "жетілулері" (парамиталар). Теравада буддизмінде бодхисаттва көбінесе ерекше және сирек кездесетін тұлға ретінде қарастырылады. Майтрея сияқты тек бірнеше таңдалған адамдар ғана бодхисаттва бола алады. Махаяна буддизмі бодхисаттва жолының барлығына ашық екенін түсіндіреді және Махаяна буддистері барлық адамдарды бодхисаттва болуға шақырады. Авалокитешвара, Майтрея және Манжушри сияқты рухани жағынан жетілген бодхисаттвалар Махаяна будда әлемінде кеңінен құрметтеледі және олардың барлық тірі жандарға көмектесу үшін қолданатын зор күші бар деп есептеледі.

Бұдданың алғашқы дәуірінде

Сектанттан бұрынғы буддизмде бодхисатта термині ерте мәтіндерде Гаутама Будданың бұрынғы өмірінде және азаттыққа ұмтылған соңғы өмірінде жас адам ретінде қолданылады. Будданың ертедегі буддалық баяндамаларында Будда оянғанға дейін өзінің тәжірибесін сипаттау үшін «Мен оянбаған Бодхисатта болғанда» деген сөз тіркесін үнемі қолданады. Будданың оянуына дейінгі кезеңді қарастыратын ертедегі мәтіндер негізінен оның рухани дамуына назар аударады. Бхикху Аналайоның айтуынша, бұл үзінділердің көпшілігі үш негізгі тақырыпқа назар аударады: «бодхисаттваның дұрыс емес ой-сезімдерін жеңуі, оның психикалық тыныштығын дамытуы және оның көрегендігінің өсуі». Басқа ертедегі дереккөздер, мысалы, Аччариябхутадхамма сутта (MN 123, және оның қытайлық параллелі Мадхьяма агама 32) Тусита аспанындағы бұрынғы өмірінде Гаутама бодхисаттваның керемет қасиеттерін талқылайды. Пали мәтіні Туситада өмір сүрген кезде бодхисаттваның саналылық пен анық түсінікке ие болғанына назар аударса, қытайлық дереккөзде оның өмір сүру ұзақтығы, сыртқы келбеті мен даңқы барлық девалардан (құдайлардан) үлкен екендігі айтылады. Бұл дереккөздерде бодхисаттваның жүктілігі мен тууымен байланысты түрлі кереметтер, оның жеті қадам жасап, бұл оның соңғы өмірі екенін жариялауы туралы да айтылады. Қытайлық дереккөзде (тақырыбы керемет қасиеттер туралы баяндама) Будда Кашьяпаның қолында монах болып өмір сүрген кезінде ол «қасиетті өмірді ұстанған кезде Будда болуды [орындауға] алғашқы антын берген» деп жазылған. Бодхисаттвалардың қасиеттерін талқылайтын тағы бір ертедегі дереккөз – Махападана сутта. Бұл мәтінде бодхисаттва қасиеттері бұдан бұрын өмір сүрген алты Будданың, мысалы Будда Випашидің мәнмәтінінде талқыланады. Бодхисаттва ілімінің тағы бір маңызды элементі, біреудің болашақ Будда болуын болжау идеясы, басқа бір қытайлық ерте Буддалық мәтінде, өткен туралы түсініктеме туралы баяндамада (МА 66). Бұл баяндамада Майтрея есімді монах болашақта Будда болуға ұмтылады, ал Будда Майтреяның болашақта Будда болатынын болжайды. Экоттарика агамасында кездесетін басқа баяндамалар «бодхисаттва Майтреяны» мысал ретінде ұсынады (ЕА 20.6 және ЕА 42.6), ал осы жинақтағы бір сутрада Будда Майтреяға алты кемелділіктің бодхисаттва жолын қалай үйреткендігі туралы да айтылады (ЕА 27.5). «Бодхисатта» «аянуға дайын» жанды, яғни мақсаты толық ағарту болуды білдіретін адамды білдіруі мүмкін. Пали канонында Бодхисатта (бодхисаттва) әлі де тууға, ауруға, өлімге, қайғыға, арамдануға және алдауға ұшыраған адам ретінде сипатталады. Теравада монахы Бхикху Бодхидің айтуынша, буддалық дәстүрлердің барлығы Будда болу үшін «қалайша шешім қабылдауы» және бодхисаттва ретінде рухани кемелділікті (парамис немесе парамита) орындау керектігіне келіседі, бірақ бодхисаттва жолы пали никаясы (және олардың аналогтары, мысалы, қытай агамдары) сияқты буддалық мәтіндердің алғашқы қабаттарында оқытылмайды. Гаутама Будданың бодисаттваға айналуы туралы ең көне белгілі әңгіме – оның алдыңғы Будда Дипанкарамен кездесуі туралы әңгіме. Бұл кездесу кезінде Гаутаманың бұрынғы инкарнациясы Сумеда, Мегха немесе Сумати бес көк лотосты ұсынады және Дипанкараға жүруге шашын немесе бүкіл денесін жайып, бір күні Будда болуға шешім қабылдайды. Дипанкара олардың Будда болуын растайды. Ертедегі буддалық авторлар бұл оқиғаны тірі Будданың алдында шешім қабылдау (абхинихара) және оның болашақ Будда болуын болжау / растау (вьякарана) бодисаттва болу үшін қажет екенін көрсетті. Дрюздің айтуынша, «Будда болу жолына арналған барлық белгілі үлгілер осы негізгі түсініктен қалыптасты». Бұл әңгімелер, әрине, Бхархут ступасының қоршауларын кесу кезінде (б.з.д. 125–100 ж.) маңызды рөл атқарды, онда шамамен отыз жатака әңгімесінің бейнелері бар. Сондықтан да, бодхисаттва идеалы жатакалар арқылы таралған болуы мүмкін. Жатака аңыздарында Сакиямунидің бодисаттва болған кезіндегі өткен өмірлік іс-әрекеттеріне назар аударатын көптеген әңгімелер бар. Бұл іс-әрекеттер жалпы алғанда бодхисаттва қасиеттері мен іс-әрекеттерін (мысалы, жанашырлық, алты кемелділік және табиғаттан тыс күш) көрнекті түрде көрсетеді және көптеген өзін-өзі құрбан ету әрекеттерін қамтиды. Сакиямуниге қатысты жатака оқиғаларынан басқа, қазіргі уақытта Туситада тұратын Меттея (Майтрея) болашақ Будда болады деген идея және бұл Будда Сакиямунидің болжамы болды, бұл бодисаттва идеалымен байланысты ерте доктрина болды. Ол алғаш рет «Каккаваттисиханадасутта» кездеседі. А. Л. Башамның айтуынша, Ашоканның кейбір эдикттері бодхисаттва идеалы туралы білімді көрсетеді. Башам тіпті Ашоканың өзін бодхисаттва деп санаған болуы мүмкін екенін айтады, өйткені бір эдиктте ол «самбодхиға аттанды» деп мәлімдейді.

Никая мектептерінде

Буддистік дәстүр әртүрлі бәсекелес секталарға білінген кезде, бодхисаттва жолының архат пен жалғыз Буддадан ерекше (және жоғары) жол екендігі туралы идея барлық ірі Махаяна емес буддистік дәстүрлерде немесе Никая мектептерінде, соның ішінде Тхеравада, Сарвастивада және Махасангхикада кеңінен тарады. Бодхисаттвайана басқа атаулармен де белгілі болды, мысалы, "кемелдіктердің жолы" (pāramitāyāna), "бодхисаттва дхармасы", "бодхисаттвалық тәлім" және "кемел Будда болу жолы". Бұлардың ешқайсысы қазірге дейін сақталмаған. Солтүстік Үндістанның Сарвастивада мектебі Гаутаманың өткен Будда алдындағы ниетінен (пранидхана) кейін Будда болу үшін үш "санауға келмейтін эон" (асамкхея) және тоқсан бір эон (калпа) қажет болды деп есептеді. Бірінші санауға келмейтін эон ішінде ол 75 000 Буддамен кездесіп, оларға қызмет етті, ал екіншісінде 76 000 Буддамен кездесті, содан кейін Дипанкарадан болашақ Будда болуы туралы алғашқы болжамын (вьякараṇa) алды, яғни ол енді Будда болу жолынан қайтаруға мүмкін емес еді. Махавасту бодхисаттва жолының төрт сатысын немесе курстарын (кария) да ұсынады, бірақ нақты уақыт аралығын көрсетпейді (бірақ бұл әртүрлі санауға келмейтін эондарды алуға мүмкіндік береді). Бұл жолдың төрт фазасының жиынтығы басқа да көздерде кездеседі, соның ішінде Гандарилік "Көп Буддалар Сутрасы" (*Бахубхуда Гасутра) және қытайлық Fó běnxíng jí jīng (佛本行 集經, Taisho vol. 3, no. 190, б. 669a1–672a11). Төрт кария (Гандхари: кария) мыналар: Пали канонындағы бірнеше көздер көптеген Буддалар бар екенін және болашақта көптеген Буддалар пайда боларын көрсетеді, олардың барлығы бодхисаттва ретінде оқудан өтуі керек. Тхеравада Джатака әдебиетінің канондық емес бөлімдері де бодхисаттвалар мен бодхисаттва жолы туралы айтады. Шри-Ланкалық комментатор Дхаммапала (б.з. 6-ғасыры) бодхисаттва жолына және бодхисаттваның он кемелдігіне арналған мәтін – Карияпиткаға түсіндірме жазды. Шри-Ланка патшалары Сирисангабодхи (247–249 ж.ж.) сияқты ертеректе, оның мейірімділігімен танылған, азаматтардың игілігі үшін ант берген және махасаттва (санскрит: махасаттва) деп есептелген, бұл эпитет негізінен Махаяна буддизмінде қолданылады, бодхисаттва ретінде сипатталды. Шри-Ланканың 3-ші ғасырдан 15-ші ғасырға дейінгі көптеген патшалары да бодхисаттва ретінде сипатталды және олардың патшалық міндеттері кейде он парамитаның практикасымен байланысты болды. Кейбір жағдайларда олар өткен өмірлерінде Будда болуы туралы болжам алғанын айтты. Эзотерикалық Тхеравада дәстүрлерінің кейбір қазіргі тұлғалары (мысалы, Бирманың вейззалары) да бодхисаттвалар екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ, басқа мысалдардың ішінде, Шри-Ланканың 10-ғасырлық патшасы Махинда IV (956–972 ж.ж.) "бодхисаттвалардан басқа ешкім гүлденген Ланканың патшасы болмайды" деген сөздерді жазғанын келтіреді. Джеффри Сэмюэлс бұл көзқарасқа қосылады, Махаяна буддизмінде бодхисаттва жолы барлығы үшін жалпыға бірдей деп есептелсе, Тхеравадада ол "айрықша адамдар үшін сақталған және олардың пайдасына берілгенін" айтады.

Ертедегі Махаяна

Махаяна буддизмі (көбінесе Бодхисаттвайана, «Бодхисаттва көлігі» деп те аталады) негізінен бодхисаттваның жолына негізделген. Бұл жол архатқа немесе жалғыз Буддаға айналудан жоғары және асыл деп есептелді. Хаялдың мәлімдемесінше, санскрит деректерінде бодхисаттва жолы архаттардың нирванаға жеткен «оқушылар» (шравакалар) жолынан гөрі жоғары мақсатқа – яғни ануттара самяк самбодхиге жету деп сипатталған. Мысалы, «Лотос сутрасында» былай делінген: «Сравакаларға ол төрт асыл шындыққа және тәуелді пайда болуға қатысты ілімді үйретті. Ол туу, қарттық, ауру, өлім, қайғы, ағым, күйзеліс және шаршаудан арылуға бағытталған және нирванамен аяқталады. Ал ұлы жаратылысқа, бодхисаттваға ол алты жетілуге қатысты ілімді үйретті, ол жоғарғы және толық бодхиға жеткеннен кейін Барлығын Білумен аяқталады». Махаяна деректері, мысалы «Лотос сутрасы», нирванаға жеткен архаттар рухани ізденісін толық аяқтамайды, себебі олар әлі де самбодхиге (Будда болуға) жоғары мақсатқа жете алмайды және осы мақсатқа жеткенше күш салуын жалғастыруы керек. Махаяна мәтіндерінің ең ертесінің бірі – «Аштасахасрика Праджьяпарамита Сутрасы» бодхисаттва терминіне қарапайым және қысқаша анықтама береді, бұл сонымен қатар ең ерте Махаяна анықтамасы болып табылады. Анықтама былай берілген: «Бодхиді мақсат еткендіктен, бодхисаттва махасаттва деп аталады». Махаяна сутраларында бодхисаттва барлық тіршілік иелерінің игілігі үшін Будда болуды қалайтындықтан, шравакалардан (өздерінің азаптарын тоқтатуды қалайтын) көбірек сүйіспеншілік пен мейірімділікке толы жаратылыс ретінде сипатталған. Осылайша, бодхисаттва мен архаттың тағы бір маңызды айырмашылығы – бодхисаттва бодичиттасы болғандықтан, басқалардың игілігі үшін (пар-артха) жолды ұстанады, ал шравакалар оны өздерінің игілігі үшін (св-артха) жасайды және осылайша, бодичиттаға ие болмайды (ол басқаларға мейірімділікпен бағытталған). Махаяна бодхисаттвалары буддалық практиканың абстрактілі үлгілері ғана емес, сонымен қатар үнді буддистері құрметтеген ерекше тұлғалар ретінде дамыды. Олардың ішінде даналық пен мейірімділіктің негізгі қасиеттерін бейнелейтін Манджушри және Авалокитешвара сияқты тұлғалар бар және олар Махаянадағы ең маңызды екі бодхисаттва болып табылады. Бодхисаттваға құлшын етудің дамуы индуизмнің бхакти қозғалысының дамуымен қатар жүреді. Шындығында, Даял үнді бодхисаттва культтерінің дамуын Үндістандағы буддизмді танымал етуге және жандандыруға көмектескен, бхактиге негізделген діннің өсуіне буддалық реакция ретінде қарастырады. Кейбір Махаяна сутралары Шравакаяна, Пратьекабуддхаяна және Бодхисаттвайананың үш көлігінің шын мәнінде бір ғана көлік (экаяна) екенін мәлімдеп, тағы бір революциялық ілімді алға тартты. Бұл ең танымал «Лотос сутрасында» айтылады, онда үш бөлек көлік идеясы – Будданың әртүрлі қабілеттері бар жандарды жолға салу үшін ойлап тапқан шеберлік құралы – upaya екені айтылады. Бірақ соңында оларға тек бір ғана көлік бар екені ашылады, ол – экаяна, ол Будда болумен аяқталады.

Зерделі махаяна

Классикалық үнді махаяншылары бодисаттва көлігін үйрететін тек махаяна сутралары ғана деп есептеді. Нагарджуна: «Бодхисаттвалардың іс-әрекеттеріне негізделген тақырыптар [Махаяна емес] сутраларда кездеспейді» деп жазады. Олар бодисаттва жолын шравака көлігінен жоғарырақ деп санады, сондықтан бодисаттва көлігі, басқаларды құтқаруға деген үлкен ниетінің арқасында, «үлкен көлік» (махаяна) деп аталады, ал шравака көлігі «кішкентай» немесе «төмен» көлік (хинаяна) болып саналады. Осылайша, Асанга «Махаянасутраламкара» еңбегінде екі көлік ниет, оқыту, құралдар (яғни, амалдар), қолдау және мақсатқа жетуге кеткен уақыт сияқты көптеген жағынан ерекшеленеді деп мәлімдейді. Сондықтан, йогачара мектебінің өкілдері үшін тек белгілі бір жандар (бодисаттва шежіресіне иелер) ғана бодисаттва жолына қадам баса алады. Шығыс Азия буддизмінде барлық буддалық үйретімдер бір жалғыз жолдың бөлігі деген пікірді ұстанатын «бір көлік» (экаяна) көзқарасы басым болып табылады. Кейінгі авторлар бодисаттва терминін кең мағынада да қолданды. VIII ғасырдың махаяна философы Харибхадраның сөзіне қарағанда, «бодисаттва» термині үш көліктің кез келгенін ұстанатындарға қатысты болуы мүмкін, себебі барлығы бодхиға ұмтылады. Сондықтан, махаяна бодисаттвасын нақты атау – махасаттва (үлкен болмыс) бодисаттвасы. Атишаның 11 ғасырлық «Бодхипатапрадипа» еңбегінде махаяна бодисаттвасының ерекше белгісі – барлық сезімтал тіршілік иелерінің азабын тоқтатуға бағытталған жалпыға ортақ ниет, ол бодхичитта (оянуға ұмтылған сана) деп аталады. Бодхисаттва ілімі буддалық тантраның, сондай-ақ Ваджраянаның дамуы кезінде маңызды өзгерістерге ұшырады. Бұл қозғалыс жаңа идеялар мен мәтіндерді дамытты, жаңа бодисаттваларды таныстырды, ескі бодисаттваларды жаңа формада түсіндірді, олар үшін күрделі мандалалар жасады және мантралар, мудралар және басқа тантрикалық элементтерді қолданатын жаңа тәжірибелерді енгізді.

Жолдың ұзындығы мен сипаты

Махаяна емес көздердегідей, Махаяна сутралары бодхисаттва жолын көптеген өмірлер бойы, көптеген эондарда (кальпаларда) созылатын ұзақ жол ретінде көрсетеді. Кейбір сутраларда, бастапқы бодхисаттваның Будда болуы үшін 3-ден 22-ге дейінгі есептелмейтін эон (махасамхья кальпа) қажет болуы мүмкін екені айтылады. Асанганың «Махаянасамграха»сында бодхисаттваның алты парамитаны үш есептелмейтін эон (калпасамкхья) бойы жетілдіруі керектігі көрсетілген. Шантидева болса, бодхисаттвалардың әрбір жетілуді алпыс эон немесе кальпа бойы тәжірибелеуі керектігін, сондай-ақ бодхисаттваның жолды «ұғымға келмейтін» (ацинтья) эондар саны бойы ұстануы керектігін мәлімдейді. Осылайша, бодхисаттва жолын аяқтауға миллиардтаған жылдар қажет болуы мүмкін. Үнді және Азия Махаяна буддизмінің кейінгі дамуында (әсіресе Ваджраяна немесе тантрикалық буддизмде) жолды едәуір қысқарта алатын (тіпті бір өмірде Будда болуға мүмкіндік беретін) белгілі бір әдістер мен тәжірибелер пайда болды. Бұл көзқарас Тэндай, Шингон және Дзен сияқты басқа мектептер тарапынан қабылданбады. Тэндай мен Шингонның негізін қалаушылары Сайчо мен Кукай, жолды дұрыс ұстанған әркімнің осы өмірде оянуға жете алатынына сенді. Тиантай, Хуаян, Чан және әртүрлі Ваджраяна дәстүрлері сияқты буддистік мектептер бір өмірде Будда болудың жолдарын үйретеді деп санайды. «Уграпарипричча сутрасы» сияқты мәтіндердегі бодхисаттва жолының ерте бейнелемелері оны аз ғана адамдарға қолайлы, қиын, монастырь жолы ретінде сипаттайды, бірақ бұл адам қабылдай алатын ең ұлы жол. Бодхисаттвалардың үш түрі аталады: орман, қала және монастырь бодхисаттвалары, ал орманды мекендеу «Уграпарипричча» және «Самадхираджа сутралары» сияқты сутраларда жоғары, тіпті қажетті жол ретінде бағаланады. «Растрапалапарипричча сутрасының» алғашқы нұсқасы да үй иесінің алаңдатуларынан аулақ, орманды жалғыз мекендеу және медитациямен өмір сүруді насихаттайды. Растрапала монастырьларда және қалаларда тұратын монахтарды да қатты сынға алады, олар медитация мен ізгілікке ұмтылмаған деп есептейді. «Ратнагунасамчаягата»да бодхисаттваның аскетикалық тәжірибелерді (дхутагуна) орындауы, «үйсіз еркін жүріп-тұруы», парамиталарды тәжірибелеуі және гурудан оқуы, медитациясын жетілдіруі және праджняпарамитаны түсінуі керектігі айтылады. Он екі дхутагуна «Самадхис сутрасының патшасы», «Он сатылы сутра» және Шантидева тарапынан да насихатталды. Кейбір ғалымдар осы мәтіндерді «орман гипотезасын» қолдау үшін пайдаланды, бұл теорияға сәйкес, бастапқы бодхисаттва идеалы қатаң орман аскетизмімен байланысты болған. Бірақ басқа ғалымдар көптеген басқа Махаяна сутралары осы идеалды насихаттамайтынын, керісінше, Махаяна сутраларын жаттау, оқу, үйрету және көшіру, сондай-ақ Буддалар мен бодхисаттвалар туралы ой жүгірту (және олардың есімдерін оқу немесе айту) сияқты «оңай» тәжірибелерді үйрететінін атап көрсетеді.

Бодхисаттвалар мен Нирвана

Яналардың немесе көліктердің әртүрлі түрлеріне байланысты әртүрлі пікірлерге орай, бодхисаттваның нирванамен қарым-қатынасы туралы сұрақ туындайды. Махаянаның сан алуан мәтіндерінде екі теорияны аңғаруға болады. Бір көзқарас – бодхисаттва толық Буддалық деңгейге жеткенше оянуын кейінге шегуі керек деген ой (сол кезде қайта туу тоқтатылады, бұл нирвананың дәстүрлі түсінігі). Бұл көзқарас "Панчавимсатисахашрика Праджняпарамита" сияқты кейбір сутраларда қолдау тапқан. Бұл идея "Ланкаватара Сутрасында" да кездеседі, онда бодхисаттвалар былай деп уәде береді: "Барлық тіршілік иелері азат болғанша мен соңғы нирванаға кірмеймін". Сондай-ақ, "Шикшасамуччаяда" былай делінеді: "Мен барлық тіршілік иелерін азаттыққа бастауым керек. Мен бір жан үшін болса да, соңына дейін осы жерде қаламын". Бұл жетістік – сансарамен де, нирванамен де шектелмейтін екілік емес күй ретінде түсіндірілді. Осы деңгейге жеткен жаратылыс самсарада көрініс беруге шек қойылмайды, бірақ олар осы әлемдердегі бұзылыстардан толыққанды түрде ада болады (соның арқасында олар басқаларға көмектесе алады). Бодхисаттваның мұндай қарапайым жолды таңдау мүмкіндігіне ие болуы, бірақ оның орнына Будда болуға ұзақ жолды таңдауы – бодхисаттва саналатын бес өлшемнің бірі. Қалған төртеуі: адам болу, ер адам болу, бұрынғы Будданың алдында Будда болуға ант беру және сол Буддадан болжам алу. Уақыт өте келе, бодхисаттваның жолына қатысты әртүрлі талдаулар пайда болды, олардың негізгі назарында адамның ниеті тұрды. Бұл тибет буддизмінің бодхичитта тудыруға ынталандыратын үш түрлі ниет туралы үйретімінде көрінеді. Патрул Ринпочедің 19 ғасырдағы "Менің кемелді ұстазымның сөздері" (Kun bzang bla ma'i gzhal lung) еңбегіне сәйкес, бодхисаттва үш түрлі ниетпен ынталандырылуы мүмкін. Олар:

Маңызды бодхисаттвалар

Буддистер (әсіресе махаяншылар) бірнеше бодхисаттваларды (мысалы, Майтрея, Манжушри және Авалокитешвара) өте рухани дамыған (оныншы бхумиге жеткен) және осылайша орасан зор сиқырлы күшке ие деп құрметтейді. Льюис Ланкастердің айтуынша, бұл "аспандық" немесе "жұмақтық" бодисаттвалар "Будданың көрінісі немесе олар сиқырлы түрленудің үлкен ерлігі арқылы көптеген денелерді жаратуға қабілетті жандар" ретінде қарастырылады. Бұл бодхисаттваларға деген діни сенім, бәлкім, алғаш рет Солтүстік Үндістанда дамыған, және олар Гандара және Кашмир өнерінде кеңінен бейнеленген. Азия өнерінде олар әдетте ханзадалар мен ханшайымдар ретінде бейнеленеді, патшалық киімдер мен зергерлік бұйымдармен (өйткені олар Дхарманың ханзадалары). Тибет буддизмінде Мани Камбум да осындай ықпалды мәтін (аян мәтін немесе терма) болып табылады, ол Ченрезигке (елдің қамқоршы бодисаттвасы ретінде қаралатын Авалокитешвараға) және оның Тибеттегі керемет іс-әрекеттеріне назар аударады. Авалокитешвара (Гуанинь) сияқты аспандық бодисаттвалар барлық тіршілік иелерінің игілігі үшін үнемі жұмыс істейтін, мейірімді құтқарушы тұлғалар ретінде қарастырылады. Авалокитешвара сүресінің Авалокитешвара тарауында Авалокитешвараны еске алудың адамды табиғи апаттардан, демоннардан және басқа да қиындықтардан құтқаруға көмектесетіні айтылған. Сондай-ақ, ол адамды құштарлық, ашу және надандық сияқты азаптардан қорғайды деп есептеледі. Бодхисаттвалар сезімтал тіршілік иелеріне көмектесу үшін кез келген қажетті физикалық формаға (құдай, құс, ер немесе әйел, тіпті Будда) айнала алады.

Тхеравадада

Бодхисаттваларды құрметтеу Махаяна буддистік әлемде одан да кең таралған және танымал болғанымен, ол Тхеравада буддистік аймақтарда да кездеседі. Тхеравада елдерінде құрметке ие бодхисаттвалардың қатарында Ната Девио (Авалокитешвара), Меттея (Майтрея), Упулван (яғни Вишну), Саман (Самантабхадра) және Паттини бар. Осы тұлғалардың кейбіреулеріне деген құрмет Махаяна буддизмінің ықпалында болуы мүмкін. Бодхисаттва Праджапарамита деви – даналықтың толықтығының және Праджапарамита сутраларының әйел бейнесі. Ол үнді буддистік өнерінде кеңінен бейнеленген маңызды тұлғаға айналды. Гуанинь (Jp: Kannon), Авалокитешвараның әйел түрі, Шығыс Азия буддизмінде ең көп құрметке ие бодхисаттва, көбінесе аналық бейне ретінде бейнеленеді. Тибет буддизмінде Тара немесе Джетсун Дольма (rje btsun sgrol ma) ең маңызды әйел бодхисаттва болып табылады. Көптеген Махаяна сутраларында әйел бодхисаттвалар басты кейіпкерлер ретінде бейнеленеді және олардың өмірі, үйретулері және болашақта Будда болуы талқыланады. Оларға "Вималашрадда қызының сұрақтары" (Тохоку Кангюр Тох № 84), "Вималадаттаның сұрақтары" (Тох 77), "Срималадевидің арыстан мұңы" (Тох 92), "Локадараның сұрақтары" (Тох 174), "Ашокадаттаның болжамы" (Тох 76), "Вималапрабханың сұрақтары" (Тох 168), "Ксемаватидің болжамы" (Тох 192), "Сумати қызының сұрақтары" (Тох 74), "Ганготтараның сұрақтары" (Тох 75), "Қарлы әйелдің сұрақтары" (Тох 171), "Маңжушридің керемет ойыны" (Тох 96) және "Кандроттараның болжамы" (Тох 191) кіреді.

Халыққа танымал тұлғалар

Уақыт өте келе көптеген тарихи буддалық тұлғалар да өздерінің құлшылыққа лайық бодисаттвалар ретінде қарастырыла бастады. Мысалы, Мадхьямака философия мектебінің негізін қалаушы Үндістандық Нагарджунаның айналасында кең көлемді агиографиялық әдебиет пайда болды. Тибет буддизмін ұстанатындар Далай-ламалар мен Кармапаларды, жанашырлықтың бодисатвасы Ченрезигтің эманациясы деп санайды. Жапон буддизмінің түрлі мектептері Кукай мен Ничирен сияқты негізін қалаушы тұлғаларды бодисаттвалар деп есептейді. Қытай буддизмінде де түрлі тарихи тұлғалар бодисаттва деп аталады. Сонымен қатар, Махаяна буддизміндегі көздерде түрлі индуистік құдайлар бодисаттвалар деп саналады. Мысалы, "Карандавиухасутрада" Вишну, Шива, Брахма және Сарасвати бодисаттвалар деп айтылады, олардың барлығы Авалокитешвараның эманациялары. Сарасвати (қытайша: Biàncáitiān, 辯才天, жапонша: Benzaiten) және Шива (C: Dàzìzàitiān, 大自在天; J: Daikokuten) сияқты құдайлар Шығыс Азия буддизмінде әлі күнге дейін бодисаттва-девалар және дхармапалалар (қорғаушы құдайлар) ретінде құрметтеледі. Екі тұлға да Авалокитешварамен тығыз байланысты. Осыған ұқсас, индуистік құдай Харихара да танымал "Нилакантха Дхараниде" бодисаттва деп аталады, онда былай делінген: "О, нұрлы, әлемді асып түсуші, кел, о, Хари, ұлы бодисаттва!". Тан әулетінің император қызы У Цзетянь, Қытайдың жалғыз әйел билеушісі болды. Ол Қытайдағы эзотерикалық буддизмнің өркендеуін өз мүддесі үшін пайдаланды. Ол мұндай талап айтқан жалғыз билеуші болмаса да, оның саяси тиімділігі мен шындығы оны көрнекті мысал етеді. Ол бірнеше храмдар салып, Лонгмен үңгірлерін аяқтауға үлес қосты және тіпті буддизмді конфуциандық немесе даосизмнен жоғары қойды. Ол "Қасиетті император" титулымен билік етті және өзін бодисаттва деп жариялады. Ол Қытайдың ең ықпалды билеушілерінің біріне айналды.

Қатты бодхисаттвалар

Бодхисаттвалар көбінесе қалыпты сұлулықпен бейнеленсе де, олардың қаһарлы және құбыжықтай көрінетін тұлғалар ретінде көрініс беретін жағдайлары да бар. Нақты мысал – Гуаньиньнің "Жалынды Бет" (面燃大士) аталған прета түріндегі көрінісі. Бұл тәсіл көбінесе Даналық патшалары арасында қолданылады, олардың ішінде Махамаюри Видьярджни әйел есімімен және мейірімді мінезімен ерекшеленеді. Кейбір бейнелерде оның мінгені қаһарлы түрде бейнеленген. Бұл өзгеріс Ваджрапани суреттерінде де кездеседі. Тибет буддизмінде негізгі бодхисаттвалардың қатыгез көріністері (тибетше: trowo) жиі кездеседі және олар көбінесе қорғаушы құдайлардың ролін атқарады.

Этимология

Үнді тіліндегі бодхисаттва және бодхисатта терминдерінің этимологиясы толыққанды түсініксіз. Бодхи термині күмәнді емес және "ояну" немесе "ағарту" (түбірінен) дегенді білдіреді. Қосымшаның екінші бөлігінің көптеген мүмкін мағыналары немесе туындылары бар, соның ішінде: Саттва және сатта көбінесе "жанды нәрсе", "сезімтал тіршілік" немесе "адам" дегенді білдіреді, және көптеген қазіргі ғалымдар осы этимологияға негізделген түсіндіруді қабылдайды. Мысалдар: "бодхиға ие болған сезімтал немесе саналы тіршілік" (Х. Керн), "бодхиға ие болған тіршілік, яғни толық ағартуға жетуге тағайындалған тіршілік" (Т. В. Рис Дэвидс және В. Стеде), "бодхи іздеген тіршілік" (М. Анесаки), "Erleuchtungswesen" (Ағарту тіршілігі) (М. Винтерниц), "Weisheitswesen" ("Даналық тіршілігі") (М. Уоллесер). Бұл этимологияны Махаяна Самадхираджа Сутрасы да қолдайды, бірақ бұл сутра бодхисаттва терминінің мағынасын "барлық тіршіліктерді ескертуші немесе насихаттаушы" деп түсіндіреді. Хар Даяльдың пікірінше, бодхи сатта термині санскрит тіліндегі бодхи сактаға сәйкес келуі мүмкін, ол "бодхиға берілген" немесе "бодхиға байланысты" дегенді білдіреді. Кейін бұл термин қате түрде санскриттен бодхи-сатваға ауысқан болуы мүмкін. Хаял санскрит тіліндегі сакта (сандж-дан) сөзінің "жабысқан, жабысып тұрған немесе байланысқан, қосылған немесе байланысты, құмарланған немесе берілген, ұнаған, ниеттенген" деген мағынаны білдіретінін атап өтеді. К. Р. Норман және басқалар саттаның сакта мағынасын білдіруі мүмкін екенін айтады, сондықтан бодхисатта "ағартуға қабілетті" дегенді білдіреді. Санскрит тіліндегі саттва "күш, энергия, жандану, қуат, батылдық" дегенді білдіреді, сондықтан бодхисаттва "өзінің күші мен қуатын бодхиға бағыттаған" дегенді де білдіруі мүмкін. Саттваның осы түсіндірілуін Ксемендраның "Аваданакалпалата" кітабынан табуға болады. Хар Даяль бұл түсіндіруді қолдайды, саттва терминінің "күшті немесе батыл адам, батыр, жауынгер" деген мағынадағы "сатва" сөзімен байланысты екенін атап өтеді, сондықтан бодхисатта терминін "қаһармандық тіршілік, рухани жауынгер" деп түсіндіру керек. Саттва сонымен қатар рух, сана, сезім, ес немесе жан дегенді білдіруі мүмкін. Праджнякарамати сияқты көптеген үнді комментаторлары бұл терминді ситта (ой, ой) немесе вьявасая (шешім, белгілі бірлік) сөздерімен синоним ретінде түсіндіреді. Қытай буддистері көбінесе санскрит терминінің дыбысталу транскрипциясы болып табылатын пуса (菩薩) терминін қолданады. Дегенмен, ертедегі қытай аудармашылары кейде бодхисаттва терминінің мағыналық аудармасын қолданды, оны "түсінген адам" дегенді білдіретін минши (明士) деп аударды, саттваны "адам" немесе "адам" (ши, 士) деп оқыды. Санскрит тілінде саттва "мән, табиғат, нағыз мән" дегенді білдіреді, ал палидегі сатта "зат" дегенді білдіреді. Кейбір қазіргі ғалымдар бодхисаттваны осы тұрғысынан түсіндіреді, мысалы Монир Уильямс, ол терминді "бодхи немесе толық даналықты өзінің мәні ретінде" деп аударады.