Кіріспе

Кедей адамдарға берілетін ақша немесе тауарлар. Садақа – кедейлікте өмір сүретін адамдарға берілетін ақша, азық-түлік немесе басқа да материалдық заттар. Садақа беру көбінесе қайырымдылық актісі саналады. Садақа беру амалы – садақа ету деп аталады.

Этимология

Қайыр-садақа сөзі көне ағылшын тіліндегі ælmesse, ælmes сөздерінен, ал олар латын тілінің кейінгі кезеңіндегі eleemosyna сөзінен, грек тіліндегі ἐλεημοσύνη (eleēmosynē – "иесіміз, қайыр-садақа"), ἐλεήμων (eleēmōn – "мейірімді"), ἔλεος (eleos – "иесіміз немесе мейірімділік") сөздерінен шыққан.

Буддистік монахтарды қолдау

Буддизмде садақа беру – буддист емес буддист монахына, монахшаға, рухани дамыған адамға немесе басқа да сезімтал жандарға көрсетілетін құрмет. Бұл, батыс түсіндірушілерінің ойынша, қайырымдылық емес. Ол рухани әлеммен символдық байланысқа жақын және әлемдік қоғам алдында төңкерілгендік пен құрметті көрсетуге бағытталған. Садақа беру амалы адамды монах немесе монахша және олардың бейнелейтін нәрсесімен байланыстырады. Будда айтқандай:

Тхеравада буддизмінде монахтар (пали: бхиккуни) және монахшалар (пали: бхикку) такухатсу (пиндакара) тәжірибесін қолданады, олар тамақ (пиндапата) жинайды. Бұл көбінесе қарапайым адамдарға артықшылық (пали: пуння) жасауға мүмкіндік береді деп есептеледі. Тхеравада буддизмінің монахтары мен монахшалары ақшаны тамаққа алмастыруға немесе оған қосуға құқықсыз, себебі Патимоккханың оқу ережелері оны жазаға тартылуға және мойындауға лайық қылмыс деп санайды. Махаяна буддизмін ұстанатын елдерде такухатсу тәжірибесі көбінесе тоқтатылған. Қытай, Корея және Жапонияда жергілікті мәдениеттер «тілеуші» дін қызметкерлеріне тамақ беру идеясына қарсы болды және тәжірибелілерге садақа беру арқылы «артықшылық» алу дәстүрі болған жоқ. Қуғын-сүргін кезеңдерінен кейін монастырлар шалғай таулы аймақтарда орналастырылды; монастырь мен ең жақын қалалар арасындағы қашықтық бұл тәжірибені мүмкінсіз етті. Жапонияда апталық немесе айлық такухатсу күнделікті айналымның орнына келді. Гималай елдерінде монахтардың көп саны отбасылар үшін садақа беруді ауыр жүкке айналдырды. Басқа діндермен қолдау үшін бәсекелестік күнделікті тәжірибені қиын және тіпті қауіпті етті; Кореяның Силла әулетіндегі алғашқы буддалық монахтар сол кездегі азшылық болғандықтан ұрып-соғылған.

Христиандық

Христиан дінінде, садақа беру – қайырымдылық актісі ретінде қарастырылады. Апостолдар дәуірінде христиандарға садақа беру махаббаттың білімі екені үйретілді. Мұндай кедейлерге көрсетілетін қамқорлық – Иса Мәсіх адам түрінде сенушілердің құтқарылуы үшін өзін құрбан еткен Құдайға деген махаббат ретінде түсінілуі керек еді. Христиандық дін тармақтарының көбінде шіркеудің қаржылық қажеттіліктерін және оның мұқтаждарға көмектесу миссиясын қолдау үшін ақша сыйланады. Кейбір шіркеулерде садақа алтарьға жақын қойылады, бұл сыйлық Құдайға арналғанын және қауымның бірлігін көрсетеді.

Батыс христиандық

Оффиторри – Рим-католиктер, лютерандар және англикан шіркеулерінде садақа жиналатын дәстүрлі сәт. Баптистер мен методистер, сондай-ақ басқа да конфессиялар, шіркеу қызметтерінде ондықтан және садақадан (садақа) жинауды жүзеге асырады. Кірістің оннан бір бөлігі – ондық деп есептеледі және ол Құдайға тиіс деп саналады, ал қалған садақа – одан артық берілген кез келген үлес. Кейбір қауымдастықтар кедейлерге, мұқтаждарға немесе үй өрттері сияқты апаттардың немесе медициналық шығындардың салдарынан зардап шеккендерге арналған "махаббат садақасы" деп аталатын арнайы мақсаттар үшін тұрақты түрде садақа жинайды. Дәстүр бойынша, диакондар мен диакониссалар осы садақаны жесірлерге, жетімдерге және басқа да мұқтаж жандарға бөліп беруге жауапты. Көптеген христиан түрлі қайырымдылық ұйымдарын қолдайды, олардың барлығы христиан дінімен байланысты емес. Америкадағы көптеген білім беру және медициналық мекемелер христиан қауымдастықтарының садақасы арқасында құрылған.

Шығыс христиандық

Шығыс православие шіркеуінде және Шығыс католик шіркеулерінде садақа мен ондық жинау ешқандай діни қызметте ұсынылумен ресми түрде біріктірілмеген. Дегенмен, нартэксте жинау тақтасы болуы немесе қызмет кезінде сырт көзге байқалмай өткізу жиі кездеседі. Шығыс православие теологиясында қайырымдылық рухани өмірдің маңызды бөлігі болып табылады, ал ораза үнемі дұға мен қайырымдылықпен бірге жүруі керек. Көлгендердің атынан қайырымдылық жасау да көлгендер үшін дұға етумен бірге болады. Ақшалай садақа беруге жағдайы жетпейтіндер басқа жолдармен қайырымдылық жасай алады, мысалы, тілек дұғасы арқылы, түрмедегілерді аралау, кедейлерді киіммен қамтамасыз ету немесе дастарқанханаларда ерікті болып жұмыс істеу сияқты мейірімділік істер арқылы.

Дана индуизмде

Индуизмде дана – индуизмнің Веда дәуірінен бастау алатын қайырымдылықтың ежелгі түсінігі. Дәстүрлі мәтіндерде дана – адамның өзіне тиесілі деп санаған немесе анықтаған нәрсесінен иеліктен бас тарту және оны алушыға ешнәрсе күтпестен беру, сол сияқты инвестиция салу деп анықталған. Дана көбінесе бір адамға немесе отбасыға беріледі, бірақ индуизмде қоғамдық пайдаға бағытталған қайырымдылық туралы да айтылады, оны кейде усарга деп атайды. Бұл демалыс үйі, мектеп салу, ауыз су немесе суару құдығына инвестиция салу, ағаш отырғызу және басқа да күтім ошақтарын салу сияқты ірі жобаларға бағытталған. 11 ғасыр парсы тарихшысы Әбу Райхан әл-Бируни шамамен 1017 жылдан бастап 16 жыл бойы Үндістанда болып, осы уақыттағы байқауларында индустер арасындағы қайырымдылық пен садақа беру дәстүрін айтқан. Ол былай деп жазды: "Олардың (индустердің) күн сайын мүмкіндігінше садақа беруі міндетті". Салық төленгеннен кейін олардың табысын қалай жұмсауға қатысты түрлі пікірлер бар. Кейбіреулер оның тоғызыншы бөлігін садақаға арнайды. Ал басқалары осы табысты (салық төленгеннен кейін) төрт бөлікке бөледі: біріншісі – жалпы шығындарға, екіншісі – жомарт сананың ізгі істеріне, үшіншісі – қайырымдылыққа, ал төртіншісі – резервте қалдыруға арналған. Дана – дхармалық амал, ол идеалистік нормативтік көзқарас талап етеді және рухани және философиялық мағынаға ие.

Институционалдық дана

Сатрамдар, сонымен қатар Үндістанның кейбір аймақтарында Дхарамсала немесе Чатрам деп аталады, индуизмде садақа берудің бір жолы болған. Сатрамдар – саяхатшылар мен мұқтаждарға арналған пана (демалыс орындары), олардың көптегені су және тегін тамақ ұсынады. Бұлар көбінесе Оңтүстік Азиядағы маңызды индуист ғибадат орындарын байланыстыратын жолдар бойында, сондай-ақ ірі ғибадатханалардың жанында құрылған. Индуист ғибадатханалары да садақа беру институты ретінде қызмет еткен.

Ведаларда

Ригведада дана туралы ең алғашқы әңгіме қозғалып, садақаның артықшылықтарына қатысты себептер келтіріледі.

Упанишадаларда

500 жылға дейін жазылған алғашқы Упанишадтар садақа берудің қадірін талқылайды. Мысалы, Брихадарняка Упанишады 5.2.3-аятта жақсы, жетілген адамның үш қасиеті – өзін ұстау (дама), барлық тірі нәрсеге деген мейірімділік немесе сүйіспеншілік (дая) және қайырымдылық (дана) екені айтылған. Чандогья Упанишады да осыған ұқсас ІІІ кітабында ізгі өмір үшін тапас (медитация, аскетизм), дана (садақа), аржава (әділдік, екіжүзділіксіздік), ахимса (зорлық-зомбылықсыздық, барлық тірі жандарға зиян келтірмеу) және сатьявакана (шындық сөйлеу) қажеттігін көрсетеді.

Махабхарата мен Пураналарда

Бхагавад-гитада дананың дұрыс және бұрыс түрлері 17.20-дан 17.22-ге дейінгі аяттарда сипатталған. "Махабхарата" индуист эпопеясының "Ади Парва" бөлімінің 91-тарауында адамның алдымен адал жолмен байлық жинап, содан кейін қайырымдылық жасауға кірісуі, келушілерге қонақжайлық көрсетуі, ешбір тірі жандатуға зиян келтірмеуі және өзі жегеннің бір бөлігін басқалармен бөлісуі керектігі айтылған. "Махабхаратаның" Вана Парвасының 194-тарауында "жамандықты қайырымдылықпен, жалғанды шындықпен, жамандықты кешіріммен, ал әділетсіздікті әділеттілікпен жеңу керек" деп ұсынылады. "Бхагавата Пурана" дананың қай кезде дұрыс, қай кезде бұрыс екендігін талқылайды. 8-кітаптың 19-тарауының 36-аятында, егер қайырымдылықтың нәтижесінде өз отбасының немесе өзінің қарапайым күнкөрісіне нұқсан келсе, онда ол орынсыз деп есептеледі. Қарапайым өмір сүруге қажеттіден артық табыстан жасалған қайырымдылық Пураналарда ұсынылған.

Ислам діні

Исламда мұхси немесе мухсин садақа беруші немесе қайырымдылық жасау ұғымы көбінесе ерікті сыйлық, садақа (صدقة) және міндетті амал, зекет (الزكاة) деп бөлінеді. Зекет ислам құқығының нақты ережелерімен реттеледі және белгілі бір теологиялық және әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған. Сондықтан садақа, христиандық көзқарастардағы "садақа" ұғымына жақсы аударма болуы мүмкін, бірақ зекет исламдағы қайырымдылықтың өте маңызды бөлігі болып табылады.

Нисаб

Зәкят белгілі бір ақша сомасына жеткенде немесе одан асып кеткенде міндетті болып табылады. Егер малдың құны осы нисаптан төмен болса, зекет беру міндетті емес. Алтын мен алтын валютасының нисабы 20 миткал, немесе шамамен 85 грамм таза алтынды құрайды. Бір миткал шамамен 4,25 грамм. Күміс пен күміс валютасының нисабы 200 дирхам, бұл шамамен 595 грамм таза күміс. Басқа түрдегі ақша мен валютаның нисабы алтынға шаққанда есептеледі; ақшаның нисабы зекет төленген күні 85 грамм 999 (таза) алтынның бағасына тең болады. Ақша иесінің бақылауында бір ай жыл толыққаннан кейін зекет міндетті болады; бір ай жылы шамамен 355 күнге созылады. Иесі ақшаның 2,5% (немесе 1/40) мөлшерін зекет ретінде төлеуге тиіс. Егер иесі басқалардан қарыз алған ақшасы болса, оны жалпы сомадан шегеріп, қалған соманың нисапқа жететінін тексерген соң зекетін төлейді. Егер жыл басында нисапты өтеуге жеткілікті ақшасы болса, бірақ оның байлығы кез келген түрде артса, иесі жыл басындағы нисап сомасына осы артқан соманы қосып, ай жылдың соңында жалпы соманың 2,5% зекетін төлеуі керек. Фиқһ мектептері арасында осыны есептеу әдісінде шағын айырмашылықтар бар. Әрбір мұсылман өзінің зекетін жеке есептейді. Көп жағдайларда бұл жыл сайын жеке капиталының екі жарым пайызын төлеуді білдіреді.

Садақа

Тақуа адам садақа ретінде қалағанындай садақа бере алады және мұны, мүмкіндігінше, жасырын жасауға тырысады. Бұл сөзді «ерікті қайырымдылық» деп аударуға болады, бірақ оның мағынасы кең, мысалы, хадистерде көрсетілген:

Алла елшісі (с.ғ.с.) айтты: «Кез келген жақсылық – садақа. Шын мәнінде, жақсылықтың бірі – бауырыңды күлімдеп қарсы алу және ыдысыңда қалған суды бауырыңның ыдысына құйып беру». |Жәмиғ ат-Тирмизи 27.76, әл-Тирмизи жинаған хадис

Пайғамбар (с.ғ.с.) айтты: «Кез келген мұсылман үшін қайырымдылық жасау қажет». Одан: «Егер адамның ештеңесі болмаса не істеу керек?» деп сұрады. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Ол өзінің пайдасы үшін қолмен жұмыс істесін, содан кейін осы табысынан садақа берсін», - деді. Сахабалар: «Егер ол жұмыс істей алмаса не істеу керек?» деп сұрады. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Ол кедейлер мен мұқтаждарға көмектессе керек», - деді. Сахабалар одан әрі: «Егер ол тіпті мұны да істей алмаса не істеу керек?» деп сұрады. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Ол жақсылыққа шақыруы керек», - деді. Сахабалар: «Егер ол да жоқ болса не істеу керек?» деді. Пайғамбар (с.ғ.с.): «Ол жамандық жасаудан өзін сақтасын. Бұл да садақа». |Рияд әс-Салихин 141, әл-Науави жинаған хадис.

Зидқа

Мандайлықтарда зидқа – садақа немесе қайырымдылық. Мандаев діни қызметкерлері, мирян жандардан тұрақты қаржылық үлестер алады. Манда тіліндегі "зидка брика" (сөзбе-сөз "нығметті құрбандық") термині діни қызметкерлер арқылы баталанған ритуалдық тағамды білдіреді. Мандаилердің ертедегі өздерін-өздері атауы – бири зидка, яғни "әділдікке сайланғандар".