Кіріспе
Буддистік философия – Буддизмнің діни-философиялық дәстүрінде дамыған ежелгі Үндістан философиялық жүйесі. Ол Гуатама Будданың паринирванасынан кейін (б.з.д. 5 ғасыр) ежелгі Үндістандағы Буддизмнің әртүрлі мектептері арасында пайда болған барлық философиялық зерттеулер мен рационалды ізденістерді, сондай-ақ Буддизмнің Азияға таралуымен бірге болған одан әрі дамуларды қамтиды. Буддизм философиялық ойлау мен медитация практикасын үйлестіреді. Буддизм діні бостандыққа жетудің сан алуан буддалық жолдарын ұсынады; ерте Буддизмнің ежелгі Үндістаннан Шри-Ланкаға, содан кейін Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияға таралуымен қатар, тәуелді пайда болу, карма және қайта туу сияқты метафизикалық маңызы бар теорияларды да растады.
Buddhist philosophy is the ancient Indian philosophical system that developed within the religio philosophical tradition of Buddhism. It comprises all the philosophical investigations and systems of rational inquiry that developed among various schools of Buddhism in ancient India following the parinirvāṇa of Gautama Buddha (c. 5th century BCE), as well as the further developments which followed the spread of Buddhism throughout Asia. Buddhism combines both philosophical reasoning and the practice of meditation. The Buddhist religion presents a multitude of Buddhist paths to liberation; with the expansion of early Buddhism from ancient India to Sri Lanka and subsequently to East Asia and Southeast Asia, However he also affirmed theories with metaphysical implications, such as dependent arising, karma, and rebirth.
Будда
Ғалымдардың пікірлері бойынша, Гаутама Будданың өзі философиялық ізденістермен айналысқан-айналыспағаны әлі де даулы мәселе. Сиддхартха Гаутама (б.з.д. 5-ғасыр) – солтүстік Үндістанның шараманасы (саяхатшы аскет), оның үйретіктері Пали Никаяларында және Агамдарда, сондай-ақ басқа да сақталған шағын мәтіндік жинақтарда кездеседі, олар жиынтығында ерте буддалық мәтіндер деп аталады. Бұл мәтіндердің мерзімін анықтау қиын, және осы материалдың қаншасы бір дін негізін қалаушыға қатысты екендігі туралы пікір келіспеушіліктері бар. Будданың үйретіктерінің негізгі мақсаты – нирвананың жоғары жақсылығына қол жеткізу болғанымен, олар адамның қайғы-қасіретінің (духха) себебін, жеке тұлғаның мәнін (атман) және әлем туралы білімді (праджня) қалай игеру процесін де талдайды. Осылайша, буддизмнің басты назары зәулімдік немесе кедейлік емес, адамның жағдайларға қатысты реакциясы болып табылады. Тарихи Будданың тағы бір маңызды үйретігі – "орта жолмен үйрету" (маджхена дамма десана), ол мәңгілік пен жоқ болудың, сондай-ақ барлық нәрсенің болуы мен болмауы арасындағы метафизикалық орта жол екенін көрсетеді. Бұл идея кейінгі буддалық метафизиканың орталық ұғымына айналды, себебі барлық буддалық философиялар метафизикалық орта бағытты ұстануға тырысады.
Төрт адал ақиқат және тәуелді себептілік
Төрт асыл шындық немесе «Асылдың шындықтары» тарихи Будданың үйретулерінің орталық ерекшелігі болып табылады және Дхармачакраправартана Сутрасында баяндалған. Духханың бірінші шындығы, көбінесе «қайғы» деп аударылады, өмірдің туа біткен және мәңгілік қанағатсыздығы. Бұл жағымсыздық тек физикалық ауыртпалық пен психологиялық күйзеліс емес, сонымен қатар өлім-жітімнің сөзсіз фактілерінен және соңында барлық нәрселердің өтімділігінен туындаған болмыстық алаңдаушылық. Қайғы сондай-ақ жағымсыз оқиғаларға тап болғанда және қалаған нәрсеге қол жеткізе алмағанда туындайды. Екінші шындық – бұл алаңдаушылық негізінен құштарлықтан (танха) және білімсіздіктен (авидия) туындайды. Үшінші шындық – жандар құштарлықтан арылып, түсінік пен білім арқылы білімсіздікті жойғанда, қайғы тоқтатылады (ниродха). Төртінші шындық – Төрт асыл жол, ол қайғыны тоқтатуға көмектесетін сегіз тәжірибеден тұрады. Олар: дұрыс көзқарас, дұрыс ниет, дұрыс сөз, дұрыс іс-әрекет, дұрыс өмір салты, дұрыс күш-жігер, дұрыс ес және дұрыс самадхи (жинақталу, сананы біріктіру, медитация). Тарихи Будда үйреткен ең жоғары жақсылық және соңғы мақсат – нирванаға жету, сөзбе-сөз «өшіру» дегенді білдіреді және «құштарлық, жек көру және жаңылыс (яғни білімсіздік) күштерін толық жоюды» білдіреді, олар самсараны қозғалтады. Нирвана сонымен қатар ағартылған жандардың өлімінен кейін жаңадан туылмайтынын білдіреді. Ерте буддизмде тәуелді пайда болу (пратития самутпада) тұжырымы, көбінесе, барлық физикалық құбылыстарға емес, сананың қалыптасу процестерімен шектелген. Гаутама Будда әлемді заттар немесе субстанциялар емес, процестер тұрғысынан түсінді. Оның теориясы белгілі бір жағдайларда туындайтын оқиғалардың ағынын ұсынады, олар өзара байланысты және тәуелді, сондықтан бұл процестер ешқашан тұрақты немесе тәуелсіз деп есептелмейді. Мысалы, құштарлық (танха) әрқашан сезім мүшелері (аятана) арқылы алынған сезімдерге байланысты және олардың нәтижесінде пайда болады. Сезімдер әрқашан қоршаған ортамен байланысқа байланысты. Будданың себеп-салдар теориясы тек сипаттамалық: «Бұл болса, сонда болады; бұл туса, сонда туады; бұл болмаса, сонда болмайды; бұл тоқтаса, сонда тоқтайды». Себеп-салдарлық байланысты «жекешелік заңға ұқсас себеп-салдарлық реттелу» деп түсіну маңызды, өйткені ол қайғыны тудыратын процестердің қалай жұмыс істейтінін және оларды қалай кері қайтаруға болатынын көрсетеді. Будданың Гандхара буддистік мәтіндерінде жазылған үйретулеріне сәйкес, шындықтың мәнін толық түсіну үшін сананы медитация арқылы жаттықтыру қажет, ол үш белгіге ие: қайғы, өтімділік және өзімдік емес (анатман). Түсіну және медитация адам тәжірибесінің мәнін (випассана) анық көру үшін бірлесіп жұмыс істейді және бұл азаттыққа жетелейді.
Дигнага-Дхармакирти дәстүрі
Дигнага (шамамен 480–540 жж.) және Дхармакирти (шамамен 7 ғасыр) – буддалық философтар, олар буддалық ілімді қорғау мақсатында брахмандармен пікірлесулерде эпистемология (прамана) және логика жүйесін дамытты. Бұл дәстүр «ақылға сүйенушілер» (тибет. rigs pa rjes su 'brang ba) деп аталады; қазіргі әдебиетте оны кейде санскрит тіліндегі «pramāṇavāda» немесе «эпистемологиялық мектеп» деп те атайды. Олар Йогакара және Саутрантика мектептерімен байланысты болды және осы екі мектептің ұстанымдарын қорғады. Дигнаганың ықпалы зор болды және оның өлімінен кейін Үндістандағы барлық буддистер мен санскрит тілінде сөйлейтін философтар арасында «эпистемологиялық өзгеріске» алып келді. Дигнаганың еңбектерінен кейінгі ғасырларда санскрит философтары білімнің толыққанды теорияларымен барлық пікірлерін қорғауға көбірек назар аударды. «Дигнага мектебіне» Сантабхадра, Дхармоттара (8 ғасыр), Праджнякарагупта (740–800 жж.), Джнанашримитра (975–1025 жж.), Ратнакирти (11 ғасыр) және Шанкарананда (шамамен 9 немесе 10 ғасырларда өмір сүрген) кірді. Олар дамытқан эпистемология екі ғана «білім құралы» немесе «нақты таным» (прамана) бар деген көзқарасты қорғайды: «тәжірибе» (пратьякша) және «дедукция» (анумана). Тәжірибе – себеп-салдармен байланысты жеке нәрселерге қатысты ұғымдық емес сана, ал дедукция – логикалық, тілдік және ұғымдық тұжырымдама. Бұл буддалық философтар сәттiлiк теориясы, Йогакараның «тек сана ғана» тұжырымы, жеке нәрселердің нақтылығы (свалакшана), атомизм, номинализм және сананың өзін-өзі тану қабілеті (свасамведана) үшін жақтас болды. Олар индуистік Құдай (Ишвара) туралы теорияларды, жалпылама ұғымдарды, Ведалардың авторитетін және мәңгілік жанның (атман) бар екендігін сынады.