Кіріспе

Самадхи (пали және санскрит), индуизм, буддизм, джайнизм, сикхизм және йога мектептерінде медитациялық сананың күйі. Көптеген үнді діни дәстүрлерінде Самадхиді түрлі медитация әдістері арқылы жетілдіру рухани босануға (нирвана, мокша деп әртүрлі аталады) қол жеткізу үшін маңызды. Буддизмде ол Асыл сегіз жолдың сегіз құрамдас бөлігінің соңғысы болып табылады. Джайнизм медитациясында самадхи – босануға дейінгі соңғы сатылардың бірі саналады. Ежелгі будда сутраларында, қазіргі батыстың Тхеравада ұстаздары көптеген жағдайларда сүйенетін, ол тепе-теңдік пен абайлылықты көрсететін, зерттеуші және жарқын сананы дамытумен байланысты. Йога дәстүрлерінде және буддалық түсіндірме дәстүрінде, Мьянма Випассана қозғалысы мен Тай орман дәстүрі оған сүйенеді, Самадхи медитативтік сіңіру немесе транс ретінде түсіндіріледі, ол дхьяна практикасы арқылы қол жеткізіледі.

Қытай

Қытай тілінде самадхиды белгілеу үшін санмей (三昧) және санмоди (三摩地 немесе 三摩提) транслитерациялары, сондай-ақ терминнің тікелей аудармасы – диң (定, "тоқтау") қолданылады. Кумараджива аудармаларында көбінесе санмей (三昧) термині жиі кездеседі, ал Сюаньцзан аудармаларында диң (定, "тоқтау") термині басым. Қытай буддалық канонында осылармен қатар, терминнің басқа да аудармалары мен транслитерациялары қамтылған.

Самма-самадхи және дхьяна

"Самма самадхи" – "Дұрыс самадхи" – асыл сегіз жолдың сегіз элементінің соңғысы. Самадхи дамыған кезде, нәрселер олардың нағыз қалпында түсініледі. Самма самадхи дхьяна деп түсіндіріледі, ол дәстүрлі түрде бір шоғырлы концентрация ретінде қарастырылады. Алайда, дхьянаның стандартты формуласында самадхи тек екінші дхьянада еске алынады, бұл тепе-теңдік және сақтану күйіне жол ашады, онда адам сезімдерге абайлап қол жеткізеді, сезімдік әсерлерге алғашқы реакциялардан сақталады. Дхьяна практикасының бастауы туралы пікірлер қарама-қайшы. Кранглдың сөзіне қарағанда, ежелгі Үндістандағы медитациялық практиканың дамуы – Ведалық және Веда емес дәстүрлердің күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесі. Бронкхорсттың пікірінше, төрт рупа дхана Будданың Үндістанның рухани ландшафтына жасаған түпкілікті үлесі болуы мүмкін, ол джайндардың қиын аскетикалық тәжірибелеріне балама ретінде пайда болды, ал арупа дхана буддалық емес аскетикалық дәстүрлерден алынған. Александр Уинн дхьянаның брахмандық практикалардан, Никаяларда Алара Калама мен Уддака Рамапуттаға жатқызылатын тәжірибелерден енгізілгенін айтады. Бұл тәжірибелер сақтану мен түсінікпен жұптастырылып, жаңаша түсіндірілді. Калупахана да Будданың Алара Калама мен Уддака Рамапуттадан алған "медитациялық практикасына қайта оралғанын" айтады.

Арупалар

Джанна схемасына ерте мәтіндерде арупа немесе аятана деп аталатын төрт медитациялық күй қосылған. Олар кейде бірінші төрт джаннан кейін тізбектеп айтылады, содан кейін кейбір зерттеушілер оларды джан деп қарастырады. Материалдық емес күйлер йогалық медитациямен байланысты немесе одан туындаған, көбінесе назарды шоғырландыруға бағытталған, ал джналардың өзі сананы дамытумен байланысты. Сегізінші джаннаны басып өткенде, толықтай бос кеңістікте болу күйіне жетеді. Төрт арупа:
Бесінші джанна: шексіз кеңістік (пали ākāsānañcāyatana, скт. ākāśānantyāyatana),
Алтыншы джанна: шексіз сана (пали viññāṇañcāyatana, скт. vijñānānantyāyatana),
Жетінші джанна: шексіз ешнәрсе (пали ākiñcaññāyatana, скт. ākiṃcanyāyatana),
Сегізінші джанна: қабылдау да, қабылдамау да емес (пали nevasaññānāsaññāyatana, скт. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatana). «Ешнәрсе өлшемі» және «Түсініп-түсінбеу өлшемі» Буддаға жатқызылатын тоғыз джанна тізіміне енгенімен, олар Асыл сегіз жолға кірмейді. Сегізінші жол – «Самма Самадхи» (Дұрыс шоғырлану), және тек алғашқы төрт джанна ғана «Дұрыс шоғырлану» деп есептеледі. Барлық джанналар туралы айтылғанда, «Түсініп-түсінбеу өлшеміне» тоқтамай, «Түсініктер мен сезімдердің тоқтауына» көбірек мән беріледі.