Бұддалық үй ішінің бес қағидасы

Кіріспе

Буддизмдегі бес ереже буддистік дінге жататын адамдар үшін этиканың негізгі кодексі болып табылады. Бес ереже (पाँचशील) немесе бес оқу ережесі (पाँचप्रतीक्षा) буддистік дінді ұстанатындар үшін ең маңызды моральдық жүйе. Олар буддизмнің қарапайым жақтастары сақтауға тиіс этикалық кодексті құрайды. Бұл ережелер – жанды өлтірмеуге, ұрлық жасауға, сексуалдық бұзыққа, жалған сөйлеуге және ішімдікке берілмеуге міндеттейді. Буддалық ілімде, олар ағарту жолында ілгерілеу үшін сананы және мінез-құлықты дамытуға арналған. Махаяна дәстүрінде олар кейде Шравакаяна ережелері деп аталады, олар бодхисаттва ережелерімен салыстырылады. Бес ереже буддалық ілімнің көптеген бөліктерінің негізін құрайды, олар қарапайым жандар мен монахтар үшін де ортақ. Буддалық этикадағы олардың маңызды рөліне байланысты, олар Ибраһимдік діндердегі он қағидамен немесе конфуциандық этикалық кодекстермен салыстырылды. Бұл қағидалар этикаға қатысты утилитаризм, деонтология және ізгілік тәсілдерімен байланысты, бірақ 2017 жылға қарай батыстық терминология бойынша мұндай жіктемелер ғалымдар тарапынан көбінесе тасталды. Қағидалардың әмбебап сипаты бар екендігіне байланысты адам құқықтарымен салыстырылды және кейбір ғалымдар олар адам құқықтары тұжырымдамасын толықтыра алады деп санайды. Бес қағида б.з.д. VI ғасырдағы Үндістанның діни ортасына тән болды, бірақ Будданың бесінші қағида арқылы сананы дамытуға назар аударғаны ерекшеленді. Ерте Буддалық мәтіндерде көрсетілгендей, ережелер маңыздырақ бола бастады және ақырында Будда дінінің мүшесі болу шарты болды. Буддизм әртүрлі елдерге және халықтарға тарағанда, ережелердің рөлі өзгерді. Буддизмнің Қытай сияқты басқа діндермен бәсекелесуге мәжбүр болған елдерде бес ережеге ұмтылу рәсімі буддистік дінге кіру рәсіміне айналды. Ал, Таиланд сияқты басқа діндермен бәсекелестік аз болған елдерде бұл рәсім будда болу рәсімімен тығыз байланысты болған жоқ, себебі көптеген адамдар туғаннан будда деп есептеледі. Бес ережеге ұмтылу және оларды сақтау зиян келтірмеу принципіне (पाली және संस्कृतте *ahiṃsā*) негізделген. Пали каноны өзіңізді басқалармен салыстырып, оларға зиян келтірмеуді ұсынады. Мейірімділік және кармалық жазаға сенім – ережелердің негізі. Бес ережеге ұмтылу үйде де, жергілікті храмда да тұрақты құлшылықтың бөлігі болып табылады. Алайда, адамдардың оларды сақтауы аймаққа және уақытқа байланысты әртүрлі. Адамдар оларды өзін-өзі дамыту ниетімен, сондай-ақ жаман қайта туудан қорқып сақтайды. Бірінші ережеде адамдар мен барлық жануарларды өлтіруге тыйым салынған. Ғалымдар Будданың ережелерге қатысты мәтіндерін өлім жазасына, суицидке, абортқа және эвтаназияға қарсылық және тыйым салу ретінде түсіндіреді. Алайда, көптеген буддалық елдер әлі де өлім жазасын қолданады. Абортқа қатысты буддалық елдер орташа жолды ұстанады, оны айыптайды, бірақ толыққанды тыйым салмайды. Будданың зорлық-зомбылыққа деген көзқарасы, әдетте, барлық соғысқа қарсылық ретінде түсіндіріледі, бірақ кейбір ғалымдар кейінгі мәтіндерде кездесетін ерекшеліктерді атап көрсетеді. Екінші ереже ұрлық және оған байланысты алдау, жалған жасау сияқты әрекеттерге тыйым салады. Үшінші ереже сексуалдық бұзыққа қатысты және қазіргі заманғы ұстаздар оны сексуалдық жауапкершілік және ұзақ мерзімді міндеттемелер сияқты терминдермен анықтайды. Төртінші ереже жалған сөйлеу, жаман сөздер, қаңқу және уәде беруді қамтиды. Бесінші ереже алкоголь, есірткі немесе басқа да құралдармен мас болуға тыйым салады. Ерте Буддалық мәтіндер алкогольді үнемі айыптайды, сондай-ақ қытай буддалық канондық емес мәтіндер де солай. Кейде темекі шегу де осыған кіреді. Адам өлтіруден, ұрлық жасаудан, сексуалдық бұзыққа, жаман сөздерден аулақ болу сияқты басқа да ережелерден айырмашылығы, мас болуға қатысты көзқарас көбінесе кешірімді болады. Сараккани суттасында Будда "ішімдікке берілген" Саракканидің өзенге кіргенін және Нирванаға жететінін жариялағандығы айтылады, себебі мұндай адам Будданың Дхармасына берік сенбесе де, Дхарманың бір бөлігін сүйіспеншілікпен ұстайды. Қазіргі заманда дәстүрлі буддалық елдерде бес қағиданы жандандыруға бағытталған қозғалыстар пайда болды. Батыста ережелер буддалық ұйымдарда маңызды рөл атқарады. Олар сондай-ақ сананы дамыту бағдарламаларына енгізілген, бірақ көптеген сананы дамыту мамандары оны қолдамайды, себебі ережелердің діни маңызы бар. Соңында, көптеген қақтығыстарды алдын алу бағдарламалары ережелерді пайдаланады.

the five precepts in Buddhism
Basic code of ethics for Buddhist lay people

The five precepts (; ) or five rules of training (; ) is the most important system of morality for Buddhist lay people. They constitute the basic code of ethics to be respected by lay followers of Buddhism. The precepts are commitments to abstain from killing living beings, stealing, sexual misconduct, lying and intoxication. Within the Buddhist doctrine, they are meant to develop mind and character to make progress on the path to enlightenment. They are sometimes referred to as the Śrāvakayāna precepts in the Mahāyāna tradition, contrasting them with the bodhisattva precepts. The five precepts form the basis of several parts of Buddhist doctrine, both lay and monastic. With regard to their fundamental role in Buddhist ethics, they have been compared with the ten commandments in Abrahamic religions or the ethical codes of Confucianism. The precepts have been connected with utilitarianist, deontological and virtue approaches to ethics, though by 2017, such categorization by western terminology had mostly been abandoned by scholars. The precepts have been compared with human rights because of their universal nature, and some scholars argue they can complement the concept of human rights. The five precepts were common to the religious milieu of 6th century BCE India, but the Buddha's focus on awareness through the fifth precept was unique. As shown in Early Buddhist Texts, the precepts grew to be more important, and finally became a condition for membership of the Buddhist religion. When Buddhism spread to different places and people, the role of the precepts began to vary. In countries where Buddhism had to compete with other religions, such as China, the ritual of undertaking the five precepts developed into an initiation ceremony to become a Buddhist layperson. On the other hand, in countries with little competition from other religions, such as Thailand, the ceremony has had little relation to the rite of becoming Buddhist, as many people are presumed Buddhist from birth. Undertaking and upholding the five precepts is based on the principle of non harming (Pāli and ). The Pali Canon recommends one to compare oneself with others, and on the basis of that, not to hurt others. Compassion and a belief in karmic retribution form the foundation of the precepts. Undertaking the five precepts is part of regular lay devotional practice, both at home and at the local temple. However, the extent to which people keep them differs per region and time. People keep them with an intention to develop themselves, but also out of fear of a bad rebirth. The first precept consists of a prohibition of killing, both humans and all animals. Scholars have interpreted Buddhist texts about the precepts as an opposition to and prohibition of capital punishment, suicide, abortion and euthanasia. In practice, however, many Buddhist countries still use the death penalty. With regard to abortion, Buddhist countries take the middle ground, by condemning though not prohibiting it fully. The Buddhist attitude to violence is generally interpreted as opposing all warfare, but some scholars have raised exceptions found in later texts. The second precept prohibits theft and related activities such as fraud and forgery. The third precept refers to sexual misconduct, and has been defined by modern teachers with terms such as sexual responsibility and long term commitment. The fourth precept involves falsehood spoken or committed to by action, as well as malicious speech, harsh speech and gossip. The fifth precept prohibits intoxication through alcohol, drugs, or other means. Early Buddhist Texts nearly always condemn alcohol, and so do Chinese Buddhist post canonical texts. Smoking is sometimes also included here. Unlike other lay precepts such as abstinence from killing, theft, sexual misconduct, and ill speech, the outlook on intoxication is much more forgiving. In the Sarakani sutta, the Buddha is said to proclaim that Sarakani who 'took to drink' has attained stream entry and was bound for Nirvana, on the basis that such a person merely even holds some of the Dharma in affectionate regard, even if they did not unwaveringly believe in the Buddha's Dharma. In modern times, traditional Buddhist countries have seen revival movements to promote the five precepts. As for the West, the precepts play a major role in Buddhist organizations. They have also been integrated into mindfulness training programs, though many mindfulness specialists do not support this because of the precepts' religious import. Lastly, many conflict prevention programs make use of the precepts.

Негізгі қағидалар

Адам құқықтарымен байланысты ізгіліктер1. Тірі жандарды өлтіруден аулақ болуМейірімділік және қайырымдылықӨмір сүру құқығы2. Ұрлықтан аулақ болуЖомарттық және құрметпен бас тартуМүлік құқығы3. Жалғандықтан аулақ болу, жыныстық тәртіпсіздіктен сақтануАдалдыққа қанағат және құрметТәуелсіздікке адалдық құқығы4. Өтірік айтудан аулақ болуШыншылдық және сенімділікАдамның ар-ұяты5. Маскүнемдікке қарсы тұруЕстелік және жауапкершілікҚауіпсіздік және амандық құқығы Бес ізгілік ерте буддалық мәтіндерде көптеп кездеседі. Олар жақсы мінезді қалыптастыру құралы ретінде немесе осындай мінездің көрінісі ретінде қарастырылады. Пали канонында олар өзіне де, басқаларға да зиян келтіруден сақтану жолы ретінде сипатталған. Бұлар өзімізге және басқаларға жасалған сый ретінде есептеледі. Мәтіндерде оларды сақтаушылар кез келген адамдар жиынында сенімді болатыны айтылады, бұл бес ізгіліктің негізінде жатыр. Нақтырақ айтқанда, мәтіндер ізгіліктерді сақтау үшін, өзіңді басқалармен салыстыру принципін ұстану қажет екенін көрсетеді: Басқаша айтқанда, барлық тірі жандар бақытты болуды және азап шегуден қашуды қалайды. Сондықтан өзіңді басқалармен салыстырып, өзгеге зиян тигізбеу керек, өйткені ешкім зиян шегуді қаламайды. Этикалық сарапшы Пинит Ратанакуль ізгіліктерді сақтауға итермелейтін мейірімділік, барлық тірі жандардың теңдігін және олардың «өзі емес» екенін түсінуден туындайды деп санайды. Ізгіліктерді сақтауда немесе бұзуда ниет маңызды рөл атқарады. Пали жазбаларында жануарды ұрлап, кейін босату мысалы келтіріледі, бұл ұрлық ретінде қарастырылмайды. Пали түсіндірмелерінде ізгілік, егер адам бұзуға болатын нәрсені (мысалы, ұрлануға болатын заттарды) тапқанда, бұзу туралы хабардар болса, бұзу ниеті болса, сол ниет бойынша әрекет етсе және сәтті орындаса бұзылған болып есептеледі. Ізгіліктерді сақтау кейде үш деңгейге бөлінеді: оларды ресми түрде қабылдамай сақтау; оларды ресми түрде қабылдап, олар үшін өз өмірін құрбан етуге дайын болу; және соңғысы – оларды табиғи түрде сақтау. Соңғысы арахантқа қатысты, ол бірінші төрт ізгілікті бұза алмайды деп түсініледі. Ізгіліктерді ұстанатын үй иесі мәтіндерде «үй иелерінің арасындағы бағалы тас» деп сипатталады. Екінші жағынан, ізгіліктерді бұзудың ең ауыр түрлері – бес іс-әрекет, олардың жасаушысы тозақта қайта тууға мәлімделеді. Бұлар: Буддаға зиян келтіру, арахантты өлтіру, өз әке-шешеңді өлтіру және монахтар қауымын бөліске салу.

Precept Accompanying virtues Related to human rights1. Abstention from killing living beingsKindness and compassionRight to life2. Abstention from theftGenerosity and renunciationRight of property3. Abstention from sexual misconductContentment and respect for faithfulnessRight to fidelity in marriage4. Abstention from speaking lies (falsehood)Being honest and dependableRight of human dignity5. Abstention from intoxicationMindfulness and responsibilityRight of security and safety

The five precepts can be found in many places in the Early Buddhist Texts. The precepts are regarded as means to building good character, or as an expression of such character. The Pāli Canon describes them as means to avoid harm to oneself and others. It further describes them as gifts toward oneself and others. Moreover, the texts say that people who uphold them will be confident in any gathering of people, which underlies all of the five precepts. Precisely, the texts say that one should keep the precepts, adhering to the principle of comparing oneself with others:

In other words, all living beings are alike in that they want to be happy and not suffer. Comparing oneself with others, one should therefore not hurt others as one would not want to be hurt. Ethicist Pinit Ratanakul argues that the compassion which motivates upholding the precepts comes from an understanding that all living beings are equal and of a nature that they are 'not self' Another aspect that is fundamental to this is the belief in karmic retribution. In the upholding or violation of the precepts, intention is crucial. In the Pāli scriptures, an example is mentioned of a person stealing an animal only to set it free, which was not seen as an offense of theft. In the Pāli commentaries, a precept is understood to be violated when the person violating it finds the object of the transgression (e. g. things to be stolen), is aware of the violation, has the intention to violate it, does actually act on that intention, and does so successfully. Upholding the precepts is sometimes distinguished in three levels: to uphold them without having formally undertaken them; to uphold them formally, willing to sacrifice one's own life for it; and finally, to spontaneously uphold them. The latter refers to the arahant, who is understood to be morally incapable of violating the first four precepts. A layperson who upholds the precepts is described in the texts as a "jewel among laymen". On the other hand, the most serious violations of the precepts are the five actions of immediate retribution, which are believed to lead the perpetrator to an unavoidable rebirth in hell. These consist of injuring a Buddha, killing an arahant, killing one's father or mother, and causing the monastic community to have a schism.

Жалпы практика

Көптеген жағдайда, лайықты шәкірттер осы жаттығуларды баспанаға кіргенде орындайды. Монахтар ережені жай адамдарға береді, бұл қосымша психологиялық әсер тудырады. Будда дінін ұстанатындар үйде үнемі ережелерді оқи алады, ал ғибадатханада маңызды рәсімге дейін ақыл-ойды рәсімге дайындау үшін жаттай алады. Буддизмнің негізгі пәндері – бес пән. Шри-Ланка сияқты кейбір елдерде жүргізілген зерттеулерде ауыл тұрғындары оларды діннің өзегі деп сипаттаған. Антрополог Баренд Тервиль өзінің далалық жұмысында тайлық ауыл тұрғындарының көпшілігі ережелерді жаттап білетінін, ал көптеген, әсіресе қарттар, ережелердің мәнін дәстүрлі түсіндірмелерді ұстанатынын анықтады. Алайда буддистердің бұл ережелерді қатаң ұстанғандары әртүрлі. Әдетте, жаңадан ғана осы ережелерді ұстанып жүргендер өзін-өзі ұстауға тырысады. Олар ережелерге үйреніп, оларды табиғи түрде өмір сүре бастайды. Дәстүрлі буддалық қоғамдарды зерттеушілер бес пәннің жалпы алғанда талапшыл және қиын екенін анықтады. Мысалы, антрополог Стэнли Тамбия өз зерттеулерінде бұл ережелерді қатаң сақтау "ауыл тұрғындары үшін оларды бағаламайтынына емес, әдетте оларға ашық емес екеніне байланысты аз қызығушылық туғызғанын" анықтады. Қағидаттарды сақтау көбінесе монахтардың немесе қарт жай адамдарының рөлі болып саналады. Жақында, Таиландта 1997 жылы жүргізілген сауалнамада, жауап бергендердің тек 13,8%-ы күнделікті өмірде бес пәнге мойынсұнатынын, ал төртінші және бесінші пәнге мойынсұнудың ең аз ықтималдығын көрсетті. Алайда, адамдар бұл пәндерді ұмтылуға тұрарлық деп санайды және оларды жаман кармадан және тозақта қайта тулудан қорқып, немесе Будда осы ережелерді шығарды деп сенгендіктен, сондықтан оларды сақтау керек деп санайды. Антрополог Мелфорд Спироның айтуынша, бірмалық буддистер жақсы карма алуды күтудің орнына жаман кармадан аулақ болу үшін пәндерді ұстанды. Дінтанушы ғалым Уинстон Кинг өзінің зерттеулерінде бірмалық буддистердің моральдық қағидалары басқаларға қатысты емес, жеке өзін-өзі дамыту мотивтеріне негізделгенін байқады. Дінтанушы Ричард Джонс буддистердің пәндерге мойынсұнуының моральдық ниеттері, өз-өзіне қызмет етуден бас тарту, әрине, өзіне қызмет ету деген ойға негізделген деген қорытындыға келді. Шығыс Азия буддизміне сәйкес, бұл пәндер буддистік дінге кірумен тығыз байланысты. Упасака-сила-сутра сияқты ертедегі қытай аудармалары пәндерді тек монахтар ғана рәсімдер арқылы беруі керек деп санайды. Мәтіндер ритуалда Буддалар мен бодхисаттвалардың күші беріліп, бастаушыға пәндерді сақтауға көмектесетінін сипаттайды. Бұл "жарым-жартылай" рәсім әдетте ғибадатханада болғаннан кейін, көбінесе монастырьда болғаннан кейін өтеді. Кейін діни қызметке тағайындалған адам діни атау алады. Қолданылатын шектеулер, ата-аналардың рұқсаты сияқты, монастырьлік ырықтандыруға ұқсас. Тхеравада дәстүрінде пәндерді әдетте "әрқайсысы бөлек" деп қабылдайды, егер бір пән бұзылса, басқа пәндер әлі де сақталған. Әдетте, бұл пәндерді өте маңызды жағдайларда немесе өте пәк құлшылық етушілер үшін жеке-жеке емес, топ ретінде қабылдауға болады. Бұл дегеніміз, тек кейбір пәндерді ғана орындауға болады дегенді білдірмейді; олар әрқашан толық жиынтық ретінде орындалады. Алайда Шығыс Азия буддизміне сәйкес, пәндерді қабылдау анты салтанатты мәселе болып саналады, және жай адамдар тек қана сақтай алатынына сенімді болған пәндерді ғана қабылдауы жат емес. Пәндерді сақтау үшін ант беру – бұл оны кармикалық тиімді етеді: Спиро ережелерді бұзбайтын, бірақ оларды сақтауға ниеттенбеген адам ешқандай діни абыройға ие бола алмайды деп сенді. Екінші жағынан, егер адамдар пәндерді сақтауға ант берсе, содан кейін оларды бұзса, теріс карма пәндерді сақтауға ант бермеген жағдайға қарағанда үлкен деп саналады. Тхик Нхат Хан және Сулак Сиваракса сияқты бірнеше заманауи ұстаздар бес пән туралы әлеуметтік және институционалдық қатынастарға қатысты кең ауқымда жазды. Осы тұрғыдан алғанда, қару-жарақтарды жаппай өндіру немесе бұқаралық ақпарат құралдары мен білім беру арқылы жалған ақпарат тарату да осы пәндерді бұзады. Сол сияқты, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бес пәннің басшылыққа алатын принциптер ретінде атап, адам құқықтарын құрметтеуге шақыруға тырысты.

Lay followers often undertake these training rules in the same ceremony as they take the refuges. Monks administer the precepts to the laypeople, which creates an additional psychological effect. Buddhist lay people may recite the precepts regularly at home, and before an important ceremony at the temple to prepare the mind for the ceremony. The five precepts are at the core of Buddhist morality. In field studies in some countries like Sri Lanka, villagers describe them as the core of the religion. Anthropologist Barend Terwiel found in his fieldwork that most Thai villagers knew the precepts by heart, and many, especially the elderly, could explain the implications of the precepts following traditional interpretations. However, Buddhists vary in how strict they follow them. Devotees who have just started keeping the precepts will typically have to exercise considerable restraint. When they become used to the precepts, they start to embody them more naturally. Researchers doing field studies in traditional Buddhist societies have found that the five precepts are generally considered demanding and challenging. For example, anthropologist Stanley Tambiah found in his field studies that strict observance of the precepts had "little positive interest for the villager not because he devalues them but because they are not normally open to him". Observing precepts was seen to be mostly the role of a monk or an elderly lay person. More recently, in a 1997 survey in Thailand, only 13.8% of the respondents indicated they adhered to the five precepts in their daily lives, with the fourth and fifth precept least likely to be adhered to. Yet, people do consider the precepts worth striving for, and do uphold them out of fear of bad karma and being reborn in hell, or because they believe in that the Buddha issued these rules, and that they therefore should be maintained. Anthropologist Melford Spiro found that Burmese Buddhists mostly upheld the precepts to avoid bad karma, as opposed to expecting to gain good karma. Scholar of religion Winston King observed from his field studies that the moral principles of Burmese Buddhists were based on personal self developmental motives rather than other regarding motives. Scholar of religion Richard Jones concludes that the moral motives of Buddhists in adhering to the precepts are based on the idea that renouncing self service, ironically, serves oneself. In East Asian Buddhism, the precepts are intrinsically connected with the initiation as a Buddhist lay person. Early Chinese translations such as the Upāsaka śila Sūtra hold that the precepts should only be ritually transmitted by a monastic. The texts describe that in the ritual the power of the Buddhas and bodhisattvas is transmitted, and helps the initiate to keep the precepts. This "lay ordination" ritual usually occurs after a stay in a temple, and often after a monastic ordination ; has taken place. The ordained lay person is then given a religious name. The restrictions that apply are similar to a monastic ordination, such as permission from parents. In the Theravāda tradition, the precepts are usually taken "each separately" , to indicate that if one precept should be broken, the other precepts are still intact. In very solemn occasions, or for very pious devotees, the precepts may be taken as a group rather than each separately. This does not mean, however, that only some of the precepts can be undertaken; they are always committed to as a complete set. In East Asian Buddhism, however, the vow of taking the precepts is considered a solemn matter, and it is not uncommon for lay people to undertake only the precepts that they are confident they can keep. The act of taking a vow to keep the precepts is what makes it karmically effective: Spiro found that someone who did not violate the precepts, but did not have any intention to keep them either, was not believed to accrue any religious merit. On the other hand, when people took a vow to keep the precepts, and then broke them afterwards, the negative karma was considered larger than in the case no vow was taken to keep the precepts. Several modern teachers such as Thich Nhat Hanh and Sulak Sivaraksa have written about the five precepts in a wider scope, with regard to social and institutional relations. In these perspectives, mass production of weapons or spreading untruth through media and education also violates the precepts. On a similar note, human rights organizations in Southeast Asia have attempted to advocate respect for human rights by referring to the five precepts as guiding principles.

Мәтіндік талдау

Бірінші ереже саналы тіршілік иесінің өмірін алуға тыйым салады. Егер біреу саналы тіршілікті қасақана өлтірсе, оның саналы екенін түсініп, осы процесте күш жұмсаса, бұл ереже бұзылады. Денсаулыққа зиян келтіру бұл ереженің рухына қайшы келеді, бірақ техникалық тұрғыдан бұзу болып табылмайды. Бірінші ереже жануарларды, тіпті кішкентай жәндіктерді өлтіруді де қамтиды. Алайда, өмірді алудың ауырлығы сол тіршілік иесінің мөлшеріне, интеллектына, тигізетін пайдасына және рухани жетістіктеріне байланысты екені де айтылады. Үлкен жануарды өлтіру кішкентай жануарды өлтіруден ауыр (өйткені оған көбірек күш жұмсау қажет); рухани жетістіктерге жеткен ұстазды өлтіру, басқа "орташа" адамды өлтіруден де ауыр; ал адамды өлтіру жануарды өлтіруден де ауыр. Бірақ барлық өлтірулер айыпталады. Бұл ереженің серігі – өмірге деген құрмет, мейірімділік және басқалардың әл-ауқаты үшін толқу сезімі. Бұл ереженің ілесіндегі оң әрекет – тірі жандарды қорғау. Басқа тірі жандарға деген жанашырлық және құрмет сияқты оң қасиеттер қайта туу циклына сенімге негізделген. Барлық адамдардың негізгі Будда табиғаты тұжырымы да бірінші ереженің негізінде жатыр. Бірінші ереженің сипаттамасы өлім жазасына тыйым салу ретінде түсіндірілуі мүмкін. Өзін-өзі өлтіру де тыйымның бір бөлігі болып саналады. Сонымен қатар, түсік жасату (саналы тіршілік иесінің) осы ережеге қайшы келеді, себебі түсік жасату кезінде бұзушылықтың барлық критерийлері орындалады. Адамның өзін-өзі өртеу сияқты, ұзақ мерзімді перспективада басқа адамдардың азаптарын азайту үшін, мысалы, елдегі саяси жағдайды жақсартуға наразылық білдіру үшін, өзін-өзі өлтіруі мүмкін бе деген мәселе бойынша пікірталастар мен даулар бар. Далай-лама мен Шенгян сияқты ұстаздар өзін-өзі өртеп жіберу, өзін-өзі зақымдау немесе ораза ұстау сияқты наразылық түрлерін қабылдамайды. Өлім жазасы бірінші ережеге қайшы келсе де, 2001 жылы Азияның көптеген елдері, соның ішінде Шри-Ланка, Таиланд, Қытай және Тайвань, өлім жазасын сақтап қалды. Буддистік Шри-Ланка мен Таиланд сияқты кейбір елдерде кейбір кезеңдерде өлім жазасы қолданылған, ал басқа кезеңдерде мүлдем қолданылмаған. Буддизмді ұстанатын Қытай мен Тайвань сияқты елдерде буддизм немесе кез келген дін үкіметтің саяси шешімдеріне әсер етпеді. Буддизмді ұстанатын, өлім жазасын жойған елдерге Камбоджа мен Гонконг жатады. Жалпы, буддалық дәстүрлер абортқа қарсы. Алайда будда дінінің дәстүрі бар Таиланд, Тайвань, Корея және Жапония сияқты көптеген елдерде аборт заңдастырылған немесе заңдастырылмаған кең таралған тәжірибе болып табылады. Бұл елдерде көптеген адамдар абортты моральдық емес деп санайды, бірақ оны тыйым салуға болмайды деп ойлайды. Этикашы Рой В. Перрет, Ратнакульді ұстанғаннан кейін, бұл далалық зерттеу деректері екіжүзділікті білдірмейді, керісінше, буддалық ілімді моральдық дилемманы шешу үшін қолданудың "орта жолы" бар екенін көрсетеді. Буддистер өмірді қорғаушы пікір таласында "екі жаққа да" қарайды, олар ұрықтың өмірін жоюға қарсы, бірақ аналарға жанашырлық танытуға да сенеді. Осыған ұқсас көзқарастар жапондық мизуко куйо рәсімін, аборт жасатқан балаларға арналған буддалық еске алу рәсімін түсіндіре алады, бұл жапон қоғамында аборт туралы пікірталасқа әкеліп соқты, және ақыры жапондықтарды абортты жеңіл қабылдамау керек деген консенсусқа әкелді, бірақ оны заңдастыру керек. Жапон буддистерінің ұстанымы жапондық неосинтоисттік "өмірді қолдау" ұстанымы мен азаттықшыл, "таңдауға қолдау" аргументтерінің ортасында. Алайда, Кьюн бұл келісім Буддизмнің екі төтенше орта жолы дегенді білдірмейді, керісінше екі қарама-қарсы көзқарасты қамтиды деп атап өтті. Таиландта әйелдер, әдетте, жүктіліктің алғашқы кезеңінде аборт жасатады, өйткені олар кармалық салдарлар сол кезде аз болады деп санайды. Таиланд әйелдері аборт жасатқаннан кейін, әдетте, теріс карманы өтеуге лайықты болады.

The first precept prohibits the taking of life of a sentient being. It is violated when someone intentionally and successfully kills such a sentient being, having understood it to be sentient and using effort in the process. Causing injury goes against the spirit of the precept, but does, technically speaking, not violate it. The first precept includes taking the lives of animals, even small insects. However, it has also been pointed out that the seriousness of taking life depends on the size, intelligence, benefits done and the spiritual attainments of that living being. Killing a large animal is worse than killing a small animal (also because it costs more effort); killing a spiritually accomplished master is regarded as more severe than the killing of another "more average" human being; and killing a human being is more severe than the killing of an animal. But all killing is condemned. Virtues that accompany this precept are respect for dignity of life, kindness and compassion, the latter expressed as "trembling for the welfare of others". A positive behavior that goes together with this precept is protecting living beings. Positive virtues like sympathy and respect for other living beings in this regard are based on a belief in the cycle of rebirththat all living beings must be born and reborn. The concept of the fundamental Buddha nature of all human beings also underlies the first precept. The description of the first precept can be interpreted as a prohibition of capital punishment. Suicide is also seen as part of the prohibition. Moreover, abortion (of a sentient being) goes against the precept, since in an act of abortion, the criteria for violation are all met. There is some debate and controversy surrounding the problem whether a person can commit suicide, such as self immolation, to reduce other people's suffering in the long run, such as in protest to improve a political situation in a country. Teachers like the Dalai Lama and Shengyan have rejected forms of protest like self immolation, as well as other acts of self harming or fasting as forms of protest. Although capital punishment goes against the first precept, as of 2001, many countries in Asia still maintained the death penalty, including Sri Lanka, Thailand, China and Taiwan. In some Buddhist countries, such as Sri Lanka and Thailand, capital punishment was applied during some periods, while during other periods no capital punishment was used at all. In other countries with Buddhism, like China and Taiwan, Buddhism, or any religion for that matter, has had no influence in policy decisions of the government. Countries with Buddhism that have abolished capital punishment include Cambodia and Hong Kong. In general, Buddhist traditions oppose abortion. In many countries with Buddhist traditions such as Thailand, Taiwan, Korea and Japan, however, abortion is a widespread practice, whether legal or not. Many people in these countries consider abortion immoral, but also think it should be less prohibited. Ethicist Roy W. Perrett, following Ratanakul, argues that this field research data does not so much indicate hypocrisy, but rather points at a "Middle Way" in applying Buddhist doctrine to solve a moral dilemma. Buddhists tend to take "both sides" on the pro life–pro choice debate, being against the taking of life of a fetus in principle, but also believing in compassion toward mothers. Similar attitudes may explain the Japanese mizuko kuyō ceremony, a Buddhist memorial service for aborted children, which has led to a debate in Japanese society concerning abortion, and finally brought the Japanese to a consensus that abortion should not be taken lightly, though it should be legalized. This position, held by Japanese Buddhists, takes the middle ground between the Japanese neo Shinto "pro life" position, and the liberationist, "pro choice" arguments. Keown points out, however, that this compromise does not mean a Buddhist Middle Way between two extremes, but rather incorporates two opposite perspectives. In Thailand, women who wish to have abortion usually do so in the early stages of pregnancy, because they believe the karmic consequences are less then. Having had abortion, Thai women usually make merits to compensate for the negative karma.

Мәтіндік талдау

Екінші ереже ұрлық жасауға тыйым салады, және өзіне тиесілі емес деп санаған нәрсені ("берілмеген нәрсені") ұрлау ниетімен және сол ниетті іске асырумен байланысты. Ұрлықтың ауырлығы иесінің және ұрланған заттың құндылығымен бағаланады. Жасырын келісімдер, алаяқтық, алдау және жалған құжат жасау да осы ережеге кіреді. Осыған қоса, жомарттық, өзінен бас тарту және адал еңбек ету ізгіліктері, ал ізгі мінез – басқа адамдардың мүлкін қорғау болып табылады.

Іс жүзінде

Екінші ереже ұрлық пен алаяқтықты қамтиды. Рұқсатсыз қарыз алу, сондай-ақ құмар ойындар да оған жатады. Психолог Ванчай Ариябуддифонг 2000 және 2010 жылдары Таиландта зерттеулер жүргізіп, бес ережені сақтамайтындардың көбінесе ақшаны өмірдегі ең маңызды мақсат деп есептейтінін және ережелерді сақтаушыларға қарағанда олардың пара беруге бейімділігі жоғары екенін анықтады. Ал бес өсиетті сақтаған адамдар өздерін бай және бақытты деп санады, оларды сақтамайтындарға қарағанда. Екінші ережеге қайшы келетін кәсіптерге құмар ойындар индустриясында жұмыс істеу немесе тұтынушыға қажет емес өнімдерді таңдау және сату жатады.

Мәтіндік талдау

Үшінші өсиет жыныстық бұзылықтарға тыйым салады. Классикалық мәтіндерде бұл кез келген жыныстық бұзылықты қамтиды деп түсіндірілген, сондықтан үйленген немесе никесі бозбалаң адаммен орынсыз тиісу және сөйлеу, бой бергіштік, зорлау, туысқандық жыныстық қатынас, кәмелетке толмағандармен (18 жасқа толмаған немесе кез келген туысымен қорғалған адаммен) және жынысқормен қарым-қатынас жатады. Кейінгі мәтіндерде орынсыз уақытта немесе орынсыз жерде болатын қарым-қатынас сияқты ерекшеліктер де үшінші өсиеттің бұзылуы ретінде қарастырылады. Мастурбация өсиеттің мағынасына қайшы келеді, себебі ол қате ойларға жетелейді. Бұл үйленбегендікке шақыру емес, үйленген адамдарға тыйым салынбайды. Үшінші өсиет өзіне және басқаларға терең рухани зиян келтірудің алдын алу мақсатында түсіндіріледі. Егер екінші адам ізгі болса, бұл құқық бұзушылық одан да ауыр саналады. Үшінші өсиетпен байланысты жақсы мінез-құлықтар – қанағаттану, әсіресе өзіңіздің серіктесіңізбен, некедегі адалдықты мойындау және құрметтеу, сондай-ақ өзіңіздің және басқалардың жыныстық қажеттіліктерін құрметтеу.

Іс жүзінде

Үшінші ереже жыныстық қатынасты дұрыс емес жолмен пайдалану арқылы басқаға зиян келтіруден сақтану деп түсіндіріледі. Бұл орынсыз серіктестермен қарым-қатынас жасамау, сондай-ақ қарым-қатынастағы жеке міндеттемелерге құрмет көрсетуді білдіреді. Кейбір дәстүрлерде бұл ереже неке адалдығын бұзуды да айыптайды, себебі оның мәнісі өзі айыпталады. Сондай-ақ, үйленген адаммен флирт жасау да бұзушылық деп есептелуі мүмкін. Үшінші ережеде жезөкшелікке қарсы болғанмен, будда ұстаздары көбінесе оны тікелей тыйым салмайды. Үшінші ереженің принциптерін қолдану тұрғысынан, ереже немесе кез келген буддалық принцип, әдетте, контрацепцияға қарсы позициямен байланыстырылмайды. Шри-Ланка сияқты дәстүрлі буддалық қоғамдарда некеге дейінгі жыныстық қатынас ережені бұзу деп саналады, бірақ осыны некеге тұруға ниеттенген адамдар әрқашан сақтамайды. Қазіргі заманғы ұстаздардың түсіндіруінде, ереже жыныстық немесе тәуелді қарым-қатынастағы кез келген адамды қамтиды, мысалы, біреудің баласы ретінде, екінші адаммен, себебі олар ережені жыныстық жауапкершілік және ұзақ мерзімді міндеттемелер сияқты ұғымдармен анықтайды. Кейбір заманауи ұстаздар мастурбацияны ережені бұзу деп санайды, ал басқалары белгілі бір мамандықтарды, мысалы, жыныстық қанау, жезөкшелік немесе порнографиямен айналысатын, сондай-ақ көңіл көтеру индустриясындағы сияқты дені сау емес жыныстық мінез-құлықты қолдайтын кәсіптерді қамтиды.

Мәтіндік талдау

Төртінші өсиет – сөзбен немесе іс-әрекетпен айтылған немесе жасалған жалғандық. Зарлы сөздерге, қатал сөздерге және әңгіме таратуға жол бермеу де осы өсиеттің бір бөлігі саналады. Егер жалғандық қандай да бір жасырын мақсатпен тудырылса (мысалы, «кішкентай әдемі жалған» емес), онда бұл өсиетті бұзу одан да ауыр қылмыс деп есептеледі. Осы өсиетке сай болған адам адал және сенімді болады, жұмысында адалдық танытады, басқалармен шыншыл болады, жоғары тұрғандарына адал және жақсылық жасағандарға алғыс айтады. Буддалық мәтіндерде бұл өсиет маңыздылығы тұрғысынан бірінші өсиеттен кейін екінші орында тұрады, себебі жалған сөйлейтін адамның ұяты болмайды, сондықтан көптеген жамандықтарға қабілетті деп есептеледі. Жалғандықтан тек басқаларға зиян келтіретіні үшін ғана емес, сонымен қатар шындықты табудың буддалық идеалына қайшы келетіні үшін де аулақ болу керек.

Іс жүзінде

Төртінші өсиет өтірік айтудан және зиянды сөздерден сақтануды қамтиды. Кейбір қазіргі заманғы ұстаздар, мысалы Тич Нхат Хан, осыны жалған жаңалықтарды және нақты емес ақпаратты таратудан аулақ болу деп түсіндіреді. Деректерді манипуляциялау, жалған жарнама немесе онлайн алаяқтықпен айналысатын жұмыс та бұзушылық деп есептелуі мүмкін. Тервильдің хабарлауынша, тайлық буддистер арасында төртінші өсиет адамдар ұсыну арқылы, жоғарылатып көрсету арқылы немесе жамандап, алдап сөйлегенде бұзылған болып саналады.

Мәтіндік талдау

Бесінші ереже алкоголь, есірткі немесе басқа да құралдармен мас болуды тыйым салады, ал оның ізгіліктері – тамаққа, жұмысқа, мінез-құлыққа және өмірдің мәніне қатысты сақтану мен жауапкершілік. Осыған сананы, медитацияны және салауаттылықты да қосуға болады. Ортағасырлық пали тіліндегі түсіндірмеші Буддагоса алғашқы төрт ережені бұзудың кінәсі адам немесе жануарға байланысты түрлі болуы мүмкін, ал бесінші ереже әрқашан "үлкен кінәлі" болып саналады, себебі ол Будданың үйретімін түсінуге кедергі келтіреді және адамды "есінен шығаруға" алып келуі мүмкін деп жазады. Ежелгі Қытайда Даоши алкогольді "еркеліктің және жалқаулықтың есігі" деп, сондай-ақ азаптың себебі деп сипаттаған. Дегенмен, ол кейбір жағдайларда ішімдік ішудің үлкен мәселе еместігін де айтқан, мысалы, патшаны кісі өлтіруден сақтау үшін патшайымның оны алкогольмен алаңдатуы. Алайда, Даоши түсіндірмелерінде көбінесе қатаң болды: мысалы, ол алкогольді дәрілік мақсатта тек өте қиын жағдайларда ғана қолдануға рұқсат берді. Трипитаканың ерте қытайша аудармаларында бесінші ережені бұзған адамдар үшін, өздері мен отбасылары үшін жағымсыз салдарлар сипатталған. Упасикасила сутраның қытайша аудармасы, сондай-ақ Сигаловада суттаның пали нұсқасы байлықты жоғалту, денсаулықтың нашарлауы, жаман ат пен "еңкіштік" сияқты жаман салдар туралы айтады, соңында тозақта қайта туумен аяқталады. Дирхагама алкогольдің дауға, жағымсыз ойларға және адамның зиялы ақыл-есіне зиян келтіретінін қосады. Махаяна Брахмаджала сутрасы алкогольдің қауіптерін, оның ішінде алкоголь сатуды өте қатаң түрде сипаттайды. Алкогольге қарсы осындай аргументтерді Нагарджунаның еңбектерінде де кездестіруге болады. Алкогольді ішуге тыйым салудың қатаң түсіндірілуін Упали сутрасы Будданың шәкіртінің "бір шөп ұшындағы тамшы болса да" алкоголь ішпеуі керек деген мәлімдемесімен қолдайды. Алайда, кейбір Абхидхарма түсіндірмешілерінің жазбаларында алкогольді тұтыну оның қандай ниетпен ішілгеніне байланысты айыпталды. Мысалы, айыптамаға ұшырамаған ниет – алкогольді дәрі ретінде шамалы мөлшерде қабылдау.

The fifth precept prohibits intoxication through alcohol, drugs or other means, and its virtues are mindfulness and responsibility, applied to food, work, behavior, and with regard to the nature of life. Awareness, meditation and heedfulness can also be included here. Medieval Pāli commentator Buddhaghosa writes that whereas violating the first four precepts may be more or less blamable depending on the person or animal affected, the fifth precept is always "greatly blamable", as it hinders one from understanding the Buddha's teaching and may lead one to "madness". In ancient China, Daoshi described alcohol as the "doorway to laxity and idleness" and as a cause of suffering. Nevertheless, he did describe certain cases when drinking was considered less of a problem, such as in the case of a queen distracting the king by alcohol to prevent him from murder. However, Daoshi was generally strict in his interpretations: for example, he allowed medicinal use of alcohol only in extreme cases. Early Chinese translations of the Tripitaka describe negative consequences for people breaking the fifth precept, for themselves and their families. The Chinese translation of the Upāsikaśila Sūtra, as well as the Pāli version of the Sigālovāda Sutta, speak of ill consequences such as loss of wealth, ill health, a bad reputation and "stupidity", concluding in a rebirth in hell. The Dīrghāgama adds to that that alcohol leads to quarreling, negative states of mind and damage to one's intelligence. The Mahāyāna Brahmajāla Sūtra describes the dangers of alcohol in very strong terms, including the selling of alcohol. Similar arguments against alcohol can be found in Nāgārjuna's writings. The strict interpretation of prohibition of alcohol consumption can be supported by the Upāli Sūtra's statement that a disciple of the Buddha should not drink any alcohol, "even a drop on the point of a blade of grass". However, in the writing of some Abhidharma commentators, consumption was condemned depending on the intention with which alcohol was consumed. An example of an intention which was not condemned is taking alcohol in a small amount as a form of medicine.

Іс жүзінде

Бесінші ереже маңызды деп есептеледі, себебі алкоголь ішу адамды жайбарақат етуге және өзін-өзі бақылау жоғалтуға себеп болады, бұл басқа ережелерді бұзуға әкелуі мүмкін. Спироның далалық зерттеулерінде сұхбат берген монахтардың жартысы бесінші ережені бұзуды бес ереженің ең ауыры деп санады, оның зиянды салдарларын атап көрсетті. Дегенмен, практикада көптеген жағдайларда қарапайым халық оны елемейді. Таиландта алкогольді ішімдіктер, тіпті маскүнемдік те жиі кездеседі. Тибеттіктер арасында сыра ішу кең таралған, бірақ оның құрамында алкогольдің мөлшері аздау. Алкогольді емдік мақсатта қолдануға көбінесе қарсылық білдірілмейді, ал Таиланд және Лаос сияқты елдерде темекі шегу көбінесе ережені бұзу деп есептелмейді. Тай және Лаос монахтарының темекі шегетіні белгілі, бірақ жақсы оқыған монахтар темекі шегуге бейім емес. Соған ұқсас, 2000 жылға дейін ешбір будда елде алкогольді сатуға немесе ішуге тыйым салынбады, бірақ Шри-Ланкада буддалық жаңғырушылар 1956 жылы толық тыйым салуға тырысып, сәтсіз болды. Коммунистік режимге дейін Тибетте елорданың кейбір аймақтарында темекі шегуге тыйым салынған. Монахтарға темекі шегуге рұхсат етілмеді және темекі импорты тоқтатылды. Тхик Нхат Хан бұл ережеге пайдасыз тамақ, ойын-сауық және сөздерді де қосады.

Қазіргі үрдістер

Қазіргі заманда буддистер арасындағы ережелерді сақтау дәстүрліге қарағанда әлдеқайда қатаң емес. Бұл әсіресе үшінші ережеге қатысты. Мысалы, Камбоджада 1990-2000 жылдары сексуалдық шектеулерге қатысты талаптар едәуір жеңілдетілді. Кейбір буддалық қозғалыстар мен қауымдар заманауи үрдістің ережелерді аз қатаң сақтау тенденциясына қарсы тұруға тырысты. Камбоджада Чан Ипон басқарған мыңжылдық қозғалысы бес ережені қайта жаңғыртуды жақтады. 2010 жылдары Таиландтың Жоғарғы Сангха Кеңесі "Бес ережені сақтайтын ауылдар" атты жалпыұлттық бағдарламаны іске қосты, мақсаты – бес ережені сақтауға ынталандыру, осы бағытта ауылдарды жіктеу және марапаттау жүйесін құру. Көптеген батыс буддалық ұйымдарда бес ереже этикалық ұстанымдарды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, Филип Капло, Тич Нхат Хан және Роберт Эйткен сияқты буддалық ұстаздар батыста бес ережеге негізделген саналы тұтынуды насихаттады. Батыстағы тағы бір жаңалық – зейінмен оқыту саласындағы кейбір ғалымдар осындай оқытулардың құрамына бес ережені енгізуді ұсынды. Атап айтқанда, ұйымдардың қызметкерлеріне, экономикаға немесе қоршаған ортаға зиян келтіретін экономикалық мақсаттарды ілгерілету үшін зейінмен оқытуды пайдалануын болдырмау үшін, ережелерді стандартталған этикалық құрал ретінде қолдануға болады. 2015 жылға дейін бірнеше оқу бағдарламалары бес ережені діни емес, этикалық нұсқаулар ретінде нақты қолданды. Дегенмен, көптеген зейінмен оқыту мамандары бес ережені діни тамырлары мен маңызына байланысты оқу бағдарламаларының бөлігі ретінде оқытуды қиындық деп санайды. Бейбітшілік зерттеулері саласындағы ғалым Тереза Дерлан Йе бес ереженің физикалық, экономикалық, отбасылық және сөздік өзара әрекеттесу аспектілерін қамтитынын атап өтті және мектептер мен қауымдастықтардың көптеген қақтығыстарды алдын алу бағдарламалары бес ережені оқу жоспарларына енгізгенін мәлімдеді. Осыған ұқсас, бейбітшілік зерттеулерінің негізін қалаушы Йохан Галтунг бес ережені "Буддизмнің бейбітшілік құруға жасаған негізгі үлесі" деп сипаттады.

In modern times, adherence to the precepts among Buddhists is less strict than it traditionally was. This is especially true for the third precept. For example, in Cambodia in the 1990s and 2000s, standards with regard to sexual restraint were greatly relaxed. Some Buddhist movements and communities have tried to go against the modern trend of less strict adherence to the precepts. In Cambodia, a millenarian movement led by Chan Yipon promoted the revival of the five precepts. And in the 2010s, the Supreme Sangha Council in Thailand ran a nationwide program called "The Villages Practicing the Five Precepts", aiming to encourage keeping the precepts, with an extensive classification and reward system. In many Western Buddhist organizations, the five precepts play a major role in developing ethical guidelines. Furthermore, Buddhist teachers such as Philip Kapleau, Thich Nhat Hanh and Robert Aitken have promoted mindful consumption in the West, based on the five precepts. In another development in the West, some scholars working in the field of mindfulness training have proposed that the five precepts be introduced as a component in such trainings. Specifically, to prevent organizations from using mindfulness training to further an economical agenda with harmful results to its employees, the economy or the environment, the precepts could be used as a standardized ethical framework. As of 2015, several training programs made explicit use of the five precepts as secular, ethical guidelines. However, many mindfulness training specialists consider it problematic to teach the five precepts as part of training programs in secular contexts because of their religious origins and import. Peace studies scholar Theresa Der lan Yeh notes that the five precepts address physical, economical, familial and verbal aspects of interaction, and remarks that many conflict prevention programs in schools and communities have integrated the five precepts in their curriculum. On a similar note, peace studies founder Johan Galtung describes the five precepts as the "basic contribution of Buddhism in the creation of peace".

Этика теориясы

Дәстүрлі буддалық қоғамдардағы жай және монахтардың этикалық тәжірибесін зерттеген Спиро, бес ереже сияқты этикалық ұстанымдардың жоғары мақсатқа – жақсы қайта тууға немесе толыққанды оянуға жету құралы ретінде сақталатынын айтты. Осылайша, ол буддалық этикалық принциптердің, бес ереже сияқты, батыстық пайдалылық (утилитаризм) іліміне ұқсас деген тұжырым жасады. Алайда, Кьюн бес ережені бұзуға болмайтын қағидалар ретінде қарастырады және бұл буддалық этикадағы міндеттемелік (деонтологиялық) көзқарасты көрсетеді деп санайды. Екінші жағынан, Кьюн Аристотельдің ізгілік этикасы буддалық этикаға да қатысты болуы мүмкін екенін ұсынды, себебі ережелер өздері жақсы деп есептеледі және буддалық тәжірибе жолының басқа элементтерімен байланысты. Философ Кристофер Гованс буддалық этиканың міндеттемелік екенімен келіспейді, оның пікірінше, ізгілік пен салдары да буддалық этикада маңызды. Гованс буддалық этикада екі ереженің қақтығысуы сияқты барлық мүмкін жағдайларды қамтитын моральдық теорияның жоқ екенін, бірақ оның "бұддалық негізгі моральдық құндылықтарға берілгендік пен теориялық емес түсінікпен" сипатталатынын дәлелдейді. 2017 жылдан бері буддизмді зерттеген көптеген ғалымдар буддалық этиканы батыстық философиялық санатка сыйғызуға тырысудың мәні жоқ деп есептейді.

Адам құқықтарымен салыстыру

Кеоун бес қағиданың адам құқықтарымен өте ұқсас екенін, олардың мәселесі мен әмбебап сипаты тұрғысынан айтты. Басқа ғалымдар, буддалық жазушылар және адам құқықтарын қолдайтындар да ұқсас салыстырулар жасады. Мысалы, келесі салыстырулар келтіріледі: Кьюн бірінші қағиданы өмірге құқықпен салыстырады. Буддизм негізіндегі Камбоджаның Адам құқықтары институты (CIHR) да осыған ұқсас салыстыру жасайды. Екінші қағида Кьюн мен CIHR бойынша меншік құқығымен салыстырылады. Үшінші қағида Кьюнмен «некеде адалдық құқығымен» теңестіріледі; CIHR бұл тұжырымды кеңінен «жеке тұлғалардың және қоғамның құқықтары» деп түсіндіреді. Төртінші қағида Кьюнмен «жалған сөйлемеу құқығымен» салыстырылады; CIHR «адамның қадір-қасиеті құқығы» деп жазады. Соңында, CIHR бесінші қағиданы жеке қауіпсіздік және қауіпсіз қоғам құқығымен салыстырады. Кьюн буддалық қағидалар мен адам құқықтары арасындағы қатынасты «заңдық қатынас екі жағынан қарау, яғни не істеу керек және не күту керек» деп сипаттайды. Осыған ұқсас, Камбоджаның адам құқықтарын қорғаушылары адам құқықтарының қоғамда толыққанды жүзеге асырылуы үшін жеке адамның моральдық қасиеттерін нығайту да қарастырылуы керек деп мәлімдейді. Буддалық монах және ғалым Фра Пайуто Адам құқықтары декларациясын бес қағидада қамтылған принциптердің ашылуы және егжей-тегжейлі баяндалуы ретінде қарастырады, онда жеке тұлғаға өз құқықтарына заңды талап етуге мүмкіндік беретін меншік сезімі беріледі. Ол адам құқықтарын адамның дамуының бір бөлігі деп санайды, онда адам моральдық тәртіптен, шоғырланудан және соңында даналыққа қарай дамиды. Алайда, ол адам құқықтарын табиғи құқықтар емес, адам жасаған келісімдер деп есептейді. Буддизмді зерттеуші ғалым Сомпарн Промта оған келіспейді. Ол буддалық көзқарас бойынша адам баласының табиғи құқықтары бар екенін айтады және Будданың өзін басқалармен салыстырудың алтын ережесін жазған аттупанайка дхаммаға сілтеме жасайды. (Жоғарыдағы «Принциптер» бөлімін қараңыз). Бұл тұжырымнан Промта Будданың өмір мен мүлік сияқты жеке құқықтарды қорғау үшін бес қағиданы белгілегенін қорытады: адам құқықтары бес қағиданың ішінде жасырынып жатыр. Академик Бунтам Фунсап, алайда, адам құқықтары мәдени көптүрлілікке ие қоғамдарда пайдалы болғанымен, қоғам толығымен бес қағидаға негізделген жағдайда олардың қажеті жоқ деп санайды. Сондықтан Фунсап адам құқықтарын буддалық ілімнің бір бөлігі деп санамайды.

Keown has argued that the five precepts are very similar to human rights, with regard to subject matter and with regard to their universal nature. Other scholars, as well as Buddhist writers and human rights advocates, have drawn similar comparisons. For example, the following comparisons are drawn:
Keown compares the first precept with the right to life. The Buddhism informed Cambodian Institute for Human Rights (CIHR) draws the same comparison. The second precept is compared by Keown and the CIHR with the right of property. The third precept is compared by Keown to the "right to fidelity in marriage"; the CIHR construes this broadly as "right of individuals and the rights of society". The fourth precept is compared by Keown with the "right not to be lied to"; the CIHR writes "the right of human dignity". Finally, the fifth precept is compared by the CIHR with the right of individual security and a safe society. Keown describes the relationship between Buddhist precepts and human rights as "look[ing] both ways along the juridical relationship, both to what one is due to do, and to what is due to one". On a similar note, Cambodian human rights advocates have argued that for human rights to be fully implemented in society, the strengthening of individual morality must also be addressed. Buddhist monk and scholar Phra Payutto sees the Human Rights Declaration as an unfolding and detailing of the principles that are found in the five precepts, in which a sense of ownership is given to the individual, to make legitimate claims on one's rights. He believes that human rights should be seen as a part of human development, in which one develops from moral discipline , to concentration and finally wisdom He does not believe, however, that human rights are natural rights, but rather human conventions. Buddhism scholar Somparn Promta disagrees with him. He argues that human beings do have natural rights from a Buddhist perspective, and refers to the attūpanāyika dhamma, a teaching in which the Buddha prescribes a kind of golden rule of comparing oneself with others. (See §Principles, above.) From this discourse, Promta concludes that the Buddha has laid down the five precepts in order to protect individual rights such as right of life and property: human rights are implicit within the five precepts. Academic Buntham Phunsap argues, however, that though human rights are useful in culturally pluralistic societies, they are in fact not required when society is entirely based on the five precepts. Phunsap therefore does not see human rights as part of Buddhist doctrine.