Кіріспе

1959 жылғы Роберт Блохтың романы Психо - 1959 жылғы американдық жазушы Роберт Блохтың романы. Роман оқшауланған мотелдің күзетшісі Норман Бейтстің оқиғасын баяндайды, ол өзінің үстем анасының астында күреседі және бірнеше кісі өлтіруге араласады. Роман Блохтың ең ұзаққа созылған шығармасы және ХХ ғасырдың ең ықпалды қорқынышты романдары деп саналады. Бұл оқиға Альфред Хичкоктың 1960 жылы түсірілген сол атты фильмге, сондай-ақ Бейтс Мотель телесериалына (2013 2017) бейімделген. Кейін Блох екі жалғастығын жазды, олар фильмнің жалғасымен байланысты емес.

Сюжет

Орта жастағы еркек емес Норман Бейтске өзінен басқа өмір сүруге тыйым салатын қарт анасы билік етеді. Олар бірге Фэрвейл қаласында шағын мотельді басқарады, бірақ мемлекет тас жолды ауыстырғаннан бері бизнес нашарлады. Олар қызу айтысып жатқанда, бір клиенті келіп түседі, Мэри Крейн есімді жас әйел. Мэри жұмыс істейтін жылжымайтын мүлік компаниясының клиентінен 40 000 доллар ұрлап қашып жүр. Ол ақшаны жігіті Сэм Лумиске ұрлап, қарызын төлеп, үйленуге мүмкіндік берді. Мэри негізгі тас жолдан кездейсоқ бұрылғаннан кейін Бейтс мотелине келеді. Ол Бейтспен бірге үйінде түскі асқа шақыруды қабылдайды, бұл шақыру миссис Бейтсті қызғанышқа ұшыратады; ол "Мен сол жегішті өлтіремін!" деп айқайлайды. Мәриям естіп тұр. Кешкі асқа Мерри Бейтс анасын психиатриялық ауруханаға жатқызғанын айтады, бірақ ол анасының бірде-бір кемшілігі жоқ екенін айтады. Мэри сәлем айтып, бөлмесіне қайтады, ақырында Бейтс сияқты болмас үшін ақшаны қайтаруға шешім қабылдайды. Алайда, қарт әйелге ұқсайтын кейіпкер кейінірек Мэридің басын душқа алып, олжалық пышақпен шауып тастайды. Кешкі астан кейін мас күйінде есінен танып қалған Бейтс қонақ үйге оралып, Мэридің өлі денесін табады. Анасы оны өлтіргеніне сенімді Норман оны түрмеге жіберуді қарастырады, бірақ ол құмға батқан қасқыр көргеннен кейін ойынан қалады, бірақ ол суға батып бара жатқанда өзіне айналады. Анасы оны жұбатуға келеді, ал ол Мэридің денесі, заттары мен көлігін батпаққа тастап, әдеттегідей өмір сүруді шешеді. Осы арада Мэридің әпкесі Лайла Сэмге әпкесі жоғалып кеткенін айтады. Көп ұзамай оларға Мэридің бастығы ақшаны қайтарып алу үшін жалдаған жеке тергеуші Милтон Арбогаст қосылады. Сэм мен Лайла Арбогастқа Мэриді іздеуді бастауға рұқсат береді. Арбогаст ақырында Бейтспен кездеседі, ол Мэри бір түннен кейін кеткенін айтады; ол анасымен сөйлесуді сұрағанда, Бейтс бас тартады. Бұл Арбогасттың күдімін оятады, ол Лайлаға Лайланың әйелімен сөйлесуге тырысатынын айту үшін қоңырау шалады. Үйге кіргенде, Мэриді өлтірген құпия тұлға оған фойеде тұзақ құрып, оны бөренемен өлтіреді. Сэм мен Лайла Фэрвейлге Арбогастты іздеуге барады және қала шерифін кездестіреді, ол миссис Бейтс бірнеше жыл бұрын өлді деп хабарлайды, ол өзінің сүйіктісі мен өзін улап, өз-өзіне қол жұмсады. Жас Норман оларды тапқаннан кейін жүйке бұзылуынан зардап шекті және бір уақытқа психикалық ауруханаға жіберілді. Сэм мен Лайла сол жердегі қонақ үйге барып, тергеу жүргізеді. Сэм Бейтспен сөйлесіп, Лайла шерифті іздеп барады, бірақ ол үйге барып, өз бетінше тергеу жүргізеді. Ақырында ол оның бөлмесінен оккультизм, психология, метафизика және маркиз де Сад туралы кітаптарды табады. Сэммен сөйлескенде Бейтс анасы өліп қалғандай етіп, ол ауруханада болған кезде онымен сөйлескенін айтады. Бейтс Лайланың оны алдап, үйге барып, анасы күтіп отырғанын айтады. Бейтс Сэмді ішімдік бөтелкесімен есінен танып, есінен танып қояды. Үйде Лайла жеміс-жидек қоймасының еденінде миссис Бейтстің мумияланған денесін тауып, қорқып қалады. Ол айқайлап жатқанда, бөлмеге пышақ ұстаған адам кіреді. - Норман Бейтс, анасының киімін киіп. Сэм есін жиып, бөлмеге кіреді және Лайлаға зиян келтірместен бұрын Норманды бағындырады. Полиция бөлімшесінде Сэм Бейтс дәрігерін тексерген психиатрмен сөйлеседі, ал округтік тас жол командасы автокөліктерді ашу үшін батпақты қазып жатыр, Мэри мен Арбогасттың денелерін ашып көрсетеді; бұқаралық ақпарат құралдарында бұқаралық ақпарат құралдары батпақ одан әрі сарқылып кетсе, қосымша құрбандар ашылады деп санайды, бірақ "газет жазушылары мұндай жоба үшін шотты төлеуге мәжбүр емес". Сэм Бейтс пен оның анасы, әкесі оларды кішкентай кезінде тастап кеткеннен бері, толықтай тәуелділік күйінде бірге өмір сүргенін біледі. Жол бойы, интровертті, ыңғайсыз және ашуға толы, Норман жасырын трансвестит болып, анасының кейпін киді. Ол кітапқа құмар болғандықтан, оккультизмге, спиритизмге және сатанизмге қызыға бастады. Анам Джо Консидин есімді жігітпен тұрмысқа шыққанда, Бейтс қызғаныштан асып, екеуін де стрихнинмен улап, анасының қолжазбасымен өлім жазатын хат жазды. Анасын өлтіргені үшін өзін кінәлі сезінбеу үшін ол басқа тұлғаны - анасын қалыптастырды. Ол да нағыз миссис Бейтс сияқты қатыгез әрі иелікқор. Ол оның мәйітін зираттан алып, сақтап қалды, ал иллюзияға қауіп төнгенде, мас болып, оның киімдерін киіп, өзімен оның дауысымен сөйлеседі. "Ана" тұлғасы Мэриді өлтірді, өйткені "Ол" Норманның басқа...

Айтуға арналған сөздер

1957 жылдың қарашасында, "Психо" басылымға шықпай екі жыл бұрын, Эд Гейн екі әйелді өлтіргені үшін өзінің туған қаласы Плейнфилдте, Висконсин штатында тұтқындалды. Полиция оның үйін тексергенде, үй жиһаздарын, күміс бұйымдарын, тіпті адам терісі мен дене мүшелерінен жасалған киімдерді тауып алды. Оны тексерген психиатрлар оның "әйел костюмін" жасағысы келгенін, сондықтан ол өзінің өлген анасы ретінде әрекет ете алатынын болжады, көршілері оны пуритан ретінде сипаттады, ол оның ұлына үстемдік етті. Гейн тұтқындалған кезде Блох Плейнфилдтен 56 шақырым қашықтықта, Вейаувега қаласында тұратын. Блох Гейн ісі туралы білмейтін болса да, ол "қоласындағы адам кішкентай қала өмірінің уәдесі бар микрокосмосында да күдікті емес жынды болуы мүмкін" деген оймен жаза бастады. Блохтың ақылсыз кісі өлтірушілер туралы жазған бірнеше романының бірі, Гейн мен оның қызметі ашылған кезде аяқталуға жақын болды, сондықтан Блох соңғы тараулардың біріне Гейнге сілтеме жасайтын жолды енгізді. Бірнеше жылдан кейін Гейннің дінге фанатикалық көзқарасты ұстаған анасымен оқшау өмір сүріп жатқаны туралы хабарлар оның назарына түскенде, Блох таң қалды. Блох "мен ойлап тапқан кейіпкердің ашық әрекетінде де, айқын мотивациясында да нағыз Эд Гейнге қаншалықты ұқсайтынын анықтады".

Жалғасы

Блох екі жалғау жазды, Психо II (1982) және Психо үй (1990); екеуі де фильмнің жалғауларымен байланысты емес. "Психо II" романында Бейтс ескі ауруханадан қашып кетеді де, монах болып көрінеді. Universal Pictures фильмді түсіргісі келмеген, себебі ол фильмдердің әлеуметтік тұрғыда әсерін тигізеді. Психо-үй романында Бейтс мотели туристік нысан ретінде қайта ашылғанда, кісі өлтірулер қайтадан басталады. 2016 жылы Чет Уильямсон жазған "Роберт Блохтың психопатиясы: Санитария" атты төртінші бөлім жарық көрді. Кітаптың оқиғалары алғашқы роман мен Психо II оқиғаларының арасында, Бейтс емделуші болып табылатын қылмыстық ақылдан айырылғандар үшін мемлекеттік ауруханада болған оқиғаларды баяндайды.

Фильм

Блохтың романы 1960 жылы режиссер Альфред Хичкоктың көркем фильміне айналдырылды. Оны Джозеф Стефано жазды және Энтони Перкинс Бейтс және Джанет Ли ролдерін ойнады. Хичкок өзінің фильмінің жарнамалық және маркетингтік схемасын жасауға көмектесті, ол сыншылар алдын ала көрсетілімдер алмайтынын және фильм басталғаннан кейін ешкімді театрға кіргізбейтінін талап етті. Сонымен қатар, жарнамалық бағдарламада көрермендерге "Твист-файл" аяғын жарияламауды ескертті. Хитчкоктың фильмі шыққаннан 23 жыл өткен соң және режиссердің қайтыс болғаннан 3 жыл өткен соң Перкинс қатысқан үш фильмнің біріншісі шықты. Психо III-ден кейін Бейтс Мотель деген теледидар пилоты да болды, онда Бейтс қысқаша басқа актердің рөлінде пайда болды. Ол Psycho IV: The Beginning соңғы жалғасымен сабақтастықта емес. Гас Ван Сант 1998 жылы түпнұсқа фильмнің қайта өңделуін жүргізді, онда әр камера бұрышы мен диалог желісі түпнұсқадан қайталанды. Онда Бейтс рөлін Винс Вон, Марион Крейн рөлін Энн Хеш ойнады. Оны сыншылар қорлап, кассада нашар табыс тапты. "Қазіргі заманғы преквел" телесериалы, Бейтс Мотельді Карлтон Куз, Керри Эррин және Энтони Сиприано әзірледі. Актерлік ролдерді Вера Фармига Норма Бейтс және Фредди Хаймор Норман Бейтс ретінде ойнады, сериал 2013 жылдан 2017 жылға дейін өтті.