Кіріспе

Норман Бейтс – американдық жазушы Роберт Блохтың 1959 жылғы «Психо» романының басты кейіпкері ретінде жасаған ойдан шығарылған тұлға. Оның екінші жағы, «Ана», зорлық-зомбылық көрсеткен анасының бейнесін алған, кейін құрбан болған Норманың кейіпін киеді және күнделікті өмірінде Бейтс мотелін басқарады. Альфред Хичкок режиссерлік еткен «Психо» фильмінің 1960 жылғы нұсқасында және «Психо» франшизасында оны Энтони Перкинс сомдады. 1998 жылғы «Психо» нұсқасында Винс Вон, ал «Bates Motel» (2013–2017) телесериалында Фредди Хаймор оның рөлін ойнады. Universal Studios шығарған франшизадан өзгеше, Норман Блохтың келесі романдарында басты жау ретінде танылмайды, оның орнын «Психо II» (1982) романында Норманның өлімінен кейін оның бейнесін қабылдаған имитаторлар басады, бірақ ол қайта оралып, Чет Уильямсонның лицензиялық жалғастыру романы «Психо: Sanitarium» (2016) романында пайда болады. Көптеген деректер бойынша, бұл кейіпкер Висконсин штатындағы қылмыскер Эд Гейннің ықпалымен туған. «Психо» фильміне Гейнге қатысты ақпарат құралдарының назарына байланысты бейімделу мүмкіндігі туған кезде, Блох кейінірек Гейннің ісіне байланысты жағдайлардан шабыттанғанын айтты – «көршіңіздің кішкентай қаланың әңгіме-дүкеніне толы микрокосмосында күдік тудырмайтын қаскөй болуы мүмкін» деген ой. Бірнеше жыл өткен соң, Гейннің қылмыстарының толық мәліметтері жарияланғанда, ол «мен жасаған ойдан туған кейіпкердің жасаған ісі мен себептерінің шынайы Эд Гейннің ісімен қаншалықты үйлесетініне» таң қалды.

Таңбаның жалпы көрінісі

1959 жылғы роман да, 1960 жылғы фильм де Норманның бала кезінде анасы Норманың қолынан ауыр эмоционалдық қорлық көргенін түсіндіреді, ол оған жыныстық қатынас күнә екенін және барлық әйелдер (өзінен басқа) жезөкше екенін уағыздады. Роман олардың қарым-қатынасы инцест болуы мүмкін екенін де айтады. Норманның әкесі қайтыс болғаннан кейін, Норман мен анасы "дүниеде ешкім жоқ сияқты" жалғыз өмір сүрді. Норманның жасөспірім кезіне дейін, оның анасы Джо Консидинмен (Психо IV: Бастауындағы Чет Рудольф) кездесіп, үйленуге ниеттенді. Консидин Норманы мотель ашуға көндірді. Қызғаныштан ашуланған Норман екеуін де стрихнинмен өлтірді. Ол өлтіргеннен кейін, Норман анасының өзін-өзі өлтіргенін және кейін Консидинді өлтіргенін көрсету үшін, оның өзін-өзі өлтіргенін жалған деп есептейді. Шок ауруынан ауруханаға қысқа уақыт жатқызылғаннан кейін, ол екіге бөлінген тұлғаны дамытты, ол анасының өлімін сезінуін басып тастау үшін, оны өлтіргені үшін кінәсінен құтылу үшін анасының тұлғасын қабылдады. Ол анасының өлі денесін жеміс-жидек қоймасында сақтаған үйін және Калифорниядағы Фэрвейл қалашығындағы мотельді мұра етті. Норманның "ана" тұлғасы өмірдегі нағыз Норма сияқты қатыгез және иелікшіл, жиі оны сөгіп, одан басқа өмір сүруге тыйым салады. "Ана" ретінде ол Норманың киімдерін киіп, өзімен оның дауысымен сөйлеседі, сондай-ақ оның өлімімен тірідей сөйлеседі. "Ана" сонымен қатар Норманға ұнайтын әйелдерді және оның өмір сүруіне қауіп төндіретін кез келген адамды өлтіреді. "Ана" оны өз қолына алған кезде Норман есінен танып қалады; "Ана" кісі өлтіргеннен кейін Норман оянып, дәлелдерді жояды, ол қылмысқа "оның" ғана кінәлі екеніне сенімді. Блох Норманның бірнеше тұлғаларын стильдік ойын-сауық түрінде қорытындылайды: "Норман", анасына мұқтаж бала; "Норма", бақылаушы, қарапайым ата-ана фигурасы; және "Нормаль", күнделікті өмірдің қозғалыстары арқылы жүретін функционалдық ересектер.

Психо (роман және фильм)

Блохтың 1959 жылғы романында және 1960 жылғы Хичкок фильмінде Марион Крейн (Джанет Ли), жұмыс берушісінен ақша ұрлағаннан кейін қашып жүрген жас әйел, бір түні мотельге тоқтайды. Норман оған ғашық болып, ұялшақтана үйде онымен кешкі ас ішуді сұрайды. "Ана" ашуға толып, егер Норман оны үйге кіргізсе, Марионды өлтіретінін айтып қорқытады. Норман оған бағынбай, Марионмен бірге кешкі ас ішеді, бірақ ол анасын емдеуге жіберуді ұсынғанда оған қатыгездік танытады. Марион душ қабылдауға барғанда, Норман қабырғаға бұрғылаған тесік арқылы оны тыңшылықпен бақылайды. "Ана" бақылауды өз қолына алып, Марионды пышақтап өлтіреді (романында оның басын кеседі). Норман анасының не істегенін ойлап, Марионның машинасы – ішіндегі денесі мен багаждіктегі ақшасымен бірге – жақын жердегі батпаққа батырады. "Ана" ретінде ол бірнеше күннен кейін Марионның жұмыс берушісі жалдаған жеке детектив Милтон Арбогастты (Мартин Балсам) да өлтіреді. Норман ақыры Марионның қарындасы Лила (Вера Майлс) мен жігіті Сэм Лумис (Джон Гэвин) оны іздеп мотельге келгенде ұсталады. Норман олардың не қалағанын түсінгенде, Сэмді есінен айырып, үйге жеткен Лиланың артынан қуады. Ол оған "ана" кейпінде шабуыл жасайды, бірақ Сэм, есін жиғаннан кейін, оны жеңіп, Норман Марионды және тағы екі жоғалып кеткен әйелді өлтіргені үшін тұтқындалады. Норман ақылдан безген деп танылып, психиатриялық емханаға жіберіледі, онда "Ана" оның санасын толық және қайтымсыз бақылайды: ол өзінің анасына айналады.

Психо II

1982 жылы Блохтың алғашқы романының жалғасы – «Психо II» фильмінде Норман психиатриялық ауруханадан екі келуші монахтың біреуін өлтіріп, оның киімін киіп қашып кетеді. Ол олардың фургонын ұрлап, екінші монахты өлтіріп, содан соң оның денесін зорлайды. Норман Сэм Лумисті және оның әйелі Лила Крейнды (Мэридің немесе Марион Крейннің қарындасы Лила) тауып өлтіруді жоспарлайды, өйткені ол оларды өзінің түрмеге түсуіне кінәлі деп санайды, бірақ бұрын өлімін сахналауы керек. Ол автостоппен келе жатқан бір адамды көріп, оны өлтіріп, өзінің өлімін жасауға бел буады. Бірақ Норманның білмейтіні, сол автостопшы монахқа шабуыл жасап, фургонын ұрлауды ниеттенген. Норман жолаушысына шабуыл жасауға тырысады, бірақ күші жетпейді. Осыдан кейін отпен бірге апат болады, автостопшы қашып құтылады, ал Норман қаза табады. Сонымен қатар, Норманның денесін тапқан доктор Адам Клейборн оның бойын билейтін мінезді қабылдап, кісі өлтіруге кіріседі.

Психикалық үй

Блохтың 1991 жылғы екінші романы "Психо-үйге" жалғасы, онда Норман Бейтс мотелінің туристік орынға айналған көрмесіндегі жаңа аниматроникалық құрылғы ретінде ғана көрінеді.

Даңғранпа Киригири

Такекуни Китаяманың 2013 жылғы «Данганронпа Киригири» жарық романының екінші томында, 2010 жылғы «Данганронпа: Триггер Бақытты Хавок» видео ойынының алдынан жатқан шағын роман ретінде, «Психо» және «Психо үйі» оқиғалары «Данганронпа» әлемінің өткен шағында болғандай бейнеленеді. Норманның өлімінен жиырма жыл өткен соң, жаңадан құрылған Бейтс мотелі туристерді қызықтыратын орынға айналады, енді ол Норман қонақ үйі деп аталады. Бірақ, қонақ үйдің маңында Норманның әруағы жасады деген қаңқулар тараған құпиялы өзіне-өзі қол жұмсаулар мен кісі өлтірулер сериясынан кейін ол жабылады. Романның қазіргі оқиғасы кезінде бұл қонақ үй Жәбірленушілердің Катарзисі Комитеті (ЖКК) өздерінің Duel Noir бағдарламасын жүргізу үшін пайдаланады, ол қылмыс құрбандарына оларды зардапқа ұшыратқан қылмыскерлерден кек алуға мүмкіндік береді. Романда Киоко Киригири және оның көмекшісі Юи Самидарэ Duel Noir қатысушылары болып табылады, онда Норманның бейнесі көрсетілген LCD экраны (оның аниматроникалық формасының жаңа нұсқасы, бастапқыда «сөйлейтін сурет» деп жаңылысқан) ЖКК атынан сөйлеу үшін түпнұсқа Норманның дауысында жазылған сөздерді айтады. Ойын ережелерін түсіндіргеннен кейін, Норман бір қызды суретінің астындағы отпен жанасқан тапанша тұзағы арқылы қаза табады, содан кейін анасын іздеуге бару керектігін жариялайды. Ол суреттен «көшіп кетеді», ал Duel Noir қалған бөлігі Норманның «отбасы» тарапынан ұйымдастырылады.

Психо III

1986 жылғы "Психо III" фильмі бір айдан кейін болған оқиғаларды көрсетеді, онда Норман "Ананың" ықпалына қарсы күресін жалғастыра береді, бірақ сәтсіз. Ол сондай-ақ "Ана" қолынан қаза тапқан Морин Койл (Диана Скарвид) атты тағы бір сүйіктісін табады. Фильмде Спул ханымның денесін алғаш рет музыкант Дьюэн Дьюк (Джефф Фейи) табады, Норман Дьюк осы жайтты Норманды шантаждау үшін пайдаланбақ болғанда оны өлтіреді. Норманның ісіне қызығушылық танытқан журналист Трейси Венабл (Роберта Максвелл) Спулдың іс жүзінде Норманның тәтесі – Норма Бейтстің қарындасы екенін, ол Норманның әкесіне ғашық болған және ол Норманы таңдағанда оны өлтіргенін біледі. Ол содан кейін Норманды өз баласы деп ойлап, оны ұрлап әкетеді, бірақ тұтқындалып, психиатриялық емханаға жатқызылады, ал Норманды Норма тәрбиелейді. "Ана" Норманға Трейсиді өлтіруді бұйырады, бірақ соңында ол Спулдың денесін жойып, оның билігінен құтылуға тырысады. Осыдан кейін ол тұтқындалып, қайтадан емханаға жіберіледі.

Психо IV: Бастауы

"Психо IV: Бастапқы" (1990) – серияның соңғы фильмі, екінші және үшінші фильмдерде ашылған мәліметтерді қайта қарастырып, Норманның әкесінің ара шағып өлгенін көрсетеді және Эмма Спул туралы барлық сілтемелерді жояды. Фильмде Норман емханадан босатылып, сол емхананың психологы Конни (Донна Митчелл) атты әйелге үйленеді. Әйелі жүкті болғанда, ол оны анасының үйіне әкеліп, өлтіруге тырысады, өйткені тағы бір "көрінген" руының дүниеге келуін болдырмағысы келеді. Фильмде Бейтс ханымның (Оливия Хасси) шизофрения және шекаралық жеке тұлғалық бұзылысы болғаны, ал осы ауруларды ұлына бергені айтылады. Бірақ, Конни оған деген махаббатын білдіргенде, ол соңғы сәтте тоқтайды. Содан кейін ол өзін өткенінен құтылу үшін үйді өртейді. Өртке белсенді қатысқанда, ол "Ана" мен бірнеше құрбандарының көріністерімен мазаланады, құлап жарақаттанады. Ол алаудың ішінде көз жұмуға айналады, бірақ өзінен-өзі шығуға күш жинап, соңында ауруын жеңеді; ол, ақыры, анасының оны босатуды талап ететін дауысынан арылады. Бұл Энтони Перкинстің Норман Бейтс рөліндегі соңғы жұмысы болды; Генри Томас Норманды жасөспірім шағында сомдады.

Бейтс мотели (фильм)

1987 жылы телефильм мен «Бейтс Мотель» сериалының пилоттық бөлімінде Норман алғашқы қамауынан кейін институттан ешқашан босатылмайды. Ол әкесін өлтірген Алекс Уэстпен (Бад Корт) танысып, жақын дос болады және қарттықтан қайтыс болғанға дейін мотельді оған мұра қалдырады.

Бейтс мотель (телесериал)

1960 жылы түсірілген "Психо" фильмінің қазіргі заманға негізделген қайта басталған "Бейтс мотель" телесериалы жас Норман Бейтстің өз анасы Нормамен (Вера Фармига) бірге өмір сүргенін көрсетеді. Бұл сабақтастықта Норман галлюцинациялардан және қараңғылықтан зардап шегеді және Норма тірі кезінде өзінің "ана" тұлғасын таныта бастайды. Ол өзінің қатыгез әкесі Сэмды (Дэвид Кубитт) дисоциациялық күйде өлтіреді, ал Норма оларды Аризонадан, ол туып өскен жерден, оны қорғау үшін Орегон штатының Уайт Пайн шығанағына көшіреді. Сериалда оның аналық жарты ағасы Дилан Массетт (Макс Тиэриот) таныстырылады және оған цистикалық фиброзбен ауыратын сыныптасы Эмма Декоди (Оливия Кук) ға ғашық болады. "Ана" ретінде Норман өзін азғырып жүрген мұғалімдерінің бірі Блэр Уотсонды (Киган Коннор Трейси), өзіне сезімдері бар Брэдли Мартинді (Никола Пелц) және Эмманың ажырасып кеткен анасы Одри Эллис Декудиді (Карина Лог) өлтіреді. Оның ақыл-есі дұрыс емес деп қорқып, Норма оны қысқа уақытқа психиатриялық ауруханаға жатқызып қояды. Сол жерде Норман әкесі Норманы тастап кетуге тырысқаннан кейін мас күйінде зорлағанын көргенін еске алады. Бұл жарақат оның психикасын бүлдірді. Норманның ақыл-есі нашарлай бастағанда, Норма қала шерифі Алекс Ромероға (Нестор Карбонелл) үйленеді, сондықтан ол Норманның емдеуі үшін оның сақтандыруды пайдалана алады. Алғашында олар тек ақша үшін ғана некелесе, ақырында бір-біріне ғашық болады. Норман мекемеден босап, Норманың үйленгенін білгеннен кейін, ол қызғаныштан қызғанады және үйді көмірқышқыл газымен суға батырып, Норманы да, өзін де өлтіруге тырысады. Ромеро Норманды қайта тірілту үшін үйге уақытында келеді, бірақ Норманың өліп қалғанын көреді. Ромеро не болғанын біліп, кек алуға ант береді, бірақ ол ештеңе жасай алмастан бұрын жалған куәлік үшін тұтқындалады. Осы арада Норман анасын жоғалтуға шыдай алмайды, сондықтан ол оның өлігін қазып шығарады және оның тірі екендігі туралы аңызды сақтау үшін оның тұлғасын қабылдайды. Екі жылдан кейін Норман мотелді басқарады және Норманың өлі денесімен бірге үйде жалғыз тұрады, оны тоңазытқан және жертөледе сақтап тұрады. Ол және оның "Ана" тұлғасы әлемде басқа ешкім жоқ сияқты бірге өмір сүреді, және ол Ромеро жіберген мердігерді өлтіру және жою және оған шындықты білгеннен кейін өзінің ағасы, Норманың ағасы Кэлебтен (Кенни Джонсон) құтылуға көмектесу сияқты мәселелерді шешеді. Норман Нормамен ерекше ұқсастығы бар жалғызбасты әйел Медлин Лумиске (Изабел МакНалли) ғашық болады, ал оның күйеуі Сэм (Остин Николс) оны алдап жүр. "Ана" қызғанышқа беріліп, өзін әуре-сарсар етіп, Норманның санасына билік құрып, оны Норманың киімін киіп гей-барда ер адаммен жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүр етеді. Норман ақырында "Ана" шын мәнінде жоқ деп күдіктенді, ол оны өзінің ойында өзі істей алмайтын нәрселермен, мысалы, өзінің қатыгез әкесімен күресу үшін жасағанын растады. Сэмнің сүйіктісі Марион Крейн (Рианна) қонақүйге кіргенде, Норман онымен бірге түскі ас ішіп, Сэмнің үйленгенін айтады. Марион Сэмнің опасыздығын растағаннан кейін мотелге оралады және Норманнан жұбаныш іздейді. Ол "Ана" оны өлтіреді деп қорқады, сондықтан оған ешқашан қайтып келмеуін айтады. Сэм Марионды іздеуге келген кезде Норман оны душқа кіргізіп өлтіреді. Ол түрмеде жатқанда, шериф Джейн Грин (Брук Смит) Норманның басқа құрбандарының денелерін тауып, оны да олардың кісі өлтіруіне айыптайды. Норман сотқа күтіп отырғанда, бұрын түрмеден қашып шыққан Ромеро оның камерасына кіріп, оны тұтқынға алады. Олар Норманның үйін полиция іздестіре бастағаннан кейін Норманың мәйітін жасырып қойған орманына барады. Сол жерде Норман Ромероны жеңіп, оны өлтіреді, бірақ бұрынғы асыраушысы оған өз анасын өлтіргеннен ешқашан құтыла алмайтынын айтады. Норман ақыры Норманы өлтіргенін мойындағанда, "Ана" оған көрініп, оны тастап кететінін айтады, өйткені оны одан әрі қорғай алмайтын ештеңе жоқ. Енді жалғыз қалған Норман шындықпен байланысын жоғалтады. Ол Диланға қоңырау шалып, оны "отбасылық кешкі асқа" шақырады, Норманың өлі денесі үстелдің басында отырды. Дилан Норманың өлгенін айтқанда, Норман ашуланып, оған пышақпен шабуыл жасайды, Дилан өзін-өзі қорғауда атуды талап етеді. Өлгенде Норман анасының құшақтап жатқанын көреді. "Эд Гейннің қасіреті" 1962 жылы. (Бұл оқиғаны "Қылмыстар мен жазалар: жоғалған блок" кітабының 3-томынан табуға болады). Екіншіден, бірнеше адам, соның ішінде Ноэль Картер (Лин Картердің әйел...

Портреттер

Норман Бейтс рөлін Антони Перкинс 1960 жылы Хитчкоктың Блохтың романы және оның үш жалғасы бойынша түсірілген фильмде ойнады. 1976 жылы Перкинс "Saturday Night Live" бағдарламасының бір бөлімін жүргізіп, онда Норманды бейнелейтін көптеген көріністерді, соның ішінде "Норман Бейтс мотель басқару мектебі" атты оқулық бейнеролигін орындады. Ол 1990 жылы Oatmeal Crisp дәнді дақылдарының жарнамасында да Норман рөлінде ойнады. Винс Вон Гус Ван Санттың 1998 жылғы "Психо" фильмінде Норманды сомдады, ал Курт Пол, Перкинстің "Ана" каскадері "Психо II" және "Психо III" фильмдерінде, "Бейтс мотель" телефильмінде осы рөлді ойнады. Перкинстің ұлы Оз "Психо II" фильмінде Норманның жас кезін сомдады. Генри Томас "Психо IV: Бастауында" кейіпкердің жас нұсқасын ойнады. Фредди Хаймор "Бейтс мотель" телесериалында Норман рөлін ойнады, ал Вера Фармига Норманның анасы Норма және оның қылмыстық екі жақты тұлғасы "Ана" рөлін сомдады. Хаймор осы рөлі үшін екі рет сыншылар таңдауының сыйлығына, Сатурн сыйлығына ұсынылып, 2017 жылы Халық таңдауы сыйлығын жеңіп алды.

Комикстер

Норман 1992 жылы Innovation Publishing баспасынан шыққан 1960 жылғы «Психо» фильмінің үш выпусктан тұратын комикс адаптациясында көрінеді. Бұл Хитчкок фильмінің түсті нұсқасы болғанына қарамастан, комикстегі Норманның бейнесі Блохтың түпнұсқа романындағыдай: орта жастағы, семіз, шашы сиреген ер адам. Комикс суретшісі Фелипе Эчеваррияның түсіндіруінше, бұл Перкинстің өзінің келбетін кітаптарда қайта жасауға рұқсат бермеуіне байланысты, ол Норман Бейтс есімімен байланысты болғысы келмеген.

Қабылдау

Норман Бейтс Америка кино институтының 100 ең ұлы кино қаһармандары мен жауларының тізімінде екінші орынға ие, ол Ханнибал Лектерден кейін және Дарт Вейдерден бұрын тұр. Оның "Баланың ең жақсы досы – анасы" деген сөзі институттың 100 ең ұлы кино цитаталары тізімінде 56-шы орында. 2008 жылы Норман Бейтс Empire журналының "100 ең ұлы кино кейіпкерлері" тізімінде таңдалды. 2009 жылы Total Film журналы "Барлық уақыттың 150 ең ұлы өнер көрсетулері" тізімін жариялады, онда Перкинстің "Психо" фильміндегі рөлі 27-орында болды. Бейтс сондай-ақ Premiere журналының "Барлық уақыттың 100 ең ұлы кино кейіпкерлері" тізімінде 4-орынды иеленді.