Кіріспе

Әзірбайжандағы адам құқықтары туралы жалпы түсінік Халықаралық ұйымдар Әзірбайжан халықаралық құқықта белгіленген адам құқықтары стандарттарын бұзды деп жиі мәлімдейді. Human Rights Watch 2013 жылы Әзірбайжанды саяси белсенділер мен адам құқықтары қорғаушыларды тұтқындау мен қудалауда айыптап, баяндама шығарды. 2019 жылы Human Rights Watch Әзірбайжандағы адам құқықтары жағдайын "ормансыз" деп атады, үкімет тарапынан "қатаң бақылау", "қауымдасу, сөз және жиналыс бостандығын қатаң шектеу", сондай-ақ журналистерді, заңгерлерді және оппозициялық белсенділерді "саудалау және жаман қарау". "Шекарасыз репортерлер" ұйымының мәліметінше, Азербайжан 180 елдің ішіндегі баспасөз бостандығы бойынша 167-ші орында тұр. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2020 жылғы есебінде Әзірбайжанды "заңсыз немесе еріксіз өлтіру", "сөз бостандығына, баспасөзге және Интернетке қатаң шектеулер" және "балалардың еңбегінің ең нашар түрлері" сияқты көптеген адам құқықтарының бұзылуында айыптап отыр. Біріккен Ұлттар Ұйымының нәсілдік кемсітушілікті жою жөніндегі комитеті 2022 жылы Әзірбайжанның адам құқықтарын тексеру барысында 2020 жылғы Таулы Қарабақ қақтығысы кезінде Әзірбайжан әскері "соғыс тұтқындары мен басқа да қорғалған әрмендік этникалық немесе ұлттық тектес адамдарға қарсы адам құқықтарын қатаң және ауыр бұзуға, соның ішінде соттан тыс өлтіруге, азаптау мен басқа да жаман қарым-қатынас пен еріксіз қамауға алу, сондай-ақ үйлерді, мектептерді және басқа да азаматтық нысандарды жоюға" жол берді. Әзірбайжан Конституциясында адам мен азаматтың негізгі құқықтары туралы 48 бап бар. Конституцияның 3-бөлімі Әзірбайжан азаматтарының негізгі құқықтары мен бостандықтарын, оның ішінде адам құқықтары, меншік құқығы, теңдік құқығы, зияткерлік меншік құқығы, азаматтық құқықтар, айыпталушылардың құқықтары, ереуілге шығу құқығы, әлеуметтік қамсыздандыру, дауыс беру құқығы және сөз, ар-ождан және ой еркіндігі. 2001 жылғы 28 желтоқсанда Әзірбайжан Республикасының Ұлттық жиналысы Әзірбайжан Республикасының Адам құқықтары жөніндегі уәкілі (омбудсмен) туралы конституциялық заң қабылдады, ал 2002 жылғы 5 наурызда Президент осы Заңның қолданылуы туралы Жарлыққа қол қойды, осылайша Әзірбайжан Республикасының Адам құқықтары жөніндегі уәкілі үшін құқықтық база құрылды және жұмыс істейді.

Азшылықтардың құқықтары

Халықаралық азшылықтарды қорғау тобының айтуынша, Таулы Қарабақ қақтығысында армяндарға қарсы жеккөрушілік сөздері "ресми санкцияланған БАҚ-тың негізгі бөлігі болып қала береді", ал "азаматтық қоғамның белсенділері қатысатын бейбітшілік құру бастамалары үнемі қорланып, кейде қатысы барлардың меншігіне және адамдарына физикалық шабуылға әкеледі". Лезгиндер кемсітушілікке ұшырап, "экономикалық және білім беру жағынан кемсітушілікке ұшыраудан аулақ болу үшін өздерін азербайжандықтармен теңестіруге мәжбүр болады". Талшы халқы "мәдени және білім беру құқығынан ұзақ уақыт бойы айырылғандықтан және өз аймағының экономикалық жағынан елеусіз қалдырылуының салдарынан зардап шекті". Талыш сепаратистік қозғалысы және Талыш Мұған Автономиялық Республикасын құру әрекеті салдарынан Әзірбайжан мемлекеті "басшы Талыш белсенділеріне қарсы қорқыту және қуғын-сүргін науқанын жүргізді".

Дінге деген еркіндік

Әзірбайжанда дін еркіндігі едәуір шектеледі. Әзірбайжан үкіметі діни емес идеологияны ұстанады, барлық діндерді бас тартады. Еуропа Кеңесі Әзербайжанды 2001 жылдың 25 қаңтарында толыққанды мүшелікке қабылдады. Әзербайжан Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау туралы конвенцияны 2002 жылдың 15 сәуірінде ратификациялады. Ратификациядан кейін, ЕҚАД-мен айқындалған құқықтары мен бостандықтары Әзірбайжан Республикасының әрекеті немесе әрекетсіздігі нәтижесінде бұзылды деп мәлімдеген әркімге Әзірбайжанға қарсы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық Сотта (ААҚС) шағымдану құқығы берілді. 2021 жылға қарай Әзірбайжан Еуропа Кеңесінің кез келген мүшесі мемлекетінің соңғы 10 жылдағы ЕҚҚС-ның негізгі шешімдерін орындау бойынша ең төменгі деңгейге ие болды. Басшылық шешімдер адам құқықтарын ауыр немесе жүйелі түрде бұзуға қатысты істердің бір бөлігі болып табылады және Әзірбайжанға қатысты осындай істердің тек 4% ғана негізгі адам құқықтарын бұзуды түзетуге әкелді. Жалпы алғанда, ЕҚҚС-ның Әзербайжанға қатысты 47 негізгі үкімі орындалмаған. Әзірбайжан 2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің мүшесі болды. 2013 жылы "Шекарасыз репортерлер" баспасының баспа сөз бостандығы бойынша 14 рейтингінде Әзірбайжан 180 елдің ішінен 160-шы орынға ие болды. Үкіметке көп жағдайда азаматтық бостандықтарды жақсартуға қол жеткізбегені үшін сын айтылады. Билік басындағы режимге қарсы қоғамдық демонстрациялар төзбейді, ал билік өкілдері жиі наразылық акциясын тарату үшін зорлық-зомбылықпен әрекет етеді.

Сайлау құқығы

Әзірбайжан әйелдерге сайлау құқығын берген Шығыс елдерінен алғашқы ел болды. Парламент қабылдаған Заңға сәйкес 1919 жылы 21 шілдеде Әзірбайжан Демократиялық Республикасы (АДР) 20 жасқа толған барлық республика азаматтарына Ұлыбританиядан (1928), Испаниядан және Португалиядан (1931) бұрын дауыс беру құқығы берілді. Әзірбайжанның барлық азаматтары сайлауға және сайлауға қатысуға, сондай-ақ референдумдарға қатысуға құқылы. Әзірбайжан Парламенті 2003 жылы 27 мамырда Сайлау кодексін қабылдады. Әзірбайжанның демократиялық және зайырлы мемлекет екеніне қарамастан, соңғы сайлаулар алаяқтықпен және "қателікпен" өткізілді. Әзірбайжандық БАҚ-тың сайлауды жария етуі әкімшіліктің пайдасына басым түрде бейтарап деп саналады. Халықаралық бақылаушылар дауыс беру басшыларының бюллетеньдерді алып қашуы, бюллетеньдерді толтыру, бірнеше дауыс беру және дауыспен шектелу сияқты тәртіпсіздіктерді тіркеді. Әзірбайжанды халықаралық ұйымдардың мүшелері мен лауазымды адамдарына пара беріп, бұрмаланған сайлауды заңды деп танытқандығы үшін қатты сынға алды, бұл практика "кавиарлық дипломатия" деп аталды. Жақында Еуропа Парламенті депутаттарының Әзірбайжандағы сайлауды оң бағалауы Еуропадағы үлкен жанжалға себеп болды. Еуропалық тұрақтылық бастамасы (ESI) ой-сараптама орталығы Әзірбайжан сайлауына қатысқан бақылау миссияларының мүддесін ашып көрсететін егжей-тегжейлі баяндамаларды жариялады.

Жиналу және саяси көзқарасты білдіру бостандығы

2005 жылдың мамырына дейін Әзірбайжанда жиналыс еркіндігіне заңдық қорғау болмаған. Оппозиция жиналыстарына тыйым салу ұлттық қысымнан кейін президенттік жарлықпен алынып тасталды, бірақ сол жылдың соңында парламент сайлауына әкелген оқиғалар бұл өте қысқа уақытқа арналған номиналды өзгеріс екенін дәлелдеді. Билік оппозиция жақтастарына қала орталықтарында немесе олардың маңында демонстрация өткізуге немесе митинг өткізуге рұқсат бермеді, сондай-ақ осы мақсатта арнайы орындар тағайындалды. Үкімет тарапынан рұқсат етілмеген оппозициялық митингтерге қатысқандар ұрып-соғылып, тұтқындалды. Полиция оппозиция белсенділерін саяси жұмысынан бас тартуға "сендіру" үшін ұстап отырғаны белгілі. Жастар қозғалысының мүшелері мен оппозиция мүшелері үкіметті құлатуға ниеттенгені үшін тұтқындалды, бұл айып дәлелденген жоқ. Сайлаудан кейін оппозицияның бірде-бір митингіне рұқсат берілмеді. 2013 жылғы Хьюман Райтс Вотч ұйымының есебіне сәйкес, "Әзірбайжанда сөз бостандығы, жиналыс және қауымдастықтар бостандығы бірнеше жылдан бері төмендеп келеді, бірақ 2012 жылдың ортасынан бастап күрт нашарлады". 2020 жылдың 15 шілдесінде Бакуде әскери про-митинг өткен күннен кейін президент Әлиев ең ірі оппозициялық партияны, Әзірбайжан Халық фронты партиясын нысанаға алды. Ол "біз "бесінші колоннамен" аяқтауымыз керек" деп мәлімдеді, ал Халықтық майдан "әрмендіктерден де жаман" деп мәлімдеді. Әзірбайжанның қауіпсіздік қызметі партия мүшелерін және басқаларды тұтқындауға кірісті. Әзірбайжандық дереккөздер бойынша 120 адам қамауда отыр, олардың ішінде партияның кейбір басшыларының орынбасарлары мен журналистер бар. 20 шілдеде АҚШ Мемлекеттік департаменті Әзірбайжанды пандемияны "азаматтық қоғамның мүддесін қорғауды, оппозициялық дауыстарды немесе қоғамдық талқылауды" үндетпеуге шақырды. Бұл әрекеттер "демократияны жақтаушыларды және саяси қарсыластарды біржола жою" әрекеті ретінде қарастырылуда. Халықаралық рақымшылық ұйымы "оппозиция белсенділерін зорлық-зомбылықпен қудалауды" тоқтатуға шақырды.

Бас бостандығына және қауіпсіздігіне құқық

Әзірбайжанға көптеген саяси тұтқындарды босату үшін халықаралық қысым жасалды. Еуропа Кеңесіне кіргеннен бері Әзірбайжан үкіметі жүз саяси тұтқынды босатты, бірақ олардың көбі әлі де қамауда, ал оппозиция жақтастары қылмыс жасағаны дәлелденбей тұтқындалуда. 2019 жылдың 16 наурызында Ильхам Әлиев қол қойған кешірім бұйрығына сәйкес халықаралық адам құқықтары жөніндегі топтар саяси тұтқындар деп санаған 51 тұтқын босатылды. 2011 жылдың наурыз айында оппозициялық белсенді Бахтияр Хажиев пен Джаббар Савалан Facebook арқылы Араб көктеміне ұқсас наразылық акциясын ұйымдастыруға көмектескендері үшін тұтқындалды. Екеуі де түрмеге байланысты емес айыптаулар бойынша сотталды. Олардың тұтқындалуына Еуропалық Парламент, Human Rights Watch, Amnesty International наразылық білдіріп, екеуін де ар-ождан тұтқыны деп атады және оларды дереу босатуға шақырды. Джаббар Савалан 2011 жылы 26 желтоқсанда 11 айдан кейін түрмеден босатылды. 2012 жылдың сәуірінде адам құқықтары және қоршаған ортаны қорғау белсендісі Огтай Гулалиев тұтқындалып, азап шекті деп күтілуде; ол маусым айында босатылды. 2013 жылы наурыз мен сәуірде Бакуде жауынгерлік емес өлім-жітімге қарсы өткен наразылық акцияларынан кейін Nida азаматтық қозғалысының жеті жас белсендісі, оның ішінде төрт басқарма мүшесі, ұрланып, тұтқындалды. Олар Бакудегі наразылық акциялары кезінде тәртіпсіздіктер жасауға дайындық жасады деп айыпталуда. Бастапқыда жастарға қару-жарақ пен есірткі заңсыз ұстағаны үшін айып тағылды. Халықаралық құқық қорғау ұйымы Amnesty International хабарлағандай, жалған айыптаулар бойынша тұтқындалған NIDA-ның сегіз белсендісінің кейбіреулері (оның ішінде 17 жасар Шахин Новрузлу) азап шекті. Халықаралық құқық қорғау ұйымы тұтқындалған жастардың барлығын ар-ождан тұтқындары деп таныды. 2014 жылы олардың төртеуі, ал 2016 жылы тағы төрт адам президент бұйрығымен босатылды. Халықаралық құқық қорғау ұйымы бұл жағдайды құптайды. 2019 жылғы 16 наурыздағы президенттік бұйрықпен кешірілген тұтқындардың арасында NIDA-ның 4 мүшесі болды, бұл Еуропалық сыртқы іс-қимыл қызметімен құттықталды.

БАҚ еркіндігі

Әзірбайжанды Freedom House жыл сайынғы баспасөз бостандығы бойынша санында 100 баллдан 79 баллмен "Бас бостан емес" деп бағалады. Билік елдегі БАҚ еркіндігін шектеу үшін бірқатар шараларды қолданады. Оппозициялық және тәуелсіз БАҚ-тар мен журналистердің баспаханалар мен тарату желілеріне кіру мүмкіндігі шектеулі, немесе олар жамандау айыппұлдары мен ауыр айыппұлдармен бетпе-бет келеді және қорқыту тактикасына, соның ішінде жалған айыппұлдар бойынша түрмеге қамауға жатады. Әзірбайжандықтардың көпшілігі ақпараттарды үнемі үкіметті қолдап, қатаң бақылауда болатын телеарнадан алады. "Журналистердің еркіндігі мен қауіпсіздігі институты" үкіметтік емес ұйымының 2012 жылғы есебіне сәйкес, Әзірбайжан азаматтары Әзірбайжанға қатысты адам құқықтары мәселелері бойынша объективті және сенімді жаңалықтарға қол жеткізе алмайды және халық қоғамдық мүдделер туралы ақпараттандырылмайды. Әзірбайжан билігі бірнеше белгілі журналисті түрмеге жапты. Олар тәуелсіз БАҚ директоры Мехман Алиевті түрмеге қамап қойды. Әлиев "Тұран" ақпараттық агенттігінің директоры. "2017 жылдың 25 тамызында Бакудегі сот Әлиевке қатысты тергеу барысында оны үш айға сотқа дейінгі қамауға алды". Алайда, 16 күннен кейін 2017 жылдың 11 қыркүйегінде Баку апелляциялық соты бірінші сатыдағы соттың үкімін қайтарып, Әлиев мырзаны босатты. Еуропалық журналистер федерациясы сияқты бірнеше халықаралық мекемелер Әлиевтің босатылуын құптап отыр. Журналистерді қорғау комитеті көптеген журналистерге қарсы айыптаулар "жасалған" және "саяси" деп мәлімдеді. 2014 жылдың соңында сегіз журналист түрмеде отырды. Еуропа Кеңесінің адам құқықтары жөніндегі комиссары сияқты халықаралық органдар түрмеге қамалған журналистерді қарапайым қылмыстар үшін қудалап, соттады деген Әзірбайжан билігінің дәлелдерін үнемі жоққа шығарып келеді. Түрмедегі жағдай журналистерге қатысты өте ауыр, олар жиі қатаң жазаланады және медициналық көмек алудан бас тартылады. Билік басындағы отбасы өзінің байлығы үшін әртүрлі тәуелсіз БАҚ-тың күмәндануына себеп болды, бұл туралы Біріккен Араб Әмірліктерінің Дубай қаласында бірнеше миллион долларлық игіліктерді сатып алу арқылы дәлелденді. Соңғы жылдары сыбайлас жемқорлыққа қарсы бірқатар шаралар қабылданды. Мемлекеттік қызмет көрсетудегі сыбайлас жемқорлық мәселелері мемлекеттік сектордағы проблемалық салалардың бірі болды. Мемлекеттік қызмет көрсетудегі сыбайлас жемқорлықты жою үшін 2012 жылы Президент Жарлығымен жаңа алдын алу институты, атап айтқанда, Әзірбайжандық қызмет көрсетуді бағалау желісі (ASAN) (асан - "жеңіл" дегенді білдіреді) құрылды. Қазіргі уақытта бұл мекеме 10 мемлекеттік орган үшін 34 қызмет көрсетеді. Бұл әлемдегі алғашқы "бір аялдама" қызмет көрсету моделі болды, ол тек бір мемлекеттік органның ғана емес, әртүрлі мемлекеттік органдардың қызметтерін ұсынады. 2003 жылы Әзірбайжан Армения, Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Моңғолия, Тәжікстан, Украина және Өзбекстанды және басқа ACN елдерін қамтитын Стамбулдың сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жоспарына (Istanbul Action Plan, немесе IAP) қол қойды. Жоспарды іске асыру қол қойған тараптардың осы жоспарға сәйкес елдерде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің құқықтық және институционалдық базасын жүйелі түрде сараптауды қамтиды. Содан бері Әзербайжан мониторингке белсенді қатысып келеді. Есептер мен жаңартулар туралы деректерді қараңыз.

Қатаң түрде үйден шығару

Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, 2008 жылдан бастап Баку қаласындағы қалалық жаңғыру науқанының бір бөлігі ретінде мыңдаған тұрғын үй иелері саябақтар, бизнес орталықтар мен элиталық тұрғын үйлер үшін жол ашу үшін қаланың көптеген бөліктеріндегі үйлерінен шығарылды. Бұл процесті Баку мэриясы ұйымдастырды және ол көбінесе ескертусіз жүзеге асырылды. Ұсынылған өтемақы нарықтық құнынан төмен болды. Тұрғындар сотқа шағым түсірсе, сотқа түсу мүмкіндігі аз деп ойлады. Кейбір жағдайларда бұзғылау соттың тыйым салған бұйрықтарына қарамастан жалғасты. 2011 жылы Әзірбайжан 2011 жылғы "Евровидение" ән байқауын жеңіп, 2012 жылғы байқауды өткізу құқығын алғаннан кейін мәжбүрлі түрде үйден шығару жағдайлары нашарлады. Бұл қуғын-сүргін көптеген адамдарды ашуға салды және жүздеген адам Кристалл залын салу үшін қуылғаннан кейін баспасөзде жақсы жарияланды.

ЛГБТ құқықтары

Басқа посткеңестік мемлекеттердегідей, ЛГБТ-тілер ЛГБТ-тілер емес тұрғындарда кездеспейтін маңызды қиындықтарға тап болады. Бір жынысты жыныстық қатынас 2000 жылы Кеңес одағының содомияға қарсы заңдары жойылғаннан бері заңды болғанмен, Әзірбайжанда ЛГБТ-ті қорғау туралы заң жоқ және ЛГБТ-ті әлеуметтік қабылдау төмен болып қала береді. Адам құқықтары жөніндегі ILGA Europe ұйымы 2015 жылдан бері әр жыл сайын Әзірбайжанды ЛГБТ құқықтарын қорғау бойынша Еуропадағы ең нашар мемлекет деп бағалап келеді.

Халықаралық есептер

2011 жылы 12 мамырда Еуропалық Парламент Әзербайжанның "адам құқықтарын бұзуын" және "оппозициялық күштерді қысымдауын" айыптайтын резолюция қабылдады. Қаулыда Айнулла Фаттуллаев, Джаббар Савалан және басқа да тұтқындардың есімдері аталып, "Азербайжанда азаматтық қоғам мен әлеуметтік желілер белсенділері мен журналистерге қатысты асырау, шабуылдар мен зорлық-зомбылық оқиғаларының саны артып келе жатқаны" туралы жалпы алаңдаушылық айтылды. Дегенмен, Еуропалық Парламент екі блогердің босатылуына және әділет, адам құқықтары мен демократия салаларындағы ЕО мен Әзербайжан арасындағы ынтымақтастық комитетінің жаңа кіші комитеттерінің құрылуына ризашылық білдірді және Әзербайжанға Шығыс әріптестікке қосқан үлесі үшін алғыс білдірді. 2022 жылдың тамызында БҰҰ-ның нәсілдік кемсітушілікті жою жөніндегі комитеті 2020 жылғы Таулы Қарабақ қақтығысы кезінде Әзірбайжан әскери қызметшілерінің армян ұлтынан шыққан адамдарға қарсы жасаған адам құқықтарын бұзуын атап өтті. Комитет "2020 жылғы жаулық әрекеттер кезінде және одан кейін Әзербайжан әскери күштері соғыс тұтқындары мен басқа да қорғалатын әрмендік этникалық немесе ұлттық шыққан адамдарға қарсы жасаған ауыр және ауыр адам құқықтарын бұзу, соның ішінде соттан тыс өлтіру, азаптау және басқа да жаман қарым-қатынас және еріксіз қамауға алу, сондай-ақ үйлерді, мектептерді және басқа да азаматтық нысандарды жою" туралы терең алаңдаушылық білдірді. Нахчыван - автономиялы республика, бұрын 17 жылдан астам уақыт бойы Васиф Талибовтың губернаторы болған, ол 2022 жылы отставкаға кеткен. Полицияның қатыгездігі, жазасыз қалуы, азаматтық бостандықтарға қатысты кең көлемде шектеулер және сыбайлас жемқорлық туралы алаңдаушылықтар туындады. Нахчыван "репрессияның зертханасы" ретінде сипатталды, онда репрессиялық әдістер сыналады, содан кейін Әзірбайжанның қалған бөлігінде кең ауқымды қолданылады.