Ребиә Қадір: Өмірбаяны мен саяси қызметі

Кіріспе

Ұйғыр саясаткері (1946 жылы туған)

Ребия Қадір (1946 жылғы 15 қарашада туған) – ұйғыр этносының кәсіпкері және саяси белсендісі. Синьцзянның Алтай қаласында туған Қадір 1980-ші жылдары жылжымайтын мүліктері мен көпұлтты компаниялар тобын иелену арқасында миллионер атанды. Қадір 1999 жылы тұтқындалды, Қытай мемлекеттік БАҚ хабарлағандай, ол АҚШ-та Шығыс Түркістан тәуелсіздігін жариялаған радиостансада жұмыс істейтін күйеуіне құпия ақпарат жібергені үшін. 2005 жылы ол АҚШ-қа қайырымдылықпен босатылып, кейін Дүниежүзілік ұйғыр конгресі сияқты шетелдегі ұйғыр ұйымдарының жетекші лауазымдарын иеленді.

Ерте өмір және мансап

Ребия Кадир Синьцзянның Алтай қаласында дүниеге келген. Ол анасы мен бауырларымен бірге Ақсудың Венсу ауданына көшіп, онда тұратын үлкен әпкесіне қосылды. 1962 жылдың сәуір айында ол әпкесінің көршісі Абдурехим Тохтиге үйленді, ол оларға аянып, баспана ұсынған еді. Ребия Кадирдің өмірбаян бойынша, оның әкесі 1944-1946 жылдары Илі көтерілісінде (Үш провинция көтерілісі) Кеңес жақтасы ұйғыр көтерілісшілерінің қатарында болған. Олар Кеңес көмегімен және қолдауымен Чан Кайшы басқаратын Қытай Республикасы үкіметіне қарсы күрескен. Кадир мен оның отбасы Синьцзянда тұратын ақ эмигранттармен жақын қарым-қатынаста болған. Кадир көптеген ұйғырлардың орыс мәдениетін өздерінен "дамыған" деп есептегенін және орыстарды "құрметтегенін" еске алды.

Бірінші неке

Кедейлікке байланысты Ребия алғашқы некесін үй шаруасындағы әйел ретінде бастап, 1964 жылдан 1976 жылға дейін 6 бала туды. Бірақ ол бір кезде киім-кешек және басқа да шағын бұйымдарды өздігінен тігіп сату арқылы қосымша табыс табуға кірісті. Қытай мәдени революциясы кезінде ол осы әрекеттері үшін қуғынға ұшырады, себебі Қытай үкіметі оның отбасын таратуға тырысты. Ол Қытай үкіметі бұрынғы күйеуіне одан ажырасуды талап еткенін айтады. Ол: "Мені жасырын бизнеспен айналысады деп айыптап, оны маған ажырасуға қысым жасады. Олар маған жасырын сауда жасаудың дұрыс еместігін айтты" деді.

Кәсіпкерлік

Ажырасқаннан кейін, 1976 жылы Кәдір кір жуу қызметін ашты. Кейіннен ол 1981 жылы Сидік Хажи Рузиге қайта тұрмысқа шықты, ол кезде ол доцент болған, ол бұрынғы әйелі Мехмусадан, Ребияның үлкен әпкесінің әріптесінен, оның белсенділігі үшін ажырасты. Олар Үрімшіге көшіп, 5 балалары болды. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Кәдір шекаралық саудамен айналысып, ең жоғары деңгейде 200 миллион юаньнан астам құнды активтер жинады. Кәдір Синьцзян провинциясында бірнеше мүлікке иелік ететін «Акида Индустрия және Сауда» компаниясын құрды. Олардың ішінде «Акида» сауда орталығы, оған іргелес «Кәдір» сауда орталығы және Үрімшідегі «Туанджи» немесе «Бірлік» театры бар. Кәдір қоғамда белсенді қайырымдылықпен айналысты, ең әйгілісі – оның «1000 аналар қозғалысы» қоры, ұйғыр әйелдеріне өздерінің жергілікті бизнесін бастауға көмектесуге және мұқтаж және жетім ұйғыр балаларын қолдауға бағытталған қайырымдылық ұйымы.

Қытай саясаткері ретінде

Қадір әрдайым үкіметпен келіспеген жоқ, және бір кезде Қытай Халықтың Саяси Консультативтік Конференциясының сегізінші сессиясына тағайындалған делегат ретінде құрметпен қарсы алынған. Ол қуылғанға дейін Коммунистік партия мүшесі болған. Қадір сондай-ақ Синьцзян автономиялық аймағы Өнеркәсіп және Сауда Федерациясының төрағасының орынбасары және Синьцзян Әйел Кәсіпкерлер Қауымдастығының төрағасының орынбасары болып қызмет атқарған. Кадирдің айтуынша, оның мансабы 1997 жылғы Жиаши жер сілкінісімен айтарлықтай әсерленген. Бұл «соңғы уақытта ұйғыр ұлтына түскен ең ауыр табиғи апаттардың бірі» болды. Жүздеген ауыл мен мыңдаған үй жермен-жексен болды. Қадір сол аймаққа көмек және қайырымдылық жинауды ұйымдастырды. Кадирдің Рузидің Қытайға қарсы әрекеттерін айыптамағаны және ұлттық парламентте үкіметтің этникалық саясатына қарсы қайта-қайта дауласуы 1998 жылы Ұлттық Халықтық Консультативтік Конференциясына қайта сайланбауына себеп болды. Кадир Рузиге екі жыл бойы «Кашгар Daily», «Синьцзян Legal News», «Йинин Daily» және «Йинин Evening News» газеттерінің құпия материалдарын жіберіп отырды. Кашгар мен Гульжа (Йинин) – сепаратистік шабуылдар жиі болатын екі аймақ, ал «Синьцзян Legal News» үкіметтің терроризмге қарсы операциялары туралы полицияның кең көлемді есебін қамтиды, сондықтан үкімет оны «шетелдіктерге құпия ақпаратты беру» қылмысы бойынша айыптауға дайындалды. Қадірдің Үрімшідегі Лиудаован түрмесіне қамалуы британдық және американдық парламенттерде кеңінен талқыланды. Ол тұтқында болған кезде адам құқықтары үшін Рафто сыйлығын жеңіп алды және өзінің жаңа халықаралық беделіне байланысты түрмеде азапталмағанын мәлімдеді. 17 наурызда Кадир АҚШ-қа ұшып барып, Вашингтонда отбасына қосылды. 2006 жылдың қарашасында ол сепаратистік Дүниежүзілік Ұйғыр Конгресінің президенті болды, кейіннен Ұйғыр Америкалық Қауымдастығының президенті де болды. 2007 жылдың сәуірінде оның ұлдарының бірі, Әблекім, 9 жылға бас бостандығынан айырылып, 3 жылға саяси құқығынан айырылды, оның «айыпталуларға мойын бұйырғаннан кейін «қоздыру және бөлінісшілдік қызметтеріне қатысу» қылмысы бойынша айыпталғаны хабарланды. 2006 жылдың қарашасында оның тағы бір ұлы, Әлім, 7 жылға бас бостандығынан айырылып, 62 500 доллар айыппұл төледі. Екеуі де қамауда ұсталғанда ұрып-соғылып, азапталғаны хабарланды. Оның тағы бір ұлы, Қахар Абдурехим, салықтан жалтарғаны үшін 12 500 доллар айыппұл төледі, бірақ түрмеге қамалмады. 2006 жылдың маусым айында Әлім, Әблекім және Қахар мемлекеттік қауіпсіздік және экономикалық қылмыстар жасады деп ресми түрде айыпталды. Қытай үкіметі Кадирді «террористермен және ислам экстремистерімен бірлесіп әрекет ететін, мызғымас бөлінісшіл» деп сипаттайды. 2007 жылы Кадир террорлық лагерьге полиция шабуыл жасағанына күмәнданып, ұйғыр ұйымдарының террористік ұйым емес, олар бейбіт түрде күреседі деген пікірін қайталады. 2007 жылдың 5 маусымында Прагада демократия мен қауіпсіздік тақырыбында өткен конференцияда Кадир президент Джордж Бушпен жеке кездесті, ол оған ұқсайтын адамдарды «олардың армиясының қару-жарағынан немесе жер астындағы мұнайдан әлдеқайда құнды» деп мақтады. 2007 жылдың 17 қыркүйегінде АҚШ Өкілдер палатасы дауыс беру арқылы 497-ші резолюцияны қабылдады, онда Қытай үкіметінен Ребия Кадирдің және Канада азаматы Хусейн Селильдің тұтқынға алынған балаларын босатуды және ұйғыр халқына қатысты қысымшылық саясатын өзгертуді талап етті. Ребия Кадирдің айтуынша, Түркияның ұйғырларға араласуына кедергі келтіретін себебі – ол өзінің күрд мәселесіне Қытайдың араласуы мүмкін екенін мойындайды.

Kadeer was not always at odds with the government, and was once welcomed as an appointed delegate to the eighth session of the Chinese People's Political Consultative Conference, She was also a Communist Party member until she was expelled. Kadeer has also served as vice chairwoman of the Xinjiang Autonomous Region Federation of Industry and Commerce, and vice chairwoman of the Xinjiang Association of Women Entrepreneurs. Kadeer wrote that her career was significantly affected by the 1997 Jiashi earthquakes, which were "one of the worst natural disasters that had occurred in the Uyghur nation in recent memory." One hundred villages and one thousand homes were leveled. Kadeer organized donations and aid for the area. Kadeer's failure to denounce Rouzi's anti China activities and repeated polemics against the government's ethnic policies in the national parliament led her not to be reelected to the National People's Consultative Conference in 1998. Kadeer funneled Rouzi two years' worth of the neican publications Kashgar Daily, Xinjiang Legal News, Yining Daily, and Yining Evening News, with a focus on separatists' speeches. As Kashgar and Ghulja (Yining) are the two areas where separatist attacks are the most common, and Xinjiang Legal News contains extensive police reports on the government's counterterrorist operations, the government prepared to charge her with the offense of "passing on classified information to foreigners". Kadeer's imprisonment in the Liudaowan prison in Ürümqi became a cause célèbre in the British and American parliaments. She won the Rafto Prize for human rights while imprisoned and she claims that she was not tortured in prison because of her newfound international reputation. On 17 March, Kadeer flew to the U. S. and joined her family in Washington, D. C.

In November 2006, she became the president of the separatist World Uyghur Congress, and later also became president of the Uyghur American Association. In April 2007, one of her sons, Ablikim, was sentenced to 9 years in prison and 3 years deprivation of political rights, reportedly after confessing to charges of "instigating and engaging in secessionist activities." In November 2006 Alim, another of her sons, was sentenced to 7 years in prison and fined $62,500. Both were allegedly beaten and tortured in custody. Qahar Abdurehim, yet another of her sons, was fined $12,500 for tax evasion but not jailed. In June 2006, Alim, Ablikim, and Qahar were officially charged with state security and economic crimes. The Chinese government characterizes Kadeer as "an ironclad separatist colluding with terrorists and Islamic extremists." In 2007 Kadeer expressed doubt about a police raid on a terrorist camp, reiterating her assertion that Uyghur organizations are not terrorist organizations, and instead fight peacefully. On 5 June 2007, at a conference on democracy and security held in Prague, Kadeer met privately with President George W. Bush, who praised people like her for being "far more valuable than the weapons of their army or oil under the ground." On 17 September 2007, the United States House of Representatives passed by a voice vote House Resolution 497, demanding that the Chinese Government release the imprisoned children of Rebiya Kadeer and Canadian citizen Huseyin Celil, and change its suppressive policy towards the Uyghur people. Rebiya Kadeer claimed that Turkey is hampered from interfering with Uyghurs because it recognizes that its own Kurdish issue may get interfered with by China in retaliation.

2009 жылғы шілдедегі тәртіпсіздіктер

2009 жылғы шілдедегі тәртіпсіздіктерге дейін болған наразылықтар Гуандундағы екі ұйғыр жұмысшысының қазасына жауап ретінде туындағанмен, Қытай үкіметі Кадирді, ол басқаратын WUC ұйымы тәртіпсіздіктерді жоспарлаған деп мәлімдеген кезде назар орталығына шығарды. Тайвань 2009 жылдың қыркүйегінде Кадирге виза беруден бас тарды, оның БҰҰ және АҚШ террористік ұйым деп санайтын Шығыс Түркістан Ислам қозғалысымен байланысы бар деген айып тағылды. Кадир бұл айыптаманы жоққа шығарды. 3 тамызда Синьхуа агенттігі Ребия Кадирдің екі баласы оны тәртіпсіздіктерді ұйымдастырғаны үшін кінәлап хат жазғанын хабарлады. Синьхуаның мәліметінше, олар: «Біз тұрақты және қауіпсіз өмір сүргіміз келеміз. Біздің бақытты өмірімізді бұзбаңыз. Басқа елдердегі кейбір адамдардың қоздырысына ермеңіздер» деп жалбарыныпты. Германиядағы WUC өкілі бұл хаттарды жалған деп мәлімдеді. Human Rights Watch зерттеушісі олардың стилі қытай билігінің Синьцзяндағы тәртіпсіздіктер мен одан кейінгі оқиғаларды сипаттаған тәсіліне «күдіс тудыратын дәрежеде жақын» екенін айтты. CCTV телеарнасы 4 тамызда Кадирдің отбасы мүшелерімен сұхбатты көрсетті. Синьхуа 2009 жылдың қыркүйек айының басында Кадирдің компанияларына тиесілі үш мүлікті, соның ішінде Кадир отбасының 30-ға жуық мүшесі тұратын «Акида» сауда орталығын «қабырғалардағы жарықтар мен іргетастың шөгуі» салдарынан бұзуға ниеттендіктерін хабарлады. Ол «Махаббаттың 10 шарты» атты деректі фильмін түсірді. Оның премьерасы Мельбурн халықаралық кинофестивалінде өтуі жоспарланған, бірақ фестиваль ұйымдастырушылары Мельбурндағы Қытай консулдығының фильмді көрсетуден алып тастау және Кадирдің фестивальға шақыруын күштен жою туралы өтінішін қабылдамады. Бірнеше қытай режиссерлері іс-шарадан бас тартты. Фестивальдің веб-сайты бұзылып, фестиваль туралы ақпарат Қытай туымен және Кадирге қарсы ұрандармен ауыстырылды. Барлық көрсетімдер сайтта толық сатылған деп көрсетілді, ал қызметтен бас тарту шабуылдары оны жабуға мәжбүр етті. Бұл деректі фильм 2009 жылдың қазан айында Тайваньдағы Каошиунг кинофестивалінде көрсетілуі тиіс еді, бірақ кейін фестиваль басталғанға дейін қыркүйекке ауыстырылды. Мемлекеттік кеңестің Тайвань ісі жөніндегі кеңсесінің өкілі Ван И фильмге қарсы шығып, оны «ұлттық сепаратистерді әдемілеуге» және «терроризм мен зорлық-зомбылық туралы қате сигналдар» жіберуге бағытталған фильм деп сипаттады, ал Қытай үкіметі Каошиунг қалалық әкімдігін «жанжал тудырмауға» ескертті. Фестивальдің веб-сайты да бұзылды. Кейін фильм бастапқы жоспар бойынша кинофестивальде көрсетілетіні туралы хабарланды, бірақ Кадирге Тайваньға кіруге тыйым салу «қауіпсіздік қажеттіліктеріне байланысты» үш жылға ұзартылды.

While the protests that preceded the July 2009 riots were ostensibly a response to the death of two Uighur workers in Guangdong, the Chinese government catapulted Kadeer into the limelight when it claimed the WUC, which she heads, had planned the riots. Taiwan denied a visa to Kadeer in September 2009, alleging she had links to the East Turkestan Islamic Movement, which is classed as a terrorist organization by the United Nations and USA. Kadeer has denied the charges. On 3 August, Xinhua reported that two of Rebiya Kadeer's children had written letters blaming her for orchestrating the riots. According to Xinhua, they pleaded: "We want a stable and safe life Please think about the happiness of us and your grandchildren. Don't destroy our happy life here. Don't follow the provocation from some people in other countries." Germany based spokesman for the WUC rejected the letters as fakes. A Human Rights Watch researcher remarked their style was "suspiciously close" to the way the Chinese authorities had described rioting in Xinjiang and the aftermath. CCTV broadcast a video of interviews with the family members of Kadeer on 4 August. Xinhua announced in early September 2009 that three properties owned by Kadeer's companies, including the Akida Trade Center, where more than 30 members of Kadeer's family were reportedly living, would be torn down due to "cracks in the walls and sunken footings". made a documentary film, The 10 Conditions of Love, about Kadeer. Its premiere was scheduled for the Melbourne International Film Festival, the organizers of which refused a request from the Chinese consulate in Melbourne for the film to be withdrawn and for Kadeer's invitation to the festival to be rescinded. Several Chinese directors pulled out of the event. The festival website was hacked and festival information replaced with the Chinese flag and anti Kadeer slogans. All film sessions were falsely shown as booked out on the site, and a denial of service attack forced it to shut down. The documentary was scheduled to be shown at the Kaoshiung Film Festival, Taiwan, in October 2009, but was later rescheduled to September, before the festival. Wang Yi of the Taiwan Affairs Office of the State Council opposed the film, saying it "beatifies the ethnic separatists" and sends "the wrong signals about terrorism and violence", while the Chinese government warned the Kaoshiung city government not to "stir up trouble". The website for the festival was also hacked. It was later announced that the film would be shown at the film festival as originally planned, but Kadeer's entry ban from Taiwan was extended by three years "based on security needs".

Қытай ұйғырларының тәуелсіздігіне қатысты ұстанымы

2011 жылы Ребия Кадир Қытай үкіметін ұйғыр халқын бөлу мақсатымен әдейі түрде бірнеше ұйғыр үкіметтерін эмиграцияда құруда деп айыптады. Оның ойынша, тәуелсіздік күресі халықаралық қауымдастықта аз қолдауға ие, ал Қытай заңдарымен берілген автономия ешқашан іске асырылмаған. Ол ұйғыр халқының қытай үкіметі тұсында ешқашан қанағаттанбағанын айтты.

Жапонияға қолдау сұрауы

2012 жылдың мамыр айында Токио қаласында конференцияға барған кезінде Кадир Жапон үкіметінен Қытайдағы адам құқықтарының бұзылу мәселесін Пекинмен көтеруді сұрады. Ол сондай-ақ, даулы Ясукуни киелі орнына барып, болашақта ұйғыр батырларына арналған ұқсас орын құруға ниеттенгенін айтты.

Шығармалары

Кавелиус, Александрамен бірге (2008). Die Himmelsstürmerin: China's Staatsfeindin Nr. 1 өз өмірінен айтады. Heyne. (Неміс тілінде) Көптеген тілдерге аударылған бестселлер, автор Александра Кавелиус Ребия Кадирмен жүргізген көптеген сұхбаттар негізінде жазылған. Ағылшын тіліндегі басылымы: Dragon Fighter: One Woman's Epic Struggle for Peace with China. W. W. Norton & Company, Inc.