Кіріспе

Армян лейтенантын өлтіргені үшін сотталған әзербайжандық офицер Рамил Сәхиб оғлы Сәфаров (1977 жылғы 25 тамызда туған) – 2004 жылы Армения армиясының лейтенанты Гурген Маргарянны өлтіргені үшін сотталған әзербайжандық офицер. Будапештте НАТО демеушілік еткен оқу-семинар барысында Сәфаров түнгі уақытта Маргарянның жатақханасына кіріп, ұйықтап жатқан Маргарянны балтамен өлтірді. Әзербайжанда Сәфаров армянды өлтіргені үшін кеңінен тойланды. 2006 жылы Сәфаров қасақана кісі өлтіру қылмысы үшін сотталып, Венгрияда өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ең төменгі мерзімі 30 жыл болды. Страсбург конвенциясы бойынша берген өтініші қабылданған соң, ол 2012 жылғы 31 тамызда Әзербайжанға қайтарылды, онда оны қаһарман ретінде қарсы алды. Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Венгрияға берген уәдесіне қарамастан, оны кешірді, майор шеніне көтерді және пәтер мен 8 жылдық еңбекақысын берді. Әзербайжан билігінің мәлімдемесіне сәйкес, Сәфаров Конституцияға сәйкес кешірілді. Сәфаровты кешіруден кейін Армения Венгриямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп, Ереванда дереу наразылық акциялары басталды. Бұл экстрадицияны көптеген елдердің үкіметтері мен халықаралық ұйымдар, соның ішінде АҚШ, Ресей және Франция сынға алды. 2017 жылы Әзербайжанның «кір жуу» схемасына қатысты жүргізілген тергеуде 2012 жылы Венгрия үкіметі Сәфаровты Әзербайжанға экстрадициялаған кезде Будапешттегі Венгрияның MKB банкінің шотына 9 миллион АҚШ долларынан астам сомада бірнеше банктік трансферттер жасалғаны анықталды. Ол Жабраил ауданында, бұрынғы Әзербайжан КСРО-сының (қазіргі Әзербайжан) ауданында дүниеге келді және орта мектепті бітірді. Ол төрт бауырдың бірі. Жабраил 1993 жылғы 26 тамызда Армения күштері басып алды және 2020 жылғы 4 қазанға дейін шешілмеген Таулы Қарабақ жанжалының бөлігі ретінде Арцах Республикасының (Таулы Қарабақ) бақылауында болды. Сәфаровтың отбасы 1991 жылы Бакуге қашып келді. Сот отырысында Сәфаров соғыс жылдарында отбасы мүшелерін жоғалтқандағы естеліктерін еске алғанын айтты.

Будапешттегі кісі өлтіру

2004 жылдың қаңтар айында 26 жасар Рамил Сафаров тағы бір әзербайжандық офицермен бірге Венгрияның Будапешт қаласына, НАТО-ның «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасымен әртүрлі елдерден келген әскери қызметшілер үшін ұйымдастырылған үш айлық ағылшын тілі курстарына қатысу үшін барды. Осы бағдарламаға Армениядан келген екі офицер – 25 жасар Гурген Маргарян мен Хайк Макучян да қатысты. 18 ақпан күні кешке Сафаров Ференц Пушкаш стадионының жанындағы «Теско» дүкенінен балта мен доғарыш тас сатып алды. Ол оларды Зриньи Миклош атындағы Ұлттық қорғаныс университетінің жатақханасына, барлық курс қатысушылары тұратын бөлмеге әкелді. Сафаровтың бөлмедесі туған жері Украинаға туыстарының жерлеу рәсіміне қатысу үшін кеткен еді, сондықтан ешкім Сафаровты бөлмесінде балта доғарып жатқанын көрмеді. 19 ақпан күні таңғы сағат 5:00 шамасында Сафаров балтасын алып, Маргарянның бөлмесіне барды, ол венгрлік бөлмедесі Баляс Кутимен бірге тұрды. Бөлмесінің есігі құлыпталмаған. Сафаров ұйықтап жатқан Маргарянға балтамен шабуыл жасап, оның денесіне 16 рет соққы берді, нәтижесінде Маргарянның басы дерлік кесілді. Дыбыстан оянған Кути Гургеннің төсегінің жанында ұзын балта ұстаған әзербайжандық офицерді көріп, қатты таң қалды. Кейін Кути куәлік бергендей: «Сол кезде қорқынышты нәрсе болғанын түсіндім, өйткені барлық жерде қан болды. Мен әзербайжандыққа айқайлап, тоқтауын өтіндім. Ол маған ешқандай мәселесі жоқ екенін, маған тиіспейтінін айтты, Гургенді тағы екі рет пышақтап, кетіп қалды. Оның беті маңызды бір істі аяқтағанына қуанғандай көрінді. Мен қатты қорқып, көмек іздеп бөлмеден шықтым, ал Рамил басқа бағытқа кетті». Содан кейін Сафаров екінші армян студенті Макучянның бөлмесіне шабуыл жасау ниетімен барды, бірақ есігі құлыпталған екен. Ол Макучянның есімін қауіпті дауыспен айқайлады. Жартылай ұйықтап қалған Макучян есікті ашуға тырысты, бірақ литвалық бөлмедесі оны тоқтатып, көршісінен не болып жатқанын тексеруді сұрады. Осы уақытта Сафаров серб және украиндық бөлмедестерінің бөлмесіне барып, оларға қанға боялған балтан көрсетіп, армяннан басқа ешкімнің қанына құмар емес екенін айтты. Кейін куәгерлер Рамилге қанды балтамен үш метрден жақын жүргенге қорқыпты. Сот үкімін жариялағанда судья, егер Сафаровты басқа офицерлер тоқтатып алмағанда, ол екінші армян офицерін де өлтіретін еді деп ерекше атап өтті.

Сұрау салу және сот

Сафаров алғашқы тергеу кезінде Маргарянды өлтіргенін және Макучянды өлтіру ниетінде болғанын мойындады. Сұрақтар барысында оның ниеті туралы сұралғанда, Сафаров былай деді: "Бұрын бірде-бір армянды өлтірмегенім үшін өкінемін. Әскер мені осы оқу-жаттығу курсына жіберді, сол жерде екі армянның бізбен бірге оқып жатқанын білдім. Менде армяндарға деген жек көрушілік күшейді. Басында біз бір-бірімізбен амандастық, немесе олар маған "сәлем" деді, бірақ мен жауап бермедім. Мен оларды өлтіргенімнің себебі – олар біздің қасымыздан өтіп, бетімізге күлімсіреп қарады. Сол сәтте оларды өлтіруге, яғни басын кесуге шешім қабылдадым. Егер осы жерде және қазір емес болса, басқа уақытта да, басқа жерде де солай істейтін едім. Мұнда армяндар көп болса, олардың бәрін өлтіруге тырысар едім. Осының алғашқы рет болып жатқаны өкінішті, мен бұл іске жақсырақ дайындала алмадым. Менің міндетім – барлық армяндарды өлтіру." Балаз Кутидің айтуынша, тіл курстарының басында студенттер танысқанда, түрлі халықаралық мәселелер талқыланды, бірақ кейін ешкім осы туралы айтпады. Кути сондай-ақ Маргарян мен әзербайжандық офицерлер арасында ешқандай шиеленіс байқамағанын айтты. Макучянның көршісі, офицер Саулюс Паулюс та армян мен әзербайжан жігіттерінің арақатынасында ешқандай ерекшелік байқамағанын мәлімдеді. Полиция кейін барлық студенттерді тексерді, олардың барлығы армян мен әзербайжандық офицерлер арасында ешқандай қақтығыс болмағанын және олар тіпті бір-бірімен қарым-қатынас жасамағанын куәландырды. Маргарянға бірінші болып шабуыл жасауының себебін сұрағанда, Сафаров оның денелі, мықты және спорттық құрылысты болғанын айтты. Сафаров сотта ешқандай қорлауға ұшырағанын айтпады. Дәлелдердің жетіспеуіне қарамастан, әзербайжандық БАҚ, соның ішінде мемлекеттік БАҚ, Сафаровты ұлттық батыр етіп жариялаған ту туралы ақпарат таратты. 2006 жылдың 13 сәуірінде венгр соты Сафаровты 30 жылдық мерзімге шағымдану құқығысыз өмір бойына бас бостандығынан айырды. Жазасын өтеген кезінде Сафаров венгр авторларының бірнеше романдарын әзербайжан тіліне аударды, оның ішінде Магда Сзабоның "Есік" (Az ajtó) және Ференц Молнардың "Пауіл көшесіндегі балалар" (A Pál utcai fiúk) (жастар романы).

Армения

Президент Серж Саргсян Сафаров босатылған күні Арменияның Венгриямен дипломатиялық қарым-қатынасын және барлық ресми байланыстарын тоқтататынын мәлімдеді. "Бұл қарапайым ғана кісі өлтіру емес. Бұл этникалық негізде жасалған кісі өлтіру", - деді ол. Саргсян Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев пен Венгрия премьер-министрі Виктор Орбанның 2012 жылдың 30 маусымында Бакуге жасаған сапары барысында құпия келісімге келген болуы мүмкін екенін айтты. Көптеген БАҚ өкілдері Сафаровтың босатылуына Венгрияның Әзірбайжанмен экономикалық байланыстарын күшейтуінің қатысы болуы мүмкін деп болжады. Саргсян сөзін "Венгрия мен Әзірбайжан билігінің бірлескен әрекеттері осындай қылмыстардың қайта орын алуына есік ашты" деп аяқтады. Ұлттық жиналыстың спикері Ховик Абрамян қыркүйек айының соңында жоспарланған Венгрияға сапарын отырғызды. Сафаровтың Маргарянмен бірге сол түні өлтіруді жоспарлаған Хайк Макучян, кісі өлтіру этникалық негізде жасалғандықтан, барлық сот инстанцияларына және мүмкін Гаагаға шағымданатынын мәлімдеді, сондай-ақ: "Рамил Сафаровты экстрадиция жағдайында жазасын өтемейтініне күмәнім болған жоқ. Бірақ Әзірбайжан басшылығының цинизмі барлық шектен шықты" деп қосты.

Венгрия

2 қыркүйекте Венгрия Сыртқы істер министрлігі «Әзірбайжан Республикасы Әділет министрінің орынбасары 2012 жылғы 15 тамыздағы хатында растаған халықаралық құқық нормаларына қайшы келетін және осы мәселе бойынша Әзірбайжан тарапының міндеттемесіне қатысты үлкен түсініспеушілікті тудыратын Әзірбайжанның әрекетін қабылдаудан бас тартатынын және айыптайтынын» мәлімдеді. Баспасөз хабарламасында сондай-ақ «Венгрия Әзірбайжанның шешімін екі ел арасындағы соңғы жылдары қол жеткізілген өзара сенімге негізделген ынтымақтастық рухына қайшы деп санайды» делінген. Үкімет бұған қарсы болғанымен, оппозициялық партиялар Орбанның Сафаровты энергия өндіруші Әзірбайжаннан экономикалық игіліктерді күтіп, Әзірбайжанға қайтаруға рұқсат бергенін мәлімдеді. Сол кездегі ең ірі оппозициялық партия MSZP өкілдері парламенттің тиісті комиссияларын шешімді кім қабылдағанын және процедура неге құпия сақталғанын анықтауға шақырды. 2010 жылға дейін билікте болған MSZP Сафаровты босатудан бас тарған еді. Социалистер Орбанды осы шешімге байланысты отставкаға кетуге шақырды. Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің өкілі Томми Виетор былай деді: «Президент Обама Әзірбайжан президентінің Венгриядан оралғаннан кейін Рамил Сафаровты кешіргені туралы бүгінгі хабарламаға қатты алаңдаушылық білдірді. Біз Сафаровты кешіру туралы шешімге қатысты көңілімізді Әзірбайжан билігіне жеткіздік. Бұл әрекет аймақтық шиеленісті азайту және келісімге қол жеткізу үшін жасалып жатқан күш-жігерге қайшы келеді». «Біз кісі өлтіргені үшін сотталған адамды кейбір топтардың мақтауынан қорқыныш сезіндік», - деді АҚШ Еуропа және Еуразия істері жөніндегі мемлекеттік хатшысының көмекшісі Филип Гордон. Ол бұл жағдайды «аймақтағы нағыз провокация» деп атады. Әзірбайжан Сыртқы істер министрлігі «АҚШ үкіметінің екі тәуелсіз мемлекет – Әзірбайжан мен Венгрияның қарым-қатынасына араласуы таңғажайып» деп жауап берді және АҚШ-тың реакциясы АҚШ-тағы сайлаулармен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынды. 3 қыркүйекте Ресей Сыртқы істер министрлігі мынадай мәлімдеме жасады: «Нагорно-Карабах қақтығысын реттеу жөніндегі ЕҚЫҰ Минск тобының тең төрағасы ретінде Ресей, 2004 жылы Венгрияда армян офицерін өте қатыгездікпен өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылған Әзірбайжан әскери қызметшісі Рамил Сафаровты кешіру туралы хабарларды қатты алаңдаушылықпен қабылдады, сондай-ақ осыған дейін болған Венгрия билігінің оны Әзірбайжанға экстрадициялау туралы шешімін де қабылдады. Біз Әзірбайжанның, сондай-ақ Венгрия билігінің бұл әрекеттері халықаралық деңгейде, әсіресе ЕҚЫҰ Минск тобы арқылы келісілген, аймақтағы шиеленісті азайтуға бағытталған күш-жігерге қайшы келеді деп санаймыз». Сыртқы істер министрлігі «Франция М. Сафаровқа Әзірбайжан билігі тарапынан берілген кешірім туралы хабарландырудан кейін алаңдаушылығын білдіреді» деді. ЕҚЫҰ Минск тобының мүшесі ретінде Франция «Нагорно-Карабах қақтығысын бейбіт жолмен шешуге бейілді және бұл шешім келіссөздерге және тараптар арасындағы сенімділік атмосферасын құруға елеулі зиян келтіруі мүмкін деп санайды». Швеция Сыртқы істер министрі Карл Бильдт «Венгрияда армянды өлтірген адамды кешіру туралы Әзірбайжанның таңғажайып шешімі. Заң үстемдігі орындалуы керек» деп Twitter-де жазды. Сыртқы істер министрі Эрато Козаку Маркуллис мәлімдемесінде «біз президенттің кешірімін және осы қорқынышты қылмысты дәріптеуге бағытталған, Азербайжанмен келісімге қол жеткізуге бағытталған әрекеттердің салдарынан келген зиянды қатты өкінеміз және бұл аймақтық тұрақтылыққа тигізетін әсеріне қатты алаңдаймыз» деді.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

Макучян мен Минасянның Әзербайжан мен Венгрияға қарсы сот ісі Еуропалық адам құқықтары сотына келіп түсті және 2020 жылы қаралып шешім қабылданды. Соңғы үкім Сафаровқа қатысты қабылданған шешімдері үшін Әзербайжанды кінәлі деп тапты (ерсі амалдар), бірақ сотталған кісі өлтірушіні туған еліне қайтарудағы Венгрияның рөлі үшін оны толығымен ақтады (міндетті тексеру).

Ұйымдар

БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун Сафаровты экстрадициялау мен одан кейінгі кешіруге алаңдаушылық білдірді. БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі жоғарғы лауазымды өкілі де Сафаровты кешіруді қатаң сынады. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары Нави Пиллэйдің өкілі Руперт Колвилл жұма күні Женевада журналистерге: «Этностық қарым-қатынасқа байланысты жасалған мұндай ауыр қылмыстар жоғары бағаланып, тиісті жазаға тартылуы керек – оларды басшылар мен саясаткерлер жария түрде мақтауы тиіс емес. Біз ЕҚЫҰ Минск тобының тең төрағаларымен толық келісеміз, олар осы апта басында «кешірім мен қылмысты даңқтап көрсету әрекеттері [Таулы Қарабақ] аймағындағы бейбіт процеске және екі тарап арасындағы сенімге келтірген зиянға» қатты алаңдаушылық білдірді». Еуропалық Одақтың сыртқы саясат жөніндегі өкілі Кэтрин Эштон және Еуропалық кеңею және Еуропалық көршілік саясаты жөніндегі комиссары Штефан Фюле «Әзірбайжан президентінің әскер офицері Рамил Сафаровты кешіргені туралы хабарламадан алаңдаушылық білдірді». Олар Әзербайжан мен Арменияны «аймақтық тұрақтылықты сақтау және келісуге жету үшін жағдайдың ушығуын болдырмау мақсатында, жергілікті жерде де, жария мәлімдемелерде де сақтық танытуға» шақырды. Еуропалық Одақтың сыртқы саясат жөніндегі өкілі Мая Коджанич Брюссельде баспасөз мәслихатында: «Оқиғалардың аймаққа тигізер ықпалы бізді алаңдатады» деді. Еуропалық Парламент Рамил Сафаров ісі бойынша резолюция қабылдады, онда «Әзірбайжан президентінің Рамил Сафаровты кешіру туралы шешіміне, Сафаровты Әзірбайжанда қаһарман ретінде қарсы алуына және оны майор шеніне көтеру туралы шешіміне өкініш білдіреді» және «бұл болашақ ұрпақтар үшін жаман үлгі болуы мүмкін екеніне және Әзірбайжан мемлекеті тарапынан оған көрсетілген құрмет пен мойындауға алаңдаушылық білдіреді» делінген. Алиевтің кешіруінің заңдылығына қатысты Еуропалық Парламент «Сафаровқа берілген президенттік кешірім сотталған адамдарды беру туралы конвенцияның әріптеріне сәйкес болғанымен, ол аталған халықаралық келісімнің мағынасына қайшы келеді, себебі бұл келісім бір мемлекет аумағында сотталған адамды екінші мемлекет аумағында жазасын өтеу үшін беруге бағытталған» деп санайды. Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы: Бас хатшысы Николай Бордюжа Әзербайжанның Сафаровты кешіру шешімінің халықаралық құқыққа қайшы екенін мәлімдеді. Ол сөзін жалғастырып: «Бұл қадам қысқа мерзімді саяси мақсаттарға қызмет ету үшін жасалды және оны қандай да бір жағдайда ақтауға болмайды» деді. ЕҚЫҰ Минск тобы: ЕҚЫҰ Минск тобы (АҚШ, Ресей және Франциядан құралған келіссөзшілер тобы, олар Әзербайжан мен Армения арасындағы Таулы Қарабақ дауы туралы бейбіт келісімге жетуге көмектеседі) Әзербайжанның армян офицерін өлтірген әскери офицерді кешіруі екі ел арасындағы бейбітшілікке жетуге жасалған әрекеттерге зиян келтірді деп мәлімдеді. НАТО да Сафаровты кешіруді айыптады. НАТО-ның бас хатшысы Фог Расмуссен «өте алаңдаушылығын» білдіріп, «2004 жылы [Сафаров] жасаған әрекет қорқынышты қылмыс еді және оны мақтауға болмайды. Кешірім сенімге нұқсан келтіреді және бейбіт процеске көмектеспейді» деді. Еуропа Кеңесі: «Қылмыс жасаған кісі өлтірушіге құрмет көрсету және оны қаһарманға айналдыру – бұл қабылдауға келмейтін нәрсе», – деп мәлімдеді Бас хатшы Торбьёрн Ягланд. Адам құқықтары жөніндегі комиссар Нилс Муйжниекс және Парламенттік ассамблеяның төрағасы Жан-Клод Миньон да кешірімге наразылық білдірді.