Кіріспе

Рим дәуіріндегі кеме апаты Антикитера апаты - б.з.б. бірінші ғасырдың екінші ширегіне жататын Рим дәуіріндегі кеме апаты. Оны Грек Антикитера аралындағы Глифадия нүктесінен 1900 жылы губкалық суға түсушілер тапты. Апаттан б.з.д. IV ғасырға жататын көптеген мүсіндер, монеталар және басқа да артефакттер, сондай-ақ көптеген адамдар әлемдегі ең көне аналогты компьютер деп санайтын Антикитера механизмінен қатты тотталған қалдықтар табылды. Бұл ежелгі бұйымдар, сурет өнері мен кеме бөлшектері қазір Афинадағы Ұлттық археологиялық мұражайда қойылған.

Ашылу

1900 жылы Пасха кезінде капитан Димитриос Кондос және оның Симиден келген суға секірушілер тобы Солтүстік Африкаға балық аулау аймағына бара жатқан Эгей теңізі арқылы жүзіп өтті. Олар оң жел соғатындай етіп, Антикитера аралына тоқтады. Кезек кезінде олар сол кездегі стандартты суға түсу киімдерін киіп, арал жағалауынан суға секіре бастады. Сүңгуір Элиас Стадиатис тереңдікке түсіп, тез арада су үстіне шығатын белгі берді. Ол теңіз түбіндегі жартастардың арасына шашылып кеткен шіріп бара жатқан мәйіттер мен аттарды сипаттады. Суға түсуші сол тереңдікте тыныс алу қоспасындағы азоттан мас болған деп ойлап, Кондос суға түсу киімдерін киіп, жерге түсті. Көп ұзамай ол қола мүсіннің қолын алып, су бетінде қайта пайда болды. Көп ұзамай олар жоспарланғандай, губка аулауға кетті, бірақ маусымның соңында Антикитераға оралып, апаттан бірнеше артефактілерді алып шықты. Кондос Афинадағы билік органдарына табылған заттар туралы хабарлаған, ал Грекияның әскери-теңіз кемелерi 1900 жылдың қарашасынан 1901 жылға дейін құтқару жұмыстарын қолдау үшін тез арада жіберілді.

Артефактілерді қалпына келтіру

Грек білім министрлігі мен Грекияның әскери-теңіз флотымен бірге суға секірушілер көптеген жәдігерлерді құтқарып алды. 1901 жылдың ортасына қарай, дайверлер қола мүсіндерді, оның бірі "Философ", Антикитераның жастары (Эфеба) б. з. б. 340 ж. және отыз алты мәрмәр мүсіндерді, соның ішінде Геркулес, Олисс, Диомед, Гермес, Аполлон, үш мәрмәрден жасалған аттар мүсіндерін (төртіншісі қалпына келтіру кезінде құлап, теңіз түбінде жоғалып кетті), қола лира және бірнеше шыны бұйымдар. Қайта қалпына келтірілген кеме жабдықтарына қорғасыннан жасалған скважина құбырлары мен корпус табақтары және қорғасыннан жасалған салмақ салмағы кіреді. Бұл Эгей теңізіндегі ежелгі кеме апатынан табылған жалғыз салмақ салмағы, бірақ Левант жағалауында ұқсас мысалдар табылған. Сондай-ақ, көптеген басқа да шағын және қарапайым артефактілер табылды, ал бүкіл жиынтық Афинадағы Ұлттық археологиялық мұражайға жеткізілді. Суға түсуші Георгос Критикостың қайтыс болуы және тағы екеуінің декомпрессиялық аурудан шалдыққаны 1901 жылдың жазында бұл жердегі жұмысты тоқтатты. 1902 жылы 17 мамырда археолог Валерий Стайс Ұлттық археологиялық мұражайда табылған бұйымдарды зерттеген кезде ең танымал табылған. Ол қатты тотталған қоланың бір бөлігінде дөңгелектің орнатылғанын және грек тілінде анық жазылған жазу бар екенін байқады. Бұл нысан Антикитера механизмі деп аталады. Бастапқыда механикалық сағаттың немесе астролябистің алғашқы түрлерінің бірі деп саналған бұл құрылғыны кейде әлемдегі ең көне аналогты компьютер деп те атайды. Ауа-райы 1953 жылға дейін қозғалмаған, ол кезде француз әскери офицері және зерттеуші Жак Ив Кусто бұл жерді ауыстыру үшін қысқа уақытқа келді. Кусто 1976 жылдың жазы мен күзіне Грекия үкіметінің шақыруымен толық командамен оралды. Археолог доктор Лазарос Колонас жетекшілік еткен топ 300-ге жуық жәдігерді, соның ішінде кеме кемесі құрамының төрт тақтасын, қыш құмыраларын, қола мен күміс ақша, қола мен мәрмәрден жасалған мүсіндерді, қоладан жасалған мүсіндерді, бірнеше алтын зергерлік бұйымдарды, тіпті кемедегі экипаж мен жолаушылардың сүйектерін тауып алды. 2021 жылы басталған бес жылдық кешенді зерттеу бағдарламасы қосымша артефакттерді, соның ішінде мәрмәр мүсіннің басын, мүмкін 1902 жылы Геркулес сол жерден табылған мүсіннің жоғалған басын тауып алды.

Кездесу

Кеме апатынан табылған жәдігерлерді табу өте сәтті жүргізіліп, екі жыл ішінде аяқталса да, жерді даталау қиынға соқты және көп уақыт қажет болды. Бұған байланысты белгілі бір жұмыстар негізінде қола мүсіндер б.з.д. Алайда, мармар мүсіндер эллин дәуіріндегі бұрынғы туындылардың көшірмелері деп болжалды. Кейбір ғалымдар кемеде римдік генерал Сулланың Афинадан 86 жылы Римге әкелген олжасының бір бөлігі болған және ол Италияға бара жатқан болуы мүмкін деп болжады. Бұл теорияға грек жазушысы Лукианның Антикитера аймағында суға батқан Сулланың кемелерінің бірі туралы жазған сөздері негіз болды. Б.з.б. бірінші ғасырдың басында кеменің үй ішіндегі ыдыстар мен бұйымдар болған, олар б.з.б. бірінші ғасырдың басқа да контекстерінен белгілі болған. Ауадан табылған амфоралар 80-70 ж. б. з. б., эллиндік қыш бұйымдары 75-50 ж. б. з. б. , ал римдік керамикалар бірінші ғасырдың ортасында белгілі типтерге ұқсас болған. Алайда, Сулламен кез келген ықтимал байланысты жоюға болады, өйткені Жаку Кусто мен оның серіктестері 1970 жылдары жұмыс кезінде табылған монеталар біздің заманымыздан бұрын 76 және 67 жылдар аралығында жасалған деп табылды. Кеме корпусының тақтайларының қалдықтары кеменің римдіктер өз кемелерінде жиі қолданатын ельм ағашынан жасалғанын көрсетті. 1964 жылы корпустың тақтайшаларының үлгісі көміртекпен даталанды, және 220 BC ± 43 жыл калибрленген күнтізбе күнімен жеткізілді. Радиоуглеродты әдіспен жасалған калибрленген датаның керамика мен монеталардың болжамды датасымен айырмашылығы кеменің суға батуынан әлдеқайда бұрын кесілген ескі ағаштан алынған деп болжау арқылы түсіндірілді. Гректер су асты көнеліктері (EUA) Антикитерада зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 2014 және 2015 жылдары ол Вудс-Холл океанографиялық институты мен Сидней университетінің Аустралия далалық робототехника орталығымен бірлесіп, екі көне апат орнын роботпен карталау зерттеулерін жүргізді. Антикитера апатының 2014-2016 жылдардағы кейінгі қазба жұмыстары кемеден жаңа табылған заттар әкелді: корпустың немесе палубалардың ағаш элементтері, қорғасыннан жасалған екі зәкірдің компоненттері, үлкен қорғасын құтқару сақинасы, қорғасын корпус табақтары, бірнеше қола тырнақтар мен тікенектер және қола тораптық сақина. Апаттан көптеген сән-салтанат бұйымдары да табылды, соның ішінде екі үлкен қола найзалар мүсіндерден, мәрмәр мүсіннің сол қолы, әшекейленген шыны ыдыстар, әр түрлі стильдегі керамикалық құмыралар және 1976 жылы табылғанға ұқсас алтын сақина. Бір ерекше табылған - дельфин деп аталатын ежелгі қару, ұшы темір тікпен бекітілген қорғасын шамы, оны шабуылдаушы кеменің палубасы мен корпусы арқылы кеменің жақтауынан түсіруге арналған. Бұл - соғыстағы дельфиннің табылған жалғыз үлгісі. 2016 жылдың 31 тамызында кеме апатынан 2000 жылдық адам қаңқасы табылды. EUA қазба жұмыстары 2017 жылдың қыркүйек-қазан айларында және 2019 жылдың қазан айында жалғасты. Нәтижесінде мүсіннен қола қол табылды, сонымен қатар қола және мәрмәр мүсіндердің басқа да бөлшектері табылды. Органикалық табылған заттарға көбірек адам сүйектері, кеме қаңқасының үлкен бөлігі және кемеге арналған фреймдер кірді. Сонымен қатар, команда саркофаг қақпағы болуы мүмкін, қызыл мәрмәрден жасалған, өте жақсы пішінді бұйымды және бұқа бейнеленген құпия қола дискіді тапты. 2022 жылы кеме апатын ішінара жауып қойған 8,5 тонналық үш тас алынып тасталды, бұл жаңа жаңалықтарға жол ашты. Адам тістері табылған, бұл кемедегі адамдар туралы ақпарат алу үшін генетикалық және изотоптық талдау жасау мүмкіндігін ашты. Женева университетінің 2022 жылғы экспедициясына жетекшілік еткен археолог Лоренц Баумер Антикитерадағы апатты "әдеттегі әлемдегі ең бай, өте бай" деп сипаттады.