Кіріспе

Саид Хайдер Раза (22 ақпан 1922 - 23 шілде 2016 ж.) - француз суретшісі. 1922 жылы 22 ақпанда Британдық Үндістанның Орталық провинциясындағы (қазіргі Мадхья-Прадеш) Какайияда (Мандла ауданы) дүниеге келген Раза 1950 жылы Францияға көшіп барып, 1959 жылы француз суретшісі Жанин Монгилатпен үйленді. 2002 жылы қатерлі ісік ауруынан қайтыс болғаннан кейін, Раза 2010 жылы Үндістанға оралды, онда ол 2016 жылдың 28 шілдесінде қайтыс болғанға дейін өмір сүрді. Өзінің шығармашылық жолындағы қарым-қатынасын Үндістанмен нығайта отырып, Раза сол елде де, Францияда да өнерінің арқасында танымал болды. 1981 жылы "Падма Шри", 1984 жылы "Лалит Кала Академи" академиясының стипендиясы, 2007 жылы "Падма Бхушан" және 2013 жылы "Падма Вибушан" марапаттарымен марапатталды. 2015 жылдың 14 шілдесінде оған "Құрмет легионы" орденінің иегері атағы берілді. Оның "Саураштра" атты шығармасы 2010 жылы Christie's аукционында 16,42 миллионға (3 486 965 доллар) сатылды.

Ерте өмір және білім

Саид Хайдер Раза Мадхья-Прадеш штатының Мандла ауданындағы Каккая қаласында ауданның орман қорғаушысының орынбасары Саид Мохаммед Рази мен Тахира Бегумнің отбасында дүниеге келген. Ол өзінің алғашқы жылдары осы жерде өтті, бастауыш білімін аяқтады және 12 жасында сурет салуға кірісті. 13 жасында Дамохқа (Мадхья-Прадеш) көшіп келеді. Орта мектептен кейін ол Нагпурдің Нагпур өнер мектебінде (1939-1943), одан кейін сэр Дж. Мумбайдағы өнер мектебі (1943-1947) 1950 жылдың қазан айында Францияға көшіп, Париждегі Эколь-Националь-супериер де-Бэукс-Арт (ENSB A) мектебінде оқыды (1950-1953). Оқудан кейін ол Еуропаны аралап, Парижде өмір сүруді және өз жұмыстарын көрсетуді жалғастырды.

Ерте мансап

Саид Хайдер Разаның алғашқы жеке көрмесі 1946 жылы Бомбей өнер қоғамының салонінде 24 жасында өтті. Бұл топ Үндістан өнеріндегі еуропалық реализмнің ықпалынан арылып, өнерге Үндістанның ішкі көрінісін (Антар гиан) енгізуді көздеді. Францияда болғаннан кейін ол батыс модернизм ағымдарымен тәжірибе жүргізуді жалғастырды, экспрессионисттік режимдерден үлкен абстракцияға қарай жылжыды және ақыр соңында Үнді жазбаларынан тантризм элементтерін енгізді. Замандастары көбірек бейнелі тақырыптармен айналысқан кезде, Раза 1940-50-жылдардағы пейзаждарға назар аударуды таңдады, бұл Францияға көшуден туындаған. 1956 жылы оған Үндістанның сәндік сахнасына монументалды сыйлық - Prix de la Critique сыйлығы берілді. 1962 жылы АҚШ-тың Беркли қаласындағы Калифорния университетінде қонақ оқытушы болды. Раза бастапқыда Францияның ауылдық жерлеріне ғашық болған. "Еглис" - бұл осы өңірдің дөңгелек жері мен әдемі ауылдық сәулетін бейнелейтін серияның бір бөлігі. Раза түнгі көк аспанның астында тұрған дау-дамайлы шіркеуді бейнелеуде, ым-ишаралық қылқалам шабытпен және бояудың қатты қолданылуымен, стильдік құрылғылармен, оның 1970-ші жылдардағы абстракциясына сілтеме жасайды.

"Бинду" және одан да көп

1970 жылдары Раза өз жұмысына деген көңілі толмап, алаңдаушылыққа бой алды. Ол өз жұмысында жаңа бағыт пен терең аутентикалықты іздеп, өзі "пластикалық өнер" деп атағаннан алыстағысы келді. Оның Үндістанға, әсіресе Ажанта Эллара үңгірлеріне, содан кейін Варанаси, Гуджарат және Раджастанға саяхаттары оны өз рөлін түсінуге және Үндістан мәдениетін мұқият зерттеуге мәжбүр етті. Нәтижесінде "Бинду" болды, бұл оның суретші ретінде қайта туылуын білдірді. 1980 жылы "Бинду" жарық көрді, оның жұмысы тереңірек жүргізілді, оның жаңадан ашылған үнділік көзқарасы мен үнділік этнографиясы пайда болды. Оның айтуынша, "Бинду" ойының пайда болуына бастауыш сынып мұғалімі себепші болған. "Бинду" барлық жаратылыстың нүктесі болып табылатын Үндістан философиясымен байланысты. Разаның осыған қызығушылығының себебі - ол өзінің өнерінде жаңа шабыт іздегендіктен және бұл өзі үшін жаңа шығармашылық нүктесін жаратты. "Бунду" (белгі немесе энергия көзі) енгізілгеннен кейін, ол келесі онжылдықтарда өзінің тақырыптық шығармашылығына жаңа өлшемдерді қосты. Трибхудж (Үшбұрыш) айналасындағы тақырыптарды қосу, бұл үнділік кеңістік пен уақыт туралы түсініктерді күшейтті, сондай-ақ "пракрити пуруша" (орташа алғанда ғаламдық зат пен энергия немесе рух) экпрессионисттен абстракция мен тереңдік шеберіне айналды. Оның биндумен жасаған көптеген суреттері оны Үндістанның тамыры мен мәдениетіне шын мәнінде байланыстырды. Бұл өнер оның мәдениетінің мақтанышын тудырды. Бинду қазір Разаның сауда белгісі ретінде кеңінен танымал және ол 2010 жылы "Бұл менің өмірімнің орталығы" деп айтты. Раза экспрессионисттік ландшафтты геометриялық абстракция мен "Бинду" үшін тастап кетті. Нагалар мен "Махабхарат".

Мемлекеттік салымдар

Үндістан жастары арасында өнерді насихаттау үшін ол Үндістанда жас суретшілерге жыл сайынғы Раза қоры сыйлығын беретін "Раза" қорын құрды. Францияның Горбио қаласындағы Раза қоры Саид Хайдер Разаның мұралық мүлкін басқарады.

Кейінгі жылдар және өлім

2011 жылы, әйелі қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, С. Х. Раза Франциядан Нью-Делиге оралуға шешім қабылдады, онда ол 2016 жылдың 22 шілдесінде 94 жасында Нью-Делиде қайтыс болғанға дейін күніне бірнеше сағат жұмыс істеді. Оның соңғы тілегі туған жері Мандлада, әкесінің қабірінің қасында орындалды. Ол Мандла қаласының кабристан жерінде жерленген.