Кіріспе

1441 жылы жүз жылдық соғыс кезінде бейбітшілік туралы келісімге қол қоюға тырысқан Тур келісім-шарты - Англияның Генрих VI мен Францияның Карл VII арасындағы бейбітшілік туралы келісім, 1444 жылы 28 мамырда жүз жылдық соғыс аяқталған жылдары олардың елшілері жасады. Шарттарда Карл VII немересі Маргарет Анжуның Генрих VI-ге үйленуі және Англия мен Франция патшалықтары арасында екі жылдық бітім жасау туралы шарт жасалды. Некеге тұру үшін Карл Нормандияның оңтүстігіндегі Солтүстік Францияның Мэн аймағын ағылшын иелігінде қалдыруды талап етті. Генрих VI 1445 жылдың сәуірінде он бес жасар Маргаретке үйленді, бірақ ол бірден Мэнді тастап кетпеді. Бұл ереже бастапқыда құпия сақталды, өйткені бұл стратегиялық маңызды провинцияның берілуі Англияда қоғамдық наразылыққа әкелуі мүмкін еді. Чарльз Генрих VI-ге қауіп төндіріп, оған қысым көрсету үшін елшілерін жіберді; тіпті Маргарет Генриге бас тартуға көндіруге тырысты. Ақыры, 1448 жылы Карл VII ағылшын гарнизондарына үлкен әскермен қауіп төндірген кезде Генрих берілді. Шарт Англия үшін үлкен сәтсіздік деп саналды, өйткені Генрих VI үшін қамтамасыз етілген қалыңдық нашар үйлесімді болды, ол Карл VII немересі болды тек неке арқылы, және басқа жағдайда оған қанмен байланысты болды. Оның үйлену тойы да қалыңдықсыз өтті, өйткені Маргарет кедей Анжу герцогы Ренедің қызы болды, ал Генридің үйлену тойына ақша төлейтіні күтілді. Генрих келісімді тұрақты бейбітшілікке бағытталған алғашқы қадам деп санайды, ал Карл оны тек әскери артықшылық үшін пайдалануға ниетті болды. 1449 жылы келісім бұзылып, Англия француз жерінен қалған жерлерін тез жоғалтып алды, бұл Жүз жылдық соғыстың аяқталуына әкелді. Тур келісімінің сәтсіздігі және жаулықтардың қайталануы сол кездегі ағылшын үкіметін құлатты. Оның салдары соттың Бофорттық фракциясы мен Глостер мен Йорк герцогтері арасындағы қайшылықтарды күшейтті және Розалар соғысының басталуына ықпал еткен фактор деп саналды.

Контекст

1444 жылы жүз жылдық соғыс (13371453) Франция тағына билік ету үшін күрескен Валуа мен Плантагенет үйлері арасында бір ғасырдан астам уақыт бойы өршіді. Француздар король Карл VII-нің қол астында 1429 жылы Жанна д'Арктың араласуынан және 1435 жылы Англия мен француз вассалы Бургундия герцогтігі арасындағы одақтың таралуынан кейін елеулі түрде жер алды. 1437 жылы кәмелетке толған Англия королі Генрих VI билік пен соғыс жүргізу қабілетсіз болған. Француздар бастамашылықты ұстады, ал 1444 жылға қарай Францияда ағылшын билігі солтүстікте Нормандиямен және оңтүстік-батыста Гаскониядағы жер белдеуімен шектелген, ал Карл VII Париж мен Францияның қалған бөлігін француз аймақтық дворяндарының көпшілігінің қолдауымен басқарды. Англияның Францияда орналасқан аумақтары салық салуды көтере алмады, ал Англия мемлекетінің банкротқа ұшырауы болды. Ағылшын саяси билігі француздармен келісімге келу керек деп сенді және патшаның ағасы, Глостер герцогы Хамфриден басқа, жеңілдіктер жасау керек деп сенді. Ол Англияның иелігін сақтау үшін Францияда әскери қатысуды жалғастыруды ұсынды. Ату-жарыстың тоқтауы ағылшындықтарға жаулықтан тынығудың қажеттілігін қамтамасыз етер еді. Француздарға бұл соғыс қайта басталуы мүмкіндігіне дайындық мақсатында өз әскерлерін нығайту үшін уақыт береді және англо-бургунд одағының кез келген гипотетикалық жаңартылуын болдырмайды.

Келісім

Қай тараптың талқылауды ұсынғаны белгісіз, бірақ 1444 жылдың қаңтарында ағылшын кеңесі француздармен сөйлесуді бастауға шешім қабылдады. 1444 жылы Генрих VI, Карл VII және Бургундия герцогы Филипп өздерінің комиссарларымен Тюрда кездесіп, бейбітшілік шарттарын және Англия мен Франция арасындағы мүмкін некелік одақты талқылау туралы келісімге келді. Англия елшілігін 1 ақпанда Францияға жіберілген Саффолк графы Уильям де ла Поле басқарды. Француз делегациясын Жан де Дюно басқарды. 1444 жылдың наурыз айында Саффолк Францияға келіп, сәуір айында француз елшілігімен кездесті. Ағылшындар Генрих VI-дің француз тағына деген талабын Франция билігісіз Нормандияға алмастыруды ұсынды, бірақ бұл қабылданбады. Ағылшындықтар өз кезегінде ағылшындықтардың басып алуынан қашып кеткен жер иелерін иеліктеріне қайтару туралы француз талаптарын қабылдамады. Келіссөздер тоқтап қалды, француздар маңызды жеңілдіктерден бас тартты. Саффолк Анжуның Маргаретінің, Анжуның Рене қызының (Карл VII-нің күйеу інісі) Генрихке әйелі болуын ресми түрде сұрады. Рене келісті, бірақ ол ақшасы жоқ екенін және әдеттегі қалыңдықты бере алмайтынын айтты, ал берілген сома 20 000 ливр болатын. Ол үйлену мен 21 айлық соғыс біту үшін Англияның Францияға Мэн және Анжу жерлерін қайтаруын талап етті. Саффолк бұл Англияда танымал болмағанын білген, бірақ Генрих, Неверс графының Маргаретке үйленуді ұсынғысы келетінін естіген соң, бітімге тұруды талап етті. Неке Англия үшін тиімді деп саналмады, өйткені Маргарет Карл VII-ге жақын туыс емес еді және тек әкесі корольдің әпкесімен некеде болғандықтан ғана байланысты. Ағылшындар некелік одақ Анжудағы Ренеді күйеуінің ағасының сотында бейбітшіліктің басты қорғаушысы болады деп үміттенген. Алайда Карл VII үшін оның немере қызы мен ағылшын королі арасындағы неке ағылшындықтардың оның бүлікшіл дворяндарының бірімен некелік одақ жасауына кедергі келтірмек, Арманьяк графты бұрыннан ұсыныс жасаған. Анжудың кедей үйімен одақтасу Арманьяк үйімен одақтасуға қарағанда ағылшындарға аз пайда әкелді. Дипломатиялық қателік ретінде келтірілген тағы бір фактор - Саффолктың Бреттан мен Арагонды Генрих VI-нің одақтастары тізіміне енгізуге және Карл VII-ге Бреттанды өзіне орналастыруға мүмкіндік бермеуі. Келісімдегі барлық жеңілдіктерді Англия жасады, ал Францияға бітімнің жақсы жағы тиді. Генрих бұл тұрақты бейбітшілікке деген алғашқы қадам деп сенді; Карл оны тек әскери артықшылық үшін пайдалануға ниетті болды. Сонымен қатар, Мэн мен Анжуны француздарға қайтару туралы жағымсыз өтініштің кінәсі Саффолктың аяғына тиді, бірақ ол бұл талапқа қатысты келісімде ешқандай уәде бермегенін айтты. Сол жылы Саффолк жаңа патшаны корольмен кездесу үшін Англияға алып келді. Англияға келген соң, король өзін қолбасшы етіп киіп, Маргаретке жасырын қарап отыру үшін, корольден деп есептелетін хат алып келді. Кейінірек Саффолк корольдің мырзасы туралы не ойлағанын сұрағанда, королева оны мүлдем байқамағанын айтты. Саффольк оған патшамен бірге болғанын айтты, ол күйзеліп қалды, хатты оқыған кезде оны тізе бүккенін түсінді. Тур келісімінің мерзімі 1446 жылдың сәуір айында аяқталуы тиіс еді, ал Англия Франциямен ұзаққа созылған бейбітшілік орнату үшін оны ұзартуға тырысты. Бұл, мүмкін, Генрих VI 1448 жылға дейін Мэн мен Анжу жерлерін беруден бас тартқанымен, содан кейін ғана Карл VII-нің әскери күшпен қорқытуымен әлсіреген.

Англиядағы салдары

Англияда Мэнді беруді қарсылық күтті, негізінен екі күшті адам: Сомерсет графы, ол ең үлкен жер иегері болды, және Мэн губернаторы және Глостер герцогы, француздарға аумақтық жеңілдіктерге қарсылық білдірді және оның бейбітшілік процесіне қарсылығы жақсы белгілі болды. Глостер 1445 жылы маусымда парламентте Суффолк герцогін бейбітшілік процесіндегі рөлі үшін құттықтағанмен, көп ұзамай Арагон патшасына (12 шілдеде) сыйлық жіберіп, шиеленісті көтеруге көмектесті. Бірнеше күннен кейін (15 шілде), мүмкін, осыған жауап ретінде, Саффолк пен Генрих VI Глостерді француз елшілерінің алдында қорлады, соңғысы оның ағасының саяси бейімділіктерін менсінбейді, ал бұрынғысы оларға (патшаның алдында) кейін Глостердің үкіметтік саясатта ештеңеге санамағанын айтты. Глостердің қаһарлы соғыс ардагерлері мен режимнің басқа қарсыластарының бейнесі бола алатыны туралы ықтималдық 1447 жылдың басында Саффолкты басқыншылыққа айыптап тұтқындауға итермеледі. Тұтқынға алынған герцог көп ұзамай, бәлкім, инсульттан қайтыс болды, бірақ ол өлтірілген деген хабарлар тарады. Сомерсет графына Мэннің тоқтатылуымен бірге Нормандияның губернаторы ұсынылды. Алайда, ол кеңсесі Йорк герцогының атқаратындығы күтілді. Саффолк герцогы үшін Йоркті жолдан алып тастаудың ең оңай жолы оны саяси жағынан беделдендіру болды. 1446 жылдың соңында парламентте Суффолктың одақтасы епископ Адам Молейнс пен Йорк герцогының генерал-лейтенант ретінде теріс жүріс-тұрысы туралы айыптаулар бойынша болған зорлық-зомбылық Йорк саяси жағынан беделсіз болды және Йорктің босатылуына негіз болды. Ол Ирландияның губернаторы болып тағайындалды. Ол өзінің бұрынғы қолдаушысынан Саффолк режимін аластатып, оған жасалған қарым-қатынасқа ашуланды. 1449 жылы Тур келісімінің бұзылуынан кейін француздар Нормандияны жеңілдетіп басып алды. Саффолк герцогы өзінің қолтаңбалық жетістігінің сәтсіздігіне байланысты саяси сенімін жоғалтқан, 1450 жылы импичментке ұшырап, өлтірілді. Оның өлімі Сомерсетке оның орнын басатын жол ашты. Кейінгі жылдары Йорк өзінің бұрынғы қарым-қатынасына немкетті қарап, Сомерсет тұсында ағылшын Франциясының құлдырауын өзінің құрметіне зиян келтіретінін көріп, Сомерсетті биліктен шығару үшін талмай лоббилік әрекет жасады, оны қабілетсіздік пен талан-таражға салуда айыптап отырды. Олардың араларындағы қақтығыс Розалар соғысына әкелген шиеленісті күшейтудің шешуші факторы болды.