Кіріспе
Жоқ Аёдхья археологиясы Үндістанның Уттар Прадеш штатындағы Аёдхья қаласында жүргізілген қазбалар мен табылған заттарға қатысты.
The archaeology of Ayodhya concerns the excavations and findings in the Indian city of Ayodhya in the state of Uttar Pradesh, much of which surrounds the Babri Mosque location.
Британдық дәуірдегі зерттеулер
1862 - 63 жылдары Үндістанның археологиялық зерттеулер ұйымының негізін қалаушы Александр Каннингэм Айодхьяны зерттеу жұмыстарын жүргізді. Куннигам Аёдхьяны Фа Хьеннің жазбаларында айтылған Ша чимен, Сюаньцзанның жазбаларында айтылған Висахамен және буддалық аңыздарда айтылған Сакетамен сәйкестендірді. Оның айтуынша, Будда осы жерде алты жыл өмір сүрген. Аёдхья бірнеше ежелгі индуистік мәтіндерде айтылса да, Каннингем қалада ежелгі құрылыстарды таппады. Оның айтуынша, Аёдхьядағы ғибадатханалар қазіргі заманғы үлгіге сай салынған. Аңыздарға сілтеме жасай отырып, ол ежелгі Аёдхья қаласының 1426 жылы "Ұлы соғыста" Брихадбала қайтыс болғаннан кейін бос қалған болуы керек деп жазды. Уджайн патшасы Викрамадтия біздің заманымыздың бірінші ғасырында қалаға келген кезде Рамаянада айтылған жерлерде жаңа ғибадатханалар салдырды. Каннингэм Сюаньцзян 7-ғасырда қалаға келген кезде Викрамадитья ғибадатханалары "ежелден жоғалып кеткен" деп сенді; қала будда орталығы болды және бірнеше буддалық ескерткіштер болды. Куннингэмнің Аёдхьяны зерттеудегі басты мақсаты буддалық ескерткіштерді табу болды. 1889-1891 жылдары Алоис Антон Фюрер бастаған АСИ тобы Айодхьяда тағы бір зерттеу жүргізді.
1969-1970 жылдардағы қазба жұмыстары
Банарас индуистік университетінің профессорсы Авад Кишор Нарайн 1969-1970 жылдары Аёдхьяда қазба жұмыстарын жүргізді. Ол Аёдхьяның құрылуының б.з.д.
Қазба жұмыстары
Профессор Б. Б. Лал 1975-1976 жылдары осы аймақты егжей-тегжейлі зерттеуді жүргізді.
Жайн мәлімдемелері
1976 жылы Б.Лал IV ғасырға жататын сұр терракота мүсінін және профессор Б. Бұрынғы Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасының бас директоры Б.Лал да осыны мойындайды. Ол "Айодхиядағы дәлелдерді бүкіл елде дәріс бере бастады". Лалдың 2008 жылы жарық көрген "Рама, оның тарихилығы, мандир және Сету: әдебиет, археология және басқа ғылымдардың дәлелі" атты кітабында былай деп жазылған: Бабри мешітінің іргетастарына 12 тас бағана бекітілген, олар тек индуистік мотивтер мен қалыптар ғана емес, сонымен қатар индуистік құдайлардың фигураларын да алып жүреді. Бұл бағаналардың мешіттің ажырамас бөлігі емес, оған жат екені анық болды. 2003 жылы Аллахабад жоғары сотына берген мәлімдемесінде Лал 1989 жылы Үндістанның археологиялық зерттеуіне жеті беттік алдын ала есеп тапсырғанын, онда Аёдхьядағы Бабри мешітінің оңтүстігінде "баған негіздері" табылғанын атап өткенін айтты. Кейіннен барлық техникалық құралдар алынып тасталды және жоба қайтадан 10-12 жыл бойы қайта жаңғыртылмады, оның қайта-қайта сұрауына қарамастан. Осылайша түпкілікті есеп ешқашан берілмеді, ал алдын ала есеп тек 1989 жылы және Үндістанның тарихи зерттеулер кеңесі (ICHR) Рамаяна мен Махабараттың тарихилығы туралы томында жарияланды. Кейіннен 2008 жылы "Рама: оның тарихилығы мен сету" атты кітабында: "Бабри мешітінің іргетасына 12 тас бағана ілінген, олар тек индуистік мотивтер мен қалыптар ғана емес, сонымен қатар индуистік құдайлардың фигураларын да бейнелеген. Бұл бағаналардың мешіттің ажырамас бөлігі емес, оған жат екені анық болды". Лалдың ұстанымы Рам ғибадатханасының ісіне үлкен серпін берді, бірақ оның тұжырымдарына көптеген ғалымдар наразылық білдіріп, стратиграфиялық ақпарат пен Лалдың көзқарасы бойынша құрылымның түрін күмәнге ұшыратты.
Attached to the piers of the Babri Masjid, there were twelve stone pillars, which carried not only typical Hindu motifs and mouldings, but also figures of Hindu deities. It was self evident that these pillars were not an integral part of the Masjid, but were foreign to it. In a 2003 statement to the Allahabad High Court, Lal stated that he submitted a seven page preliminary report to the Archaeological Survey of India in 1989, mentioning the discovery of "pillar bases", immediately south of the Babri mosque structure in Ayodhya. Subsequently, all technical facilities were withdrawn and the project wasn't revived for another 10–12 years, despite his repeated request. Thus the final report was never submitted, the preliminary report was only published in 1989, and in Indian Council of Historical Research (ICHR) volume on historicity of Ramayana and Mahabharat. Subsequently, in his 2008 book, Rama: His Historicity Mandir and Setu, he wrote, "Attached to the piers of the Babri Masjid, there were twelve stone pillars, which carried not only typical Hindu motifs and mouldings, but also figures of Hindu deities. It was self evident that these pillars were not an integral part of the Masjid, but were foreign to it." Lal's stance gave an enormous boost to the Ram Temple cause, but his conclusions have been contested by multiple scholars, questioning both the stratigraphic information, and the kind of structure envisioned by Lal.
1992 жылдың маусым-шілде айлары
1992 жылдың шілдесінде сегіз атақты археолог (олардың ішінде АСИ-нің бұрынғы директорлары доктор Ю. Д. Шарма мен доктор К. М. Шривастава) табылған жерлерді бағалау және зерттеу үшін Рамкот төбесіне барды. Бұл табылған заттардың ішінде діни мүсіндер мен Вишну мүсіні де бар. Олардың айтуынша, даулы құрылыстың ішкі шекарасы кем дегенде бір жағынан бұрынғы құрылысқа сәйкес келеді, ол "бәлкім бұрынғы ғибадатханаға тиесілі болған". Олар зерттеген заттарға Кушан дәуіріндегі терракоталық индуистік бейнелер (б.з. Олар бұл фрагменттер Нагара стиліне жататын ғибадатханаға (900-1200 жж.) тиесілі деген қорытындыға келді.
1992 - Вишну-Хари жазуы
1992 жылы желтоқсанда Бабри мешітін қирату кезінде тастан жасалған үш жазу табылды. Ең маңыздысы - 1.10 х .56 метрлік 20 жолды тақташаға жазылған Вишну Хари жазуы. 1140-қа дейін. Тақтаға "Балиді және он басты өлтірген Вишнуға" арналған ғибадатхана жазылған. Жазба 11-12 ғасырлардағы санскрит жазуы (немесе Липи) Нагари жазуымен жазылған.
Қазба жұмыстары
Үндістанның археологиялық зерттеулер департаменті (ASI) 2003 жылы Уттар-Прадеш штатындағы Аллахабад жоғары сотының Лакхнау алқасының басшылығымен Рам-Джаннамхуми-Бабри мешітінің жерін қазып тапты. Археологтар Бабри мешітінен бұрынғы үлкен құрылыстың бар екеніне көз жеткізді. Қазба жұмыстарына 131 адам тартылды. 2003 жылғы 11 маусымда ASI 2003 жылғы 22 мамыр мен 6 маусым аралығындағы кезеңнің қорытындыларын ғана келтірген аралық есепті шығарды. 2003 жылдың тамызында АШИ Аллахабад жоғары сотының Лакхнау алқасына 574 беттік есеп берді. Бұл жерді зерттеген Үндістанның археологиялық қызметі 2003 жылдың 22 мамыры мен 6 маусымы аралығында табылған заттар туралы есеп шығарды. Бұл баяндамада былай делінген: "Жерде бірнеше кірпіш қабырғалар бар, олардың батысы шығыс, оңтүстігі солтүстік, төңірегі түсті, төбелері түрлі-түсті, бағаналарының тұғыры бар, ал төрт бұрышында мүсіндері бар, биіктігі 1,64 метрлік қара тас бағанасы (жарылған) бар".
Among the structures listed in the report are several brick walls 'in east–west orientation', several 'in north–south orientation', 'decorated coloured floor', several 'pillar bases', and a '1.64 metre high decorated black stone pillar (broken) with figurines on four corners' as well as inscription of holy verses on stone in Arabic language.
Археологиялық қабаттар
АСИ өз баяндамасында басқа дәуірлердің қираған жерлерін де тапқандығын атап өтті. Бұл - джайнистік ғибадатханалардың қираған жері болуы мүмкін. 1000-нан 300-ге дейін: табылған мәліметтерден көрінетіндей, мешіт орнында б.з.д. 1000-нан 300-ге дейін Солтүстік Қара жылтыратылған керамика (NBPW) мәдениеті өмір сүрген. Ашокан брахми тілінде аңыз жазылған дөңгелек мөр, әйел құдайлардың ескілік ерекшеліктері бар терракота мүсіндері, терракота мен шыныдан жасалған бұрандалар, доңғалақтар және нәзік танктардың сынықтары табылды. Шунга дәуірі. 200 ж. б. з. б.: Шунга дәуірінің типтік терракоталық ана құдайы, адам мен жануар мүсіндері, буындар, шаштық, қыш бұйымдар (қара, қызыл және сұр бұйымдарды қамтиды) және тас пен кірпіш құрылымдары табылды.
Мұсылман қабірлері
"Outlook" апталық басылымында хабарланғандай, қазба жұмыстары барысында екі мұсылман қабірі табылды. "Қабірлер мешіт еденінің астында орналасқан. ASI қызметкерлері, олардың сақтықпен бағалағандағы, оларды 150 жыл ғана. Бұл одан әлдеқайда ертерек болар еді. Бұл аймақтағы басқа дәлелдермен бірге - құрылыс материалы ретінде пайдаланылған Лакхаури кірпіші (моғол дәуіріне дейінгі), цемент материал ретінде пайдаланылған әк шөгіндісі, кесілген сүйектер мен ерте ортағасырлық дәуірге жататын (б.з.б. АСИ-ге көміртекпен даталау үшін қабірден алынған үлгілерді жіберу керек, сонда біз сенімді бола аламыз", - дейді доктор С. З. Дели университетінің профессоры А. Джаффри соттың бақылаушысы болып тағайындалды. 22 сәуірде АСИ қабірлерді бейнелеп, суретке түсіргенмен, оларды егжей-тегжейлі талдаған жоқ. Бұл жерде табылған сүйектердің жасы көміртекпен анықталмаған, қабірлердің өлшемі де анықталмаған. Бұрынғы АСИ археологы Анируда Шривастава кейбір орлардан мұсылманның мекендегенін көрсететін қабірлер, терракота, әк пен суркхи табылғанын айтты. Сондай-ақ, бұл жерде мешіт болған және Бабри басқа мешіт орнында салынған деген болжам да айтылған.
2003 жылғы қазба жұмыстарына сын
АСИ-нің табылған жерлерін бірнеше археологтар күмәнмен қарастырды. Сунниттік Вакф кеңесі атынан қазба жұмыстарын бақылаған археолог Суприя Верма мен Джая Менонның айтуынша, "АҚШ-ның өздері қиратылған мешіттің астында ғибадатхананың қалдықтарын табамыз деген алдын ала ойда болып, тіпті дәлелдерді өздерінің болжамдарына сай таңдамалы түрде өзгертті". Бұл айыптау, әсіресе, ғибадатхана туралы талапқа негізделген "баған негіздеріне" назар аударды, олар Верма мен Менонның айтуынша, бағаналардың шынайы дәлелін білдірудің орнына, қалыпты емес пішінді, қалыпты емес арақашықтықты және негізінен іріктеп қазудың нәтижесі болды.
Саяси реакция
Бабри мешіті туралы акцияның жетекшілері тағы да күрделілік, жанжал мен дау тудырды. "Көрсетуші саяси қысымға байланысты АСИ-нің тапсырманы бейтарап орындаудағы сеніміне қатысты күмән білдірді. АСИ адам ресурстарын дамыту министрлігіне қарайды, оны Мурли Манохар Жоши басқарды, ол өзі Бабри мешітін қирату ісі бойынша айыпталушы. Мұсылман тарап АШИ-нің қорытынды есебіне күмән келтіріп, жазбалар мен басқа да жобалық нысандарды АШИ-нің соңғы есебі берілгеннен кейін 24 сағат ішінде жойғанын мәлімдеді. Бабри мешітінің жақтастары да даулы жердегі барлық археологиялық қазбаларға тыйым салуға тырысты. Навед Яр Ханның Жоғарғы Сотта мешіттегі барлық археологиялық қазбаларға тыйым салу туралы өтініші қабылданбады. Сол сияқты, археологиялық қазбалар қандай деңгейге жетуі керек деген сұрақтар да туындады. Буддистер де, джайнистер де осы жерді өздері иеленуге бола ма, жоқ па, соны білу үшін қазба жұмыстарын одан әрі жалғастыруды өтінді. Хабибтің сөзіне сәйкес, Мұсылмандық жеке заңдар кеңесінің хатшысы Мохаммед Абдул Рахим Курайши "профессор Сураж Бханды қоса алғанда, белгілі археологтар тобы бұл жерге барып, қазылған шұңқырларды тексерді және Бабри мешітінің құрылысының астында бұрынғы мешіт бар екендігіне дәлел бар деген пікірде болды". Екі адам Бабриге дейінгі мұсылманның болуы туралы келіседі, бірақ Курайшидің табылған жерлерді "түсіндіруі" Хабибтің түсіндіруінен мүлдем өзгеше: Хабиб мұның астында мешіт көрмеген, ал Курайшидің қызметкері Бхан көрді. Атақты заңгер Ражив Даван "Рамажанбұмыс" мәсеті ісі дұрыс емес бағытта өрбігенін, ал АСИ-нің есебі тарихи немесе моральдық мәнге ие емес екенін және оның тұжырымдары саяси мәнге негізделгенін айтты. Алайда, Дхаван мырза: "Құқықтық іс бұл жерде ғибадатхана бар ма, жоқ па деген сұраққа қатысты емес", - деді.
Буддистік талаптар
Буддистер де Аёдхья жерін өздеріне иелік етеді. Удит Раджтың Будда білім беру қоры 2003 жылы ASI-мен қазба жұмыстары жүргізілген құрылысты Үндістанға мұсылман шабуылдары кезінде және одан кейін жойылған будда ступасы деп атайды. 2003 жылғы ASI-дің есебімен қатар, Радж өзінің мәлімдемесін британдық археолог Патрик Карнегидің 1870 жылғы есебіне негіздеді. Карнегидің айтуынша, Аёдхьядағы Касаути бағаналары Сарнат пен Варанасидегі будда вихараларындағы бағаналарға қатты ұқсайды.
2003 жылғы ASI есебін талдаудан кейін сот үкімі
2010 жылдың қазан айында Аллахабадтың жоғары соты өзінің алдында тұрған барлық дәлелдерді тексергеннен кейін, 8000 беттен асатын бұйрықта, орталық күмбездің астындағы Рам иесінің және басқа да құдайлардың мүсіндері уақытша ғибадатханада орналастырылған бөлігі индустарға тиесілі деп мәлімдеді. Үш судья да орталық күмбез астындағы жерді индустарға бөлу керек деп келісті. Жоғарғы соттың 2019 жылғы Айодхьядағы дау бойынша үкімі бойынша, даулы жердің 2,77 акр аумағы индустар ғибадатханасын салу үшін трастқа берілуі керек. Сондай-ақ, ол үкіметке Суннилік уақфқа 5 акр жер беруді тапсырды.