Кіріспе

Кеңес жаяу әскерінің жауынгерлік машинасы
Кеңес жауынгерлік машинасы. | нұсқалары = BMP 1, BMP 2, MLI 84, Boragh; сонымен қатар BMP 1 нұсқаларын қараңыз. | техникалық сипаттама белгісі = Ob'yekt 765Sp3
BMP-1 – Кеңес Одағының алғашқы сериялық өндірілген жаяу әскерінің жауынгерлік машинасы (ЖЖМ). Дұрыс атауы белгілі болғанға дейін НАТО оны M 1967, BMP және BMP 76PB деп атады. Кеңес әскери басшылығы болашақ соғыстарды ядролық, химиялық және биологиялық қарулармен жүргізілетінін болжады. БМП сияқты жаңа конструкция, бронетранспортердің (БТР) және жеңіл танктың қасиеттерін біріктіре отырып, жаяу әскерге ластанған аймақтарда бронеленген, радиациядан қорғалған ішкі кеңістікте қауіпсіздікпен әрекет етуге, ал таза аймақтарда оның ілесіп күресуге мүмкіндік береді. Ол жаяу әскер бөлімінің жылдамдығын арттырып, оқпен қолдау көрсетеді, сондай-ақ негізгі танктермен бірге күресе алады. BMP-1 алғаш рет 1973 жылғы Йом-Киппур соғысында сынақтан өтті, онда оны Египет және Сирия әскерлері қолданды. Осы қақтығыстан алынған сабақтар мен Кеңес-Ауған соғысындағы алғашқы тәжірибелерге сүйене отырып, жауынгерлік қасиеттері жақсартылған BMP-2 нұсқасы жасалды. Ол 1980 жылдың тамызында қабылданып, пайдалануға берілді. 1987 жылы жаңа қарумен толыққандай қайта жасалған БМП-3 машинасы Совет Армиясында шектеулі санымен пайдалануға берілді.

Даму

Қызыл Армияның 1950 жылдардағы механикаландырылған жаяу әскер тактикасы Екінші дүниежүзілік соғыстағы әдістерге ұқсас болды, онда бронетранспорттық құрылғылар (БТҚ) «шайқас таксилері» ретінде қолданылды. Олар жаяу әскерді қозғалыс кезінде шайқас танктеріне жақын ұстайтын, бірақ жаумен кездескенде қауіпсіз аймаққа шегінуге дейін жаяу әскерін түсіретін. Бұл Германияның Schützenpanzer Lang HS.30 көлігінде көрініс тапқан жаяу әскерімен күресу машиналарын қолдану доктринасынан өзгеше болды, онда көліктер танктермен бірге қалып, жеңіл нысаналарды жою арқылы танктердің жүктемесін азайтуға және өздерінің жаяу әскер бөлімдерін қолдауға тиіс болды. Қолданыстағы БТҚ-лар ядролық немесе химиялық қарудан тиімді қорғауды қамтамасыз етпеді, себебі олар ашық болды немесе жеткілікті түрде герметикалық жабылмады. Сонымен қатар, жаяу әскер қаруларын қолдану үшін көліктен түсуге мәжбүр болды. 1950 жылдардың соңында жасалған БМП-ға қойылатын талаптар жылдамдыққа, жақсы қарулануға және экипаждың барлық мүшелерінің көліктен шықпастан оқ ату мүмкіндігіне баса назар аударды. Қару-жарақ шабуыл мен қорғаныс кезінде жаяу әскерге тікелей қолдау көрсетуі және соған сай келетін жеңіл бронетранспорттық құрылғыларды жоюға қабілетті болуы керек еді. Көлік экипаждың алдыңғы бөлігінен .50 калибрлі пулеметтен және 20–23 мм калибрлі автокөліктен, сондай-ақ 500 м мен 800 м арақашықтықтағы жеңіл снарядтардың сынықтарынан қорғалуы тиіс болды. Оқ ату қуаты 73 мм 2А28 «Гром» зеңбірегі мен 9М14 «Малютка» (AT 3A Sagger A) танкке қарсы сымды басқарылатын зымыра (ATGM) шақыру құрылғысының инновациялық үйлесімінен тұрды. Зеңбірек жаудың бронетранспорттық құрылғылары мен атыс нүктелерін белгілі бір қашықтықта ұстауға арналған еді. Зымыра шақыру құрылғысы 1000-ден 3000 метрге дейінгі қашықтықтағы нысаналарды жою үшін көзделген. 1959 және 1960 жылдар аралығында әртүрлі конструкторлық бюроларға талаптар жіберілді. БМП-ның ілгекті немесе дөңгелекті болуы туралы мәселе туындады, сондықтан бірнеше тәжірибелік конфигурациялар, соның ішінде гибридтік дөңгелек-ілгектік конструкциялар зерттелді. Алдыңғы қозғалтқыштың орналасуы екі артқы есіктен оңай және жылдам түсуге мүмкіндік бергендіктен, Ob'yekt 764 (Object 764 кодолық атауы) ілгектік конструкциясы таңдалды. Бастапқы прототип 1964 жылы, ал 1965 жылы жақсартылған Ob'yekt 765 құрастырылды, ол 1966 жылы армия қабылдауына ұсынылып, BMP-1 деп аталды. 1965 жылдың қаңтар-қараша айларында 120-ші гвардиялық мотоатқыштар дивизиясы гвардиялық майор Василий Самоделовтың басшылығымен жаңа БМП («объект 765») жаяу әскерімен күресу машинасының прототиптерін сынақтан өткізді. 1966 жылы шағын көлемде өндіріс басталды.

Үлгілер кестесі

BMP сериясының негізгі модельдерінің сипаттамалары BMP (объект 765Sp1) BMP 1 (объект 765Sp2) BMP 1 (объект 765Sp3) BMP 1P (объект 765Sp4/5) BMP 1D BMP 2 BMP 3 Салмағы (тонна) 12.6 13.0 13.2 13.4 14.5 14.0 18.7 Экипаж 3+8 3+7 Негізгі қару 73 мм 2A28 "Grom" төмен қысымды тегіс ұңғылы автоматты зеңбірек 30 мм 2A42 автокөліктік зеңбірек 100 мм 2A70 жиырмалы автоматты зеңбірек/ракеталық қондырғы 30 мм 2A72 автокөліктік зеңбірек Пулемет(тер) 7.62 мм PKT коаксиалды 3 × 7.62 мм PKT (1 коаксиалды, 2 алдыңғы) ЖҚС (NATO белгілемесі) 9M14 "Malyutka" (AT 3 Sagger) және түрлері 9M113 "Konkurs" (AT 5 Spandrel) немесе 9M111 "Fagot" (AT 4 Spigot) және түрлері 9M14 "Malyutka" немесе 9M113 "Konkurs" немесе алынған (көптеген көліктерде) 9M113 "Konkurs" (AT 5 Spandrel) немесе 9M111 "Fagot" (AT 4 Spigot) және түрлері 9M117 "Bastion" (AT 10 Stabber) Қозғалтқыш UTD 20 6 цилиндрлі 4 тактілі V тәрізді ауасыз инъекциялы сумен салқындатылатын дизельдік қозғалтқыш 300 а.к. (224 кВт) 2,600 айн/мин UTD 20S1 дизельдік қозғалтқыш 300 а.к. (224 кВт) 2,600 айн/мин UTD 29M 10 цилиндрлі дизельдік қозғалтқыш 500 а.к. (375 кВт) 2,600 айн/мин Күш/салмақ қатынасы а.к./тонна (кВт/тонна) 23.8 (17.8) 23.1 (17.2) 22.7 (17.0) 22.4 (16.7) 20.7 (15.5) 21.4 (16.0) 26.7 (20.0)

Өндіріс тарихы

БМП-ны Кеңес Армиясы 1966 жылы өндіріске шығарды. Бірінші серия (Ob'yekt 765 Sp1, "спецификация 1") 1969 жылға дейін өндірілді. Ол 1969 жылдан 1973 жылға дейін өндірілген, жетілдірілген үлгідегі БМП-1 (Ob'yekt 765 Sp2) арқылы алмастырылды. Бұл үлгі, 1973 жылдан 1979 жылға дейін өндірілген, 200 кг салмағы артқан, жаңартылған Ob'yekt 765 Sp3 үлгісімен алмастырылды. Жаппай өндіріс кезінде шассидің, қозғалтқыштың және беру механизмінің сенімділігіне қатысты бірқатар жақсартулар енгізілді. 1979-1983 жылдары өндірілген БМП-1 ИИВ (БМП-1П, Ob'yekt 765 Sp4) соңғы үлгісі, ATGM "Конкурс"/"Фагот" үшін 9P135M 1 күшті ATGM шақыру құрылғысымен жарақталды. БМП-1 және оның түрлі модификацияларын өндіруші негізгі кәсіпорын – Курган машина жасау зауыты (Курганский машиностроительный завод) болды. PRP-3 артиллериялық барлау машиналары Челябинск трактор зауытында (ЧТЗ) өндірілді. PRP-4/PRP-4M артиллериялық барлау машиналары Рубцовск инженерлік зауытында (РМЗ) өндірілді. БМП-1 жаңартуларын КМЗ, сондай-ақ Қорғаныс министрлігінің танк жөндеу шеберханалары жоспарлы және күрделі жөндеулер кезінде жүзеге асырды. КСРО-да 20 000-нан астам БМП-1 және оның негізінде жасалған машиналары салынды. БМП-1 машиналары Чехословакия (BVP 1), Румыния (MLI 84) және Үндістан елдерінде лицензия бойынша өндірілді. 1986 жылдан бастап Қытай Халық Республикасы өз лицензиясыз көшірмесін 86-тип (WZ 501) деп атады. 86-типті ИИВ және оның негізінде жасалған машиналарының саны шамамен 3000-ға жуық. Ол әлі де Халық Азаттық Армиясының қарулы күштерінде қолданылуда. 1997 жылдан бастап Иран, Қытайдың WZ 503 үлгісіне ұқсас "Борах" атты БМП-1-дің өз модификациясын өндірді.

Түрлері мен жаңғырту

1970 жылдардың ортасында Йом Кипур, Ангола және Вьетнам соғыстарында жеңіл бронетранспорттық машиналарын қолдануды талдағаннан кейін, жаңғырту бағдарламасы басталды, нәтижесінде БМП-1П (Объект 765 СП4) құрылды. Басты өзгерістер 9М14М «Малютка» ПТЖҚ-ның тиімсіздігіне байланысты, оны сенімдірек, ұзын қашықтықтағы және қуаттырақ 9P135M немесе 9P135M1 ПТЖҚ ұңғысымен алмастыру болды. Ол мұнара төбесіндегі арнайы тіреуге орнатылды, ол SACLOS басқарылатын 9M113 және 9M113M «Конкурс-М» ПТЖҚ-ларын атуға мүмкіндік берді, бұл броняны тесіп өту қабілетін арттырды. 9P135M1 ұңғысы 9M111 және 9M111 2 «Фагот» ПТЖҚ-ларын атуға қабілетті болды. «Малютка» жүктеу люгі көбінесе дәнекерленіп жабылып, тіреуі алынып тасталды. Жаңа зымырандарды қолдану біршама қиын болды, себебі атысшы ашық люкте тұрып, жаудың отына ұшырау қаупі бар еді. 9P135M(1) ПТЖҚ ұңғысын мұнарадан ажыратып, оны жерден де пайдалануға болады. БМП-1П нейтрондық қарудан қорғайтын қаптамамен және напалмға қарсы жаңа өрт сөндіру жүйесімен жабдықталды. Кейінірек БМП-1П-ға мұнара артқы жағына 902В «Туча» калибрлі алты түтін гранатасының іске қосу құрылғысы орнатылды. Кейбіреулеріне KMT 10 жолағының еніне сай келетін мина өткелді құрылғысы орнатылды. БМП-1П 1979 жылы өндірістегі БМП-1-ді алмастырды. 1980 жылдары көптеген БМП-1 машиналары жаңа стандартқа дейін жаңартылды. БМП-1PG моделіне AGS 17 «Пламя» автоматты граната тастағышы қосылды. Кейбір БМП-1 машиналарына күрделі жөндеу кезінде AGS 17 орнатылды (Объект 765Sp8). 1982 жылы Ауғанстандағы шабуыл жасақтары үшін амфибиялық емес БМП-1Д («афғандық» нұсқасы) құрылды. Оның корпусының екі жағында 5 мм қалыңдықтағы темір бронь пластиналары бар, олардың ішінде жақтан оқ атуға арналған тесіктер болды, сондай-ақ командир мен жүргізуші орындықтарының астында миналардан қорғану үшін қосымша бронь пластиналары орнатылды. Корпустың екі жағына серік доңғалақтарын қорғайтын үлкен темір броньды қоршаулар орнатылды. Әскер бөлімінің жоғарғы люктеріне оқ атуға арналған тесіктер қосылды, ал кейбір машиналардың корпусы артқы жағында сақтау жәшігі орналастырылды. 9S428 ПТЖҚ ұңғысы көбінесе алынып тасталып, AGS 17 автоматты граната тастағышымен ауыстырылды. Ауғанстандағы тәжірибеге сүйенсек, 1980 жылы жауынгерлік қабілеттері күшейтілген БМП-2 жаңа нұсқасы енгізілді. Оның жаңа екі адамдық мұнарасы 30 мм 2А42 көп мақсатты автокөліктік зеңбірекпен және 9P135M1 ПТЖҚ ұңғысымен жабдықталған, ол SACLOS басқарылатын 9M113 «Конкурс» және 9M113M «Конкурс-М», сондай-ақ 9M111 және 9M111 2 «Фагот» ПТЖҚ-ларын атуға қабілетті болды. Кейінгі жаңғырту жоспарларына БМД-2 ИФВ мұнарасын БМП-1-ге орнату кірді, бірақ машина жобалау кезеңінен шықпады. Соңғы ұсыныстар БМП-1 машиналарын 2А72 автокөліктік зеңбірекпен қаруланған жаңа мұнараларды орнатуды қамтиды, ол 2018 жылы бекітілді, немесе TKB 799 «Кливер» бір адамдық қару станциясын компьютерлік атыс басқару жүйесімен, зымыран ұясымен (ол төрт 9М133 «Корнет» (AT 14 «Спригган») немесе 9М133F «Корнет» ПТЖҚ-ларымен немесе 9K38 «Игла» (SA 18 «Grouse») ЖЖҚ-ларымен қарулануы мүмкін), 30 мм 2А72 қос мақсатты автокөліктік зеңбірекпен және PKTM коаксиалды пулеметпен (тиісінше БМП-1АМ «Басурман» және БМП-1М). БМП-1АМ «Басурман» – «Уралвагонзавод» (UVZ) ғылыми-зерттеу және өндірістік корпорациясы (Ростех мемлекеттік корпорациясының еншілес компаниясы) әзірлеген БМП-1-дің жаңартылған нұсқасы. БМП-1АМ – бұл бастапқы мұнарасы BTR 82A мұнарасымен ауыстырылған БМП-1, онда 2A72 30 мм автокөліктік зеңбірек, Калашников PKTM 7,62 мм орташа пулемет және 902V «Туча» түтін гранаталары бар. Мұнараға TKN 4GA күндізгі-түндегі біріктірілген көру жүйесі орнатылады. 2А72 зеңбірегі ауада жарылатын оқ-дәрілерді қолдануға қабілетті. 2018 жылы бекітілген, ол Ресейдің БМП-1-інің ең соңғы жаңартуы. Ресей әскері барлық БМП-1 және БМП-1П машиналарын БМП-1АМ деңгейіне дейін жаңартуды жоспарлап отыр. БМП-1 модификацияларының және оған негізделген варианттардың толық тізімін БМП-1 нұсқалары мақаласынан қараңыз.

Сипаттама

BMP-1 – толық амфибиялық, гусеницалық көлік, оның алдыңғы бөлігінде орналасқан қозғалтқышы арнайы әзірленген, дәнекерленген болат корпусы өткір, көлбеу алдыңғы жағымен және көзге түсетін тік сызықтармен, орталықта жазық, қиық конус пішіндес мұнарасы және арт жағында әскер тасымалдау бөлімі бар.

Жүргізушінің орны

Жүргізуші корпустың сол жағында, алдыңғы орынға отырады. Оның үш TNPO 170 перископтық көру блогы бар, олар люк жабық болғанда көруді қамтамасыз етеді. Жүргізушінің орталық көру блогын түнде және нашар көріну жағдайында пайдалану үшін TVNO 2 белсенді түнгі бинокулярлық көрініс құрылғысымен немесе трим флагы тік тұрғанда суда жүзу кезінде TNPO 350B кеңейтілген перископымен алмастыруға болады. БМП – қарапайым иықты басқару жүйесін қолданған алғашқы советтік бронетехникасы.

Командирдің станциясы

Командирдің орны жүргізуші орнының артында орналасқан және алынып тасталатын OU 3GA2 немесе OU 3GK инфрақызыл іздеу шаммен жабдықталған, оның тиімді қашықтығы шамамен A. Күндіз/түнде режимде жұмыс істейтін TKN 3B 5x/4.2x ұлғайтуы бар бинокулярлық көру құрылғысы инфрақызыл іздеу шаммен байланыстырылған. Екі перископтық көру блогы жылыту және тазалау жүйесімен жабдықталған. Командирдің орнында R 123M радиостанциясы орнатылған.

Мұнара

BMP-1 конустық мұнарасымен жабдықталған, түтін шығару жүйесі және электрлік айналу механизмі, сондай-ақ қолмен басқару жүйесі бар. ОГ-15В жоғары жарылғыштық оқ-дәрілері 1974 жылдан бастап қолжетімді болды. BMP-1 өз негізгі қаруы немесе ATGM арқылы НАТО-ның бронетранспортерлеріне, жеңіл бронетехникасына және тіпті сол кездегі танктеріне қауіп төндірді. Дегенмен, оның қару-жарағының күшті танкке қарсы бағытталғандығы жаудың бронесіз көліктеріне, жаяу әскеріне және жеңіл нығайтылған бекіністеріне қарсы жеткілікті өрттік күшті қамтамасыз етпеді, әсіресе таулы шайқастарда (көбінесе негізгі қарудың төмен көтерілу бұрышына байланысты). 30 мм 2А42 екі мақсатты автоматты зеңбірекпен жабдықталған, табыстырақ BMP-2-нің пайда болуы бұл маңызды мәселені шешті.

Әскер бөлмесі

Көліктің артқы жағында орналасқан әскери бөлімшеде ең көп сегіз сарбазға сыяды. Көліктің әр жағында төрттен, ал сол жақ артқы есігінде бір оқ ату тесігі бар. Әрбір орыннан қаруға бекітілетін түтін шығару және патрон шығару құрылғысымен жабдықталған. Сарбаздар көліктің орта бойында орналасқан екі жұмсақ төсенішке отырып, екі жаққа қарап отырады. Көлік аккумуляторлары, электр жабдықтары және негізгі жанармай бакі аралық кеңістікте, ал құрал-жабдық төсеніштердің астында сақталады. Корпустың шатырында төрт үлкен D пішіндес люктер бар, оларды әскери бөлімшенің ішінде ашуға болады. Әскери бөлімшенің герметикалық артқы есіктерінде жанармай бактері орналасқан. Әскери бөлімше ішіндегі кеңістік шектеулі. Жеке заттарға арналған орын аз болғандықтан, олар операция кезінде сыртқа шығарылады, бұл кейде мұнараның артқа бұрылуын шектейді. Отырғыштар тар, әсіресе толық жауынгерлік киімдегі сарбаздар үшін. BMP-1 және BMP-2 машиналарында оқ-дәрілер бөлімшеге жақын немесе тіпті ішінде сақталады, корпуста зақымдану болған жағдайда бұл қатаң апатқа алып келуі мүмкін.

Сирия

BMP-1 Сирия азаматтық соғысында күрескен барлық тараптар тарапынан кеңінен қолданылды, себебі одан көптеген даналар қоймада болған. 2017 жылдан бері «Хайат Тахрир аш-Шам» ұйымы басып алынған BMP-1 машиналарын қаптамалық шабуылдарда көлікке орнатылған жарылғыш құрылғы ретінде пайдаланып келеді. Бұл рөлдегі көліктің артықшылықтары – тасымалдай алатын жарылғыш заттардың көп мөлшері, гусеницалардың арқасында жолдан тыс өту қабілеті, сондай-ақ жүргізушіні оқтан қорғайтын және жарылыстың күшін арттыратын бронясы.

Ресей-Украина соғысы

BMP-1 әлі де 2022 жылы Украинаға жасалған Ресейдің қазіргі басып кіру операциясында ресейлік және украиндық әскерлердің екеуі де қолданып жатыр, себебі ол BMP-3-тен әлдеқайда заманауи болмаса да, көптеп өндірілген.

Басқалар

Басқа BMP операторларының қатарында Польша, Египет, Сирия, Қытай Халық Республикасы, Ауғанстан, Үндістан, Ирак, Солтүстік Корея, Шығыс Германия, Грекия, Словакия, Швеция, Камбоджа және Вьетнам елдері бар. Онтарио полкі мұражайында жұмыс істеп тұрған BMP-1 бар.