Кіріспе

Орхидея түрі Spiranthes spiralis, әдетте күзгі әйелдің шашағы деп аталады, Еуропа мен көршілес Солтүстік Африка мен Азияда өсетін орхидея. Бұл - кішкентай сұр жасыл өсімдік. Ол төрт-бес қырлы, ұзындығы шамамен төрт-бес қырлы, жұмыртқа тәрізді жапырақтары бар розетка құрайды. Жаздың аяғында шамамен төрт жапырақты қабықшасы бар биік сабағы пайда болады. Ақ гүлдері ұзын, төменгі жапырағында жасыл дақ бар. Олар сабақтың жоғарғы жартысын айналдыра спираль түрінде орналасады. Бұл түр CITES-тің II қосымшасында қазіргі уақытта жойылып кету қаупі жоқ, бірақ жойылуы мүмкін түр ретінде көрсетілген. Күзгі әйелдің шаштары Бельгия мен Нидерландыда және Францияның кейбір аймақтарында заңмен қорғалады.

Сипаттама

Күзгі әйелдің шашағы - поликарп, көпжылдық, шөптесін өсімдік, ол жазғы тынығу кезінде жұмыртқаларымен жер астында қалады. Бұл түрдің отыз хромосомасы бар (2n=30).

Периант

Сыртқы тепальдер ұзын, ұзын, ақ түсті, ашық жасыл түсті, тік немесе өте ұсақ тіктелген шеттері бар, сыртында кішкентай без тәрізді түкшелері бар. Ішкі perianth жапырақтары ақ, ұзын, ұшы тұйық, тамырлы және сәл ұзын сыртқы perianth жапырағымен жабысады, осылайша жоғары қарай бүктелген жоғарғы жапырақты құрайды. Төменгі ерін ашық жасыл түсті, кең, түзу емес, кристалл тәрізді, мөлдір ақ өскіндер сияқты, ұзындығы шамамен 21⁄2 3 мм (0,10 0,12 дюйм) кең, құдық пішіндес, дөңгеленген және жапырақтары жоқ және жоғарғы жағында төмен қарай иілген. Екі жақ қанаты да гүлді керней тәрізді етіп көрсетеді. Төменгі еріннің түбінде бағана (ағаш және шыршаның бірігуі) орналасқан, сонымен қатар екі ақ, жылтыр, дөңгелек, нектар бөліп шығаратын бездер бар, олардың әрқайсысының түбінде папиллалар сақинасы бар. Кішкентай бағана жасыл түсті.

Таксономия

1753 жылы Карл Линней өзінің Species Plantarum еңбегінде түрді дұрыс сипаттаған алғашқы адам болды, оны Ophrys spiralis деп атады. 1827 жылы Франсуа Фулгис Шевалье оны 1817 жылы Луи Клод Ричард құрған Спирантес тұқымына көшірді. Синонимдер: О. autumnalis, Epipactis spiralis, Serapias spiralis, Neottia spiralis, N. autumnalis, Ibidium spirale, Gyrostachys autumnalis, Spiranthes autumnalis және S. glauca. Күзгі әйелдің бұтақтары Солтүстік Америкада көптеген түрлері бар тұқымға жатады, бірақ Еуропада тек үш түрі кездеседі.

Филогения

Жақында жүргізілген ДНҚ-ның талдауынан Ш. спиралистің бауырлас тобы болып табылатын S. sinensis және S. aestivalis кладтан тұратын үш еуразиялық Ш. спираль түрлері бір-бірімен тығыз байланысты екені көрінді.

Этимология

Ботаникалық атауы көне грек тіліндегі σπεῖρα (speira) "спираль" және νθος (anthos) "гүл" сөзінен алынған. Spiralis түрінің атауы гүлдердің спираль түрінде орналасуына да қатысты.

Ауқым

Күзгі әйелдің шаштары Еуропада және Солтүстік Африка мен Азияның кішігірім көршілес бөліктерінде кездеседі. Батыста Ирландиядан Португалияға дейін, оңтүстікте Испаниядан Балеар аралдары, Алжирдің жағалау таулары, Италия, Сицилия, Грекия, Крит, Жерорта, Эгей және Қара теңіз жағалаулары Түркия және Кавказ таулары, Солтүстік Иран шығысқа қарай Батыс Гималайы. Солтүстікке қарай оның шекарасы Солтүстік Англиядан, Нидерландыдан, Даниядан және оңтүстік Балтық, Польшадан батыс Украинаға дейін. Қазіргі уақытта Данияда өліп қалған деп саналады, бірақ ол Швецияның Оланд аралына енгізілген, онда ол қазір қалыптасқан сияқты. Швейцарияда ең соңғы орналасқан жерлері Люцерн көлі, Чур маңындағы Рейн аңғары, Вален көлі және Тичино аймағында. Италияда ол теңізге жақын солтүстік-шығыста кездеседі. Ұлыбритания мен Ирландияда оның ең солтүстік жері Мэн аралында орналасқан. Шотландияда ол ешқашан табылмаған. Ирландияда оның оңтүстік бөлігінде Слайго округіне дейін таралған, Солтүстік Ирландияда 2023 жылы Даун округіне табылған жалғыз колония бар. Германияда өсімдік Баварияда (Франкония биіктігі мен Франкония Юрасы) және Гессенде жойылып кету қаупі бар, Баден-Вюртембергте (Швабия Юрасы мен Альп тауларының етегінде) және Рейнланд-Пфальцте өте қауіпті, ал Саксония Анхальт, Тюрингия және Төменгі Саксонияда жойылып кету қаупі бар. Францияда бұл аймақ Шампан Арденне және Лотарингия аймақтарынан және Норд, Айне, Эур, Бас-Рин, Валь-д'Оаз және Сена мен Марна департаменттерінен басқа бүкіл елде кездеседі. Ол Бреттан мен Прованс жағалауларында және Орна аңғарында жиі кездеседі. S. spiralis тұқымдасының бастапқы таралу аймағы, бәлкім, Жерорта теңізі болып табылады. Тек адам орхидеяның тіршілік ортасын орнатқанда, ормандарды ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына айналдырған кезде ғана, түр солтүстікке тарай алды (б.з.д.

Тіршілік ету ортасы

Ол шөпті шалғынды жерлерде, шөпті шалғынды жерлерде, шөпті шалғынды жерлерде, шөпті шалғынды жерлерде, қарағайлық ормандарда, әдетте, қазылтыр топырақта өседі.

Экология

Күзгі әйелдің шаштары ауа райына байланысты сазды және әктас тастан бастап құм мен шағылға дейін құмдықтарда және аздап қышқылдық ыстық жерлерде кездеседі. Кейде ол еңіс жерлерде балшықтан да кездеседі. Кейде ол газондарда кездеседі, Сицилиядағы қабырғаның үстінен хабарланды. Топырақта азот пен фосфор аз болуы керек, ол құрғақ та, ылғал да болмауы керек. Түрлер әр түрлі өсімдіктер қауымдастықтарында кездеседі, көбінесе қойлар немесе қояндардың қарқынды жайылуынан пайда болған Festuca ovinaAvenula pratensis шөптестерінде кездеседі. Бұл шалғындықтарда шөптер, дикоттар мен әр түрлі араласқан мохтар кездеседі. Шөп қысқа, бірқалыпты және өте кішкентай жеке өсімдіктерден тұрады. Ұлыбританиядағы осы шалғынды жерлерде көп кездесетін сипаттама түрлеріне шөптер жатады Қойдың Festuca ovina, қызыл F. rubra, Quaking grass Briza media, Crested hair grass Koeleria macrantha және Crested dog's tail Cynosurus cristatus, Дикотт ribwort плантаны Plantago lanceolata, Кішкентай боран Poterium sanguisorba ssp. sanguisorba, Common Bird's foot Trefoil Lotus corniculatus, Common Cat's ear Hypochaeris radicata, Mouse ear hawkweed Pilosella officinarum, Rough hawkbit Leontodon hispidus және Dwarf thistle Cirsium acaule, және Pseudoscleropodium purum мох. Нидерландыда, ескі құмдық шалғынды жерлерде қалған популяция Ботрихио Полигалетумға ұқсас қоғамда кездеседі, онда ол Бриза медиасымен, Глаукус седж Carex flacca, Кең жапырақты тимья Thymus pulegioides, Жалпы сүтқұрт Polygala vulgaris және Әулие зығыр Linum catharticum кездеседі.

Аңтану

Күзгі әйелдің шаштарының тозаңдануы аз байқалады. Нидерландыға кәдімгі қайың ара (Bombus pascuorum) мен қызыл құйрықты қайың ара (Bombus lapidarius) жиі келіп тұрады. Францияның оңтүстігінде (Рон департаменті) бал арасы да тозаңдайды. Күміс Y (Autographa gamma) гүлдерге де келеді, бірақ оған қосылған полиниялар байқалған жоқ. Өсімдіктердің 52% -ында гүлдер сағат тіліне қарсы бағытта, 39% -ында сағат тіліне қарсы бағытта және 9% -ында гүлдер гүлшоғырының бір жағында орналасады. Аңтауыштар гүл шоғырының түбінде түсіп, одан жоғары орналасқан гүлдерге барады. Көптеген бөбектер сағат тіліне қарсы бағытта орналасуды жақсы көреді, ал сағат тіліне қарсы бағытта орналасуды аз көреді. Күзгі қыздың бұтақтары осы қалауына жауап ретінде әр түрлі гүлшоғырын ұсынады және осылайша ұрықтандыру мүмкіндігін арттырады.

Аурулар

Uredo oncidii тотығы Spiranthes spiralis өсімдіктерінің жапырақтары мен сабақтарын жұқтырады.