Кіріспе
Армениялық ақын және жазушы (18971937) Егише Шаранц (; 13 наурыз[25], 1897 27 қараша, 1937) - армян ақыны, жазушысы және қоғамдық белсенді. Шаренттің әдеби тақырыбы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы, Ресей революциясындағы және жиі Армения мен армяндардағы тәжірибелерінен басталады. Арменияда ол "ХХ ғасырдың басты ақыны" деп танылған. Коммунизм мен КСРО-ның алғашқы жақтаушысы, футурист Шаренц большевиктер партиясына қосылды және Кеңес Армениясының белсенді жақтауы болды, әсіресе Лениннің Жаңа экономикалық саясаты (НЭП) кезеңінде. Алайда, Иосиф Сталиннің басшылығымен Кеңес Одағының басшылығынан көңілі қалды. 1930 жылдары Ұлы тазалау кезінде НКВД-ның қолынан қамауға алынып, 1937 жылы қаза тапты. Алайда, Сталин қайтыс болғаннан кейін, 1954 жылы Анастас Микоянның сөйлеген сөзінде оны ақтады және 1955 жылы Хрущевтің ыстығы кезінде Кеңес мемлекеті оны ресми түрде оңалтты.
Yeghishe Charents (; March 13[25], 1897 – November 27, 1937) was an Armenian poet, writer and public activist. Charents' literary subject matter ranged from his experiences in the First World War, the Russian Revolution, and frequently Armenia and Armenians. He is recognized as "the main poet of the 20th century" in Armenia. An early proponent of communism and the USSR, the futurist Charents joined the Bolshevik Party and became an active supporter of Soviet Armenia, especially during the period of Lenin's New Economic Policy (NEP). However, he became disillusioned with direction of the Soviet Union under Joseph Stalin. He was arrested by the NKVD during the 1930s Great Purge, and was killed or died in 1937. However, after Stalin's death, he was exonerated in a 1954 speech by Anastas Mikoyan and was officially rehabilitated by the Soviet state in 1955 during the Khrushchev Thaw.
Ерте өмір
Егхише Шаранц 1897 жылы Карста (Шығыс Армения, содан кейін Ресей империясының бір бөлігі) кілем саудасымен айналысатын отбасында Егхише Абгари Согхомонян болып дүниеге келді. Оның отбасы парсы Армениясының Маку армян қауымынан шыққан. Ол алғаш әрмен бастауыш мектебінде оқыды, бірақ кейіннен 1908 жылдан 1912 жылға дейін Карстағы орыс техникалық орта мектебіне ауысты. 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың төңкерісі мен Осман империясындағы армян геноциді кезінде ол Кавказ майданында әскери бөлімде ерікті түрде соғысты.
Саяси және әдеби дамуы
1915 жылы Ванға жіберілген Шаренц түрік гарнизонының армян халқына төккен апатына куә болды, бұл оның өлеңдерінде оқылатын өшпес естеліктерді қалдырды. Шаренц Қызыл Армияға қосылып, Ресейдің Азамат соғысы кезінде Ресейде (Царицын) және Кавказда қатардағы сарбаз ретінде шайқасты. 1919 жылы Арменияға оралып, революциялық әрекеттерге қатысады. 1921 жылы Шаренц Мәскеуге оралып, Валерий Брюсов құрған әдебиет және өнер институтында оқыды. 1922 жылы маусымда шыққан манифестінде "Үштің декларациясы" деп аталатын, Шаренц, Геворг Абов және Азад Вештуни қол қойған жас авторлар "пролетарлық интернационализмді" жақтап отырғанын білдірді. 1921 жылы 22 жылы ол "Аменапоем" (Әркімнің өлеңі) және "Шаренттің аты" атты автобиографиялық өлең жазды. Содан кейін Шаренц өзінің сатирикалық романы "Найри елі" (Еркир Наири) атты романын шығарды, ол үлкен жетістікке қол жеткізді және ақын өмірінде Мәскеуде орыс тілінде бірнеше рет басылып шықты. 1934 жылы тамызда Максим Горький Кеңес жазушыларының бірінші съезінің делегаттарына "Бұл біздің Наир елі" атты шығармасын ұсынды. "Еркір Наири" кітабының бірінші бөлімі Қарстың қоғам қайраткерлері мен орындарын сипаттауға, сондай-ақ, армяндық қоғамдық кеңістікті таныстыруға арналған. Шаренстің айтуынша, оның Еркир Найри көрінбейді, "бұл түсініксіз керемет: қорқынышты құпия, таңғажайып таңғаларлық". Романның екінші бөлігінде Карс пен оның басшылары Бірінші дүниежүзілік соғыста көрінеді, ал үшінші бөлігінде Карстың құлауы мен арманның жойылуы туралы айтылады. 1924 1925 жылы Шаренц жеті айлық сапармен шетелге, Түркияға, Италияға (онда ол Аветик Исаакянмен кездесті), Франция мен Германияға барды. Шаренс қайтып оралғанда, ол жазушылар одағын құрды, қараша, және 1928 жылдан 1935 жылға дейін мемлекеттік баспа үйінде жұмыс істеді. 1926 жылдың қыркүйегінде Ереванның бір көшесінде Шаренц композитор Артеми Айвазянның әпкесі Марианна Айвазянды бірнеше рет қарсылық көрсеткеннен кейін атып, жеңіл жарақаттаған. Ол атыс үшін сегіз жылға сотталып, жазасын бір жылдан аздап өтеп шықты. 1930 жылы Шаренцтің 1927-30 жылдары жазған өлеңдерінен тұратын "Эпикалық таң" кітабы Ереванда жарық көрді. Ол оның бірінші әйелі Арпенікке арналған. Оның соңғы өлеңдер жинағы "Жол кітабы" 1933 жылы басылып шықты, бірақ оның таралуын Кеңес үкіметі 1934 жылға дейін кешіктірді, содан кейін ол кейбір түзетулермен қайта шығарылды. Бұл кітапта автор әрмен тарихының панорамасын жасап, оның бір-бір бөлігін қайта қарайды. Уильям Сароян оны 1934 жылы Мәскеуде кездестірді және кейін оны өте қайғылы, ақылды, ақылды адам ретінде сипаттады. Шаренц көптеген еңбектерді, соның ішінде "Интернационал" атты шығарманы да әрмен тіліне аударды.
Соңғы жылдары және өлімі
Журналдағы бірнеше өлеңдерден басқа, Шаранц 1934 жылдан кейін ештеңе жариялай алмады (осы уақытта 1935 жылдың желтоқсанында Сталин армян делегациясынан Шаранцтың қалай екенін сұрады). 1936 жылы шілдеде Лаврентий Берия совет армян көшбасшысы Ағаси Ханджиянды өлтірген кезде, Шаренц жеті сонет сериясын жазды. Комитас қайтыс болғаннан кейін ол өзінің соңғы ұлы шығармаларының бірі "Комитас есінде Әлемдік реквием" (1936) деп аталады. Актер Арус Восканян өзінің соңғы сапары туралы Шарентке былай деді: "Ол әлсіз, бірақ асыл көрінді. Ол морфинді ішіп, "Комита" оқыды. Мен оның қолын сүйеуге барғанда, ол қатты қорқып кетті". Ұлы тазалау кезінде. 1937 жылы 29 қарашада қайтыс болды немесе белгісіз жағдайда қаза тапты. Оның денесі қайда жерленгені белгісіз. Оның барлық кітаптарына тыйым салынды. Шаранттың жас досы Регина Газарян оның көптеген қолжазбаларын жерлеп, сақтап қалды. Бұл сөз Никита Хрущевтің "Сырлы сөзінен" екі жыл бұрын айтылып, 1955 жылы 9 наурызда Шаранттың ресми оңалтуына, сондай-ақ Микоянның Кеңес Армения басшыларымен сахна артында оңалтуына негіз болды. Арменияның Шаранцаван қаласы оның есімімен аталған. Оның оңалғаннан кейін, 1958 жылы Кеңес өкіметі Шарентті еске алу үшін 40 копектік ескерткіш марка шығарды. 1997 жылы Армения Республикасы 150 армян драмасының тағы бір ескерткіш маркасын және 100 армян драмасының ескерткіш монетасын шығарды. Армения Республикасының 1000 драмалық жаңа валютасы екі жағында Шаренцтің суреті мен оның өлеңдерінің бірінен армян тілінде атақты үзіндісі бар: (армянша) "Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բարն եմ սիրում" (Мен Арменияның тәтті тәсілін жақсы көремін). Рим папасы Франциск 2016 жылы Арменияға сапары кезінде Шаренцтің осы өлеңінен үзінді оқыды.
Аудармалар, құрметтер, сын шығармалары
Шаренттің шығармаларын Валери Брюсов, Анна Ахматова, Борис Пастернак, Арсений Тарковский, Луи Арагон, Марцбет Маргосян, Диана Дер Хованессиан және басқалар аударды. Уильям Сароян 1971 жылы өзінің "Letters from 74 rue Taitbout or Don't Go But If You Must Say Hello To Everybody" атты кітабында Шаренс туралы қысқа әңгіме жазды. Шарант туралы алғашқы монографияны 1924 жылы Симон Хакобян (18881937) Венада жариялады. Сол кезеңдегі Шаранц поэзиясын зерттеушілердің арасында Паоло Макинцян, Харутюн Сурхатян, Тигран Хахумян болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Шаренстің шығармаларына және оған қатысты ғылыми еңбектерге 17 жыл бойы тыйым салынды. 1954 жылы Норайр Дабагян (бұрын 1930 жылдары Шаренцке шабуыл жасаған) "Егише Шаренц" монографиясын жариялады. Келесі онжылдықтарда Шаранттар туралы зерттеулерді Хакоб Салахян, Сурен Агабабян, Гарник Ананян, Алмаст Закарян, Анахит Шаранттар, Дэвид Гаспарян және басқалар жариялады. Марк Ничанянның "Жетім-күйшілердің жазушылары: ХХ ғасырдағы армян әдебиеті" атты кітабында Шаренттің поэзиясындағы аза тұту мәселесіне баса назар аударылады. Ниханян мен Вартан Матиоссянның бірігіп жазған "Шаренц: Революцияның ақыны" атты кітапта Шаренц поэзиясының әр түрлі аспектілері туралы ғылыми мақалалар жинағы бар. Крикор Беледианның Haykakan futurizm (Армения футуризмі, 2009) кітабында Шаренц әрмен қауымдастықтарының үш негізгі орталығында футуризмнің дамуын зерттеуге кіреді: 1910 жылдан 1914 жылға дейін Константинополь; 1914 жылдан 1923 жылға дейін Тбилиси; және 1922 жылдан 1924 жылға дейін Ереван.