Кіріспе

Израильдік бейбітшілік белсендісі және хабаршы Мордехай Вануну (; 1954 жылы 14 қазанда туған), Джон Кроссман деп те белгілі, Израильдің бұрынғы ядролық техник және бейбітшілік белсендісі, ол жаппай қырып-жою қаруларына қарсылық білдіріп, 1986 жылы британ баспасөзіне Израильдің ядролық қару бағдарламасының егжей-тегжейін жариялады. Кейін оны Израильдің құпия қызметі Моссад Италияға шақырып алып, есірткі салып, ұрлап әкетті. 2007 жылы Вануну шарт бойынша босату мерзімін бұзғаны үшін алты айға бас бостандығынан айырылды. Бұл жазаны тіпті шартпен жазасын күткен прокуратура да ерекше ауыр деп есептеді. 2010 жылдың мамыр айында Ваннуу қайтадан тұтқындалып, 2004 жылы түрмеден босатылған кездегі шарттарын бұзып, шетелдіктермен кездескен деген айыппен үш айға бас бостандығынан айырылды. Осыған жауап ретінде Amnesty International 2007 жылдың шілдесінде баспасөз бетіне "Ұйым Мордехай Ваннуны ар-ождан тұтқыны деп санайды және оны дереу және шартты түрде босатуды талап етеді" деп жариялады. Вануну халықаралық деңгейде - хабаршы, ал Израильде - сатқын деп танылған. Америкалық хабаршы Дэниел Эллсберг оны "ядролық дәуірдің ең көрнекті батыры" деп атаған. 1987 жылы "Исраилдің ядролық қару бағдарламасының ауқымын ашудағы батылдығы мен жанқиярлығы" үшін "Тікелей тіршілік сыйлығын" алды.

Ерте өмір және білім

Вануну Марокконың Марракеш қаласында православие дінін ұстанған яһуди отбасында дүниеге келген 11 баланың екіншісі болып дүниеге келді. Оның әкесі Шломо азық-түлік дүкенін, ал анасы Мазал үй шаруасын атқаратын. Вануну Альянс Франсуа мектебінде және еврей діни бастауыш мектебінде немесе шедерде оқыды. 1963 жылы Ваннуның әкесі өз бизнесін сатып, отбасымен Израильге көшіп келді. Ол кезде Ваннуну он жаста еді. Отбасы Франция арқылы өтіп, теңіз арқылы Израильге жеткізілгенге дейін Марсельдегі лагерьде бір ай болды. Исраилге келген соң, еврейлер ұйымы бұл отбасын сол кездегі кедей шөл қала Беер- Шебаға қоныстандыруға жіберді. Исраилге келген алғашқы жылында олар электр жарығы жоқ ағаштан жасалған шағын үйде тұрды. Ваннуның әкесі қаладағы базардан шағын азық-түлік дүкенін сатып алды, ал отбасы пәтерге көшіп кетті. Ванунуның әкесі бос уақытын діни зерттеулерге арнаған. Ол базарда құрметке ие болған раввин ретінде танылды. Вануну қала сыртындағы діни бастауыш мектеп - Йешива Тихонитке жіберілді, онда діни және дәстүрлі оқулар араластырылды. Сегізінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-анасы оны ешиваға жазды, бірақ үш айдан кейін оны қайтарып алды. Ол орта мектепті жартылай бітірген. Ванунудың ата-анасы оны жоғары иешиваға оқуға жіберуді қалады; ол келісті, бірақ бір аптадан кейін кетті. Содан кейін ол сот архивінде уақытша жұмыс тапты. 1971 жылы қазанда Израиль қорғаныс күштеріне шақырылды. Ол Израиль әуе күштеріне ұшқыш ретінде кіруге тырысты, бірақ емтихан тапсырушылар оны қабылдамағаны үшін, олар оны жауынгерлік инженерлік корпусқа жіберді, онда ол сапер болды. Негізгі дайындықтан кейін, ол кіші командирлер курсын, содан кейін офицерлер курсын бітіріп, оған майор-сержант дәрежесі берілді. Ол биік таулы аймақта орналасқан және 1973 жылғы Йом Киппур соғысында әрекет етті. 1974 жылы ол Сирияның бақылауына қайтарылатын Голанның аймақтарында әскери қондырғыларды бұзуға қатысты. Ваннунуға әскери қызметте тұрақты жұмыс ұсынылды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты және 1974 жылы құрметпен босатылды. Содан кейін Тель-Авив университетінде оқуға түсіп, академиялық курсқа түсіп, мектеп бітіріп, физика мамандығын оқыды. Осы кезеңде ол әртүрлі жерлерде жұмыс істеді, соның ішінде нан пісіру залында және зейнеткерлер үйінде. Бірінші жылдың соңында екі емтиханнан сүрініп, оқу ақысын төлеу үшін толық уақытты жұмыс істеудің оқуларына кедергі келтіретінін түсінген Ваннуну оқуын тоқтатып, ата-анасының Беер-Шебадағы үйіне оралды, онда уақытша жұмыс тапты.

Негев ядролық зерттеу орталығы

1976 жылы Ваннуу Димонаның оңтүстігіндегі Негев шөлінде орналасқан ядролық қаруды әзірлеу және өндіру үшін пайдаланылатын Израильдің Негев ядролық зерттеу орталығында жұмысқа орналасты. Әлемдегі барша барлау агенттіктері Израиль ядролық қаруды 60-шы жылдары ғана жасап шығарды деп есептейді, бірақ Израиль өзінде ядролық қару бар екенін мойындамай да, жоққа да шығара алмай, "ядролық түсініспеушілікті" қасақана сақтап келеді. Ваннуу ағасы Меирдің досынан бұл мекемеде жақсы жалақы алатын жұмыс орындары жарнамаланып жатқанын естіген. Ванну Израильдің стандарттарына қарағанда жоғары жалақы алып, жақсы өмір сүрді. Оның жұмыс рекорды соншалықты жақсы болды, ол көлік пен телефон жәрдемақысына ие болды, бірақ ол екеуіне де қызығушылық танытпады және тек ағасы Мейірдің көлігін өз атына тіркетті және ата-анасының үйіне телефон орнатты.

Саяси көзқарастары мен қызметі

Оның саяси көзқарасы өзгеріп, Израиль үкіметінің көптеген саясатын сынға алды. Ол 1982 жылғы Ливан соғысына қарсылық білдірді, ал инженерлік корпуста резервтегі сарбаз ретінде қызмет етуге шақырылған кезде, ол даладағы тапсырмаларды орындаудан бас тартып, оның орнына ас үйде жұмыс істеді. Ол араб-израильдіктердің тең құқықты болуын талап етті. 1984 жылы наурыз айында ол бес араб және төрт еврей студентімен "Кампус" деп аталатын солшыл топ құрды. Ол көптеген араб студенттерімен танысты, соның ішінде ПОҰ белсенділерімен де танысты. Ванну "Бейбітшілікті дамыту қозғалысы" деп аталатын топқа да мүше болды. Ол Израиль қоғамында Ашкенази немесе еуропалық еврейлердің үстемдігіне, сондай-ақ Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадан келген сефардтар мен мизрахилерге қатысты дискриминацияға ерекше наразылық білдірді. Ол Димонаның бас дәрігерлері оның марокколық екендігін ескеріп, оған қарамайды деп ойлады. Бен-Гурион университетінің профессоры Зеев Цахордың айтуынша, "Ол өзін қатты мұқтаж сезінген. Ол Израильде барлық әлеуметтік топтарды қамтитын ашкеназилердің үстемдігін және шығыс яһудилерінің барлық мүмкіндіктерін жоятын ашкеназилердің консенсусын қабылдады". The Jerusalem Post газетінің хабарлауынша, Ванунуның ашкеназилерге қарсы сезімдері еврейлерге және Израильге қарсы сезімдерге айналды. Негев ядролық зерттеулер орталығының қауіпсіздік құжаттарында оның "солшыл және араб жақтасы" екені жазылған. 1984 жылдың маусым айында ол қайтадан тергеу изоляторының күзет бөлімінде тергеуден өтті. Келесі айда ол студенттер тобымен бірге екі аптаға Парижге француз еврей студенттерімен кездесуге кетті. Қайтып оралғанда оны тағы да тергеді. 1985 жылы Вануну Израиль коммунистік партиясына қосылды. Ваннуу кейіннен Израильдің араб адамымен тығыз достық қарым-қатынас орнатқанын және бір жылдан кейін оның досына оған тыңдау үшін ақы төленгенін анықтағанын мәлімдеді.

Дәлелдерді жинау

Ваннуу 1985 жылы Бен-Гурион университетінің философия және география мамандығы бойынша бакалавриатты бітірген. 1985 жылдың басында ол жұмыссыз қалды, бірақ оның жұмысшы одағы оны қайтарып алды. Ол мекемеде қайтадан жұмыс істеген соң, Ваннуу камераны жасырын әкеліп, жасырын түрде 57 суретке түсірді. 1985 жылы 27 қазанда ол өз жұмысын тастады, себебі оның басшылары оны бұрынғы лауазымдарына қарағанда аз сезімтал міндеттерге ауыстыруға тырысты. Оған 7500 доллар жалақы және жұмысына мақтау хаттары берілді. 2015 жылдың 15 сәуірінде Джордж Вашингтон университетінің Ұлттық қауіпсіздік мұрағаты Ванунуның Димона Негев ядролық зерттеу орталығына қатысты мәлімдемесін растайтын құжаттарды жариялады. Мұрағатталған құжаттарда Израильдің ядролық алаяқтығы туралы мәлімет, Израильдің адалдыққа деген көзқарасы туралы пікірталастар және Израильге Димона зауыты туралы негізгі сұрақтарға жауап беру үшін қысым жасау туралы мәліметтер бар.

Ашылу, ұрлау және жариялау

Жұмыс орнын тастағаннан кейін Ванну Израиль Коммунистік партиясының кездесулеріне бара бастады, бірақ талқылау деңгейіне таңғалдырмады және көп ұзамай тоқтады. Ол сурет студенттеріне жалаңаш модельдікке тырысты, бірақ тым жүйкелі және үрейлі болғандықтан, оны қайтадан тіркемеді. 1985 жылдың қарашасында ол Сорока медициналық орталығында акушер болып жұмыс істейтін американдық Джуди Зимметпен бірге тұрды. Зиммет пен оның әпкесімен Израильге саяхатқа шыққаннан кейін, ол Қиыр Шығыста саяхатқа шығады және кейіннен оны АҚШ-та кездестіруді жоспарлады, бірақ кейіннен қарым-қатынасты жалғастыру туралы күмәнданды. 1986 жылдың 19 қаңтарында ол Израильден Хайфадан Афинаға кемемен Грекияға кетті. Афинада бірнеше күн болғаннан кейін ол Таиландқа "Аэрофлот" авиакомпаниясының Бангкокка ұшып барды. Ол Мәскеу арқылы транзитпен келді, ол жерде транзит мейманханасында түнде болды. Таиландта болған кезінде ол Алтын Үшбұрышқа барып, опиум мен гашиш коктейльдерін татып көрді. Содан кейін ол Мьянмаға ұшып барып, британдық журналист Сэнди Галлдың қызы Фиона Галлмен танысып, дос болды. Мандалайды аралап шыққаннан кейін Ванну Непалға өздігінен ұшып барды. Непалда болған кезінде Ваннуну Кеңес Одағына сапарға бару үшін қажетті құжат туралы сұраныс қою үшін Катмандудағы Кеңес елшілігіне барды. Содан кейін ол Таиландқа қайтып, Сиднейге ұша отырып, Австралияға кетті. Ваннуу Сиднейде тұрақты тұруға шешім қабылдады. Он күндік көрікті жерлерді аралап шыққаннан кейін ол Мензис қонақ үйінде ыдыс жуушы болып жұмыс тапты, содан кейін грек ресторанында. Осы уақыт аралығында ол такси жүргізушісінің лицензиясын алып, оқуды бастады. Ол шіркеуге бара бастады, ал 1986 жылдың шілдесінде христиан дініне айналып, Австралияның Англикан шіркеуіне қосылды. Ол шіркеудің пәтерінде тұрып, бір шіркеудің мүшесімен такси жүргізуші болып жұмыс істеді.

Журналистермен кездесу

Австралияда болған кезінде Ванну Колумбиядан келген бос журналист Оскар Герреромен танысады. Гүрерро Ванунуды өз әңгімесін және суреттерін 1 миллион долларға дейін сатуға көндірді. Newsweek журналының қызығушылығын туғызбай, Герреро британдық Sunday Times газетіне хабарласып, бірнеше күн ішінде Vanunu Sunday Times журналисі Питер Хунаммен сұхбатқа түсті. Американдық журналист Луи Тосканоның айтуынша, Герреро 1986 жылдың тамызында Израиль консулдығына барып, Израильдің "сатушысын" іздеуге көмектесуді ұсынды. Герреро ақша төлейді деп үміттенген. Ол Израильдің құпия қызметшісі Ави Климанмен кездесіп, оған Ваннуның оқиғасын айтып берді. Климан бастапқыда оны қабылдамады, бірақ Ванунудың аты мен паспорт нөмірін жазып алды, ол тексерілді. Олар екінші рет кездесіп, Герреро төрт фотосуретті тапсырды. 1986 жылдың 7 қыркүйегінде өздерін Шин Беттің қызметкерлері деп таныстырған екі адам Бер-Шебада орналасқан балта шеберханасында Ваннуның ағасы Альбертке келіп, ағасы туралы сұрастырды. Олар оған Австралияда екенін, британдық газетпен ядролық зерттеу орталығында жұмыс істегені туралы сөйлесіп жатқанын айтты, оны ағасының сөзін бұзуға шақырды, содан кейін оны кездесу туралы айтудан бас тарту туралы құпия келісімге қол қоюға мәжбүр етті. 10 қыркүйекте Ванну мен Хунам Австралиядан Лондонға ұшты. Онда Вануну құпиялылық келісімін бұзып, Sunday Times газетіне Израильдің ядролық бағдарламасы туралы білетінін, оның ішінде Димона полигонында жасырын түсірген суреттерін көрсетті. Файл:Фрэнк Барнаби (1982). Фрэнк Барнаби (сурет 1982) Ваннуның әңгімесін растауға көмектесті, кейіннен ол Ваннуның әңгімесінің нақты және дұрыс екеніне келіскен қорғаушы куәгер ретінде куәлік берді. Сонымен қатар, Макс Праннелл деген репортер Израильге Ванунуды білетін және оның әңгімесін растай алатын адамдарды табу үшін жіберілді. Прангнелл Ваннуның арғы тарихын растады, Бен-Гурион университетінде Ваннуны фотосуреттен таныған бірнеше адаммен кездесті, сондай-ақ көршілерімен және Димона ядролық зауытында жұмыс істегенін растаған басқа адамдармен кездесті. Ваннуу синтездік фиссиялық бомбалардың негізгі құрамдас бөлігі - тритийді өндіру үшін қажетті литий-6 бөліп алудың егжей-тегжейлі сипаттамасын берді. Екі сарапшы да Израиль осындай бір сатылы күшейтілген бомбалар жасап шығар деген қорытындыға келсе, жұмыс тәжірибесі материалдық (құрамдық емес) өндіріспен шектелген Вануну Израиль нейтрон бомбалары сияқты екі сатылы термоядролық бомбалар жасап жатқанына нақты дәлел келтірмеді. Ваннуу пайдаланылған плутонийді өңдеуді сипаттап, жылына шамамен 30 кг өндіріс жылдамдығын берді және Израиль қаруға шамамен 4 кг қолданғанын айтты. Осы мәліметтердің негізінде Израиль 150-ге жуық ядролық қару үшін жеткілікті плутонийге ие екенін бағалауға болады. Олар кездескенде Базак Ваннунудан Израильдің қорғаныс саясатына қатысты көзқарасы туралы қатты сұрастырды, ал әңгіме барысында Ванну Базаққа оның британдық баспасөзге Димонадан құпияларды жария ету мүмкіндігі туралы айтты. Базак оған қатаң түрде қатаңдықпен жауап берді. Хунам Ваннуның Базакпен кездесуі жай ғана кездейсоқтық емес екенін және Базакты Мосад Ваннуның ниеттерін анықтап, оны көндіру үшін жалдаған деп болжады. Кейіннен Ваннуу Хертфордширдің ауылдық жерінен шаршап, Лондоннан жаңа орын сұрады. Хоунам Оскар Геррероның өзі мен Ваннунуды Лондонға дейін ертіп келгені және сол жерде болғандықтан, Моссад бұл қонақ үйді қадағалауда ұстаған болуы мүмкін деп болжады. Қыркүйек айында, бұл оқиғаның жариялануына аз қалғанда, "Санди Таймс" басылымы Израиль елшілігін хабарласып, оған бұл мәлімдемелерді жоққа шығаруға мүмкіндік берді. Израиль пресс-атташесі Эвиатар Манорды журналистер екі рет келіп, оқиға туралы әңгімеледі, ал екінші рет келгенде оған Ваннуның кейбір суреттері берілді. Материал қайта қарау үшін Израильге жедел жеткізілді. Израильдік жауап бұл айыптауларды жоққа шығарып, Ваннуны реактордың жұмысы туралы білімі шектеулі техникалық қызметкер ретінде сипаттады. Ваннуу өзінің хаттарында газеттен түскен ақшаны (ақпарат үшін) Австралияның Англикан шіркеуіне бөлісуге ниетті екенін айтады. Осы арада Герреро, Лондонға келген кезде әуежайда Хунам мен Ваннуны кездестіргеніне және Хунамнан ақшасын алатынына кепілдік алғанға қарамастан, оқиғаны иесі Роберт Максвелл болған "Sunday Mirror" таблоидына сатты. 1991 жылы өзін-өзі сипаттаған бұрынғы Мосад офицері немесе үкіметтік аудармашы Ари Бен Менаше Мак�...