Кіріспе

Сионистік жарымәскери ұйым (1940–1948)

Лехи (; Лохамей Херут Исраэль – Лехи, "Израильдің азаттығы үшін күресушілер – Лехи", кейде қысқартылып "LHI") – Авраам ("Яир") Стерн Палестинада құрған, көбінесе "Стерн тобы" деп аталған сионистік жарымәскери әскери ұйым. Оның ашық мақсаты – күш қолдану арқылы британдық билікті Палестинадан қуып шығару, еврейлердің шектеусіз көшіп келуіне және еврей мемлекетінің құрылуына жағдай жасау. 1940 жылдың тамызында құрылғанда "Израильдегі Ұлттық әскери ұйым" деп аталды, бірақ бір айдан кейін Лехи деп қайта аталды. Ұйым өз мүшелерін террористтер деп атады және террористик шабуылдар жасағанын мойындады. Нацистік Германияны Ұлыбританиядан кем жау көріп, Лехи екі рет нацистермен одақ құруға тырысты, "ұлтшылдық және тоталитарлық принциптерге негізделген және Германия Рейхімен одақ арқылы байланысқан" еврей мемлекетін ұсынды. 1942 жылы Стерн қайтыс болғаннан кейін Лехидің жаңа басшылығы Иосиф Сталиннің Совет Одағына қолдау көрсетуге көшті.

1948 жылдың сәуірінде Лехи мен Иргун Дейр Ясинде кем дегенде 107 палестиналық араб ауыл тұрғынын, оның ішінде әйелдер мен балаларды қырғынға ұшыратты. Лехи Орта Шығыстағы британдық министр Лорд Мойнді өлтірді және Палестинадағы британдықтарға көптеген шабуылдар жасады. 1948 жылдың 29 мамырында Израиль үкіметі өзінің белсенді мүшелерін Израиль қорғаныс күштеріне қосып алғаннан кейін Лехиді ресми түрде таратып жіберді, бірақ оның кейбір мүшелері бірнеше айдан кейін Фолке Бернадотты өлтірді, оның орнына делдал ретінде келген Ральф Банч бұл әрекетті айыптады. Бұл қастандықтан кейін Израильдің жаңа үкіметі Лехиді террористик ұйым деп жариялап, 200-ге жуық мүшесін тұтқындады және кейбір басшыларын соттады. 1949 жылдың қаңтарында Израильдегі алғашқы сайлаулардан бұрын үкімет Лехи мүшелеріне жалпы кешірім берді. Лехидің бұрынғы басшысы Ицхак Шамир 1983 жылы Израильдің премьер-министрі болды.

Фашизм мен социализммен қарым-қатынасы

[[Файл: Қайта туу принциптері.jpg|thumb|Лехидің идеологиясы, Авраам Стерннің 18 қайта туу қағидасы, «шетелдік халықтың» «мәселесін шешу» қажеттігін көрсетеді. Авраам Стерн британдық мандатты британдық саясатына қарамастан «шетелдік үкімшілік» деп анықтады және тіпті мейірімді болған жағдайда да, мұндай империализмге қарсы радикалды ұстанымды қабылдады. Израиль мемлекетінің алғашқы жылдарында Лехи ардагерлерін дерлік барлық саяси партиялар қолдады, ал Лехидің кейбір көшбасшылары Натан Йеллин Мор басшылығымен «Жауынгерлер тізімі» деп аталатын солшыл саяси партия құрды. Партия 1949 жылғы қаңтардағы сайлауға қатысып, бір парламенттік орынды жеңіп алды. 1956 жылы Лехи ардагерлерінің бір тобы Израиль мен оның араб көршілерін қамтитын, басқа орталық азиялық халықтармен отаршылдыққа қарсы одақтастық негізінде құрылатын аймақтық федерация құруды көздеген «Семиттік әрекет» қозғалысын құрды. Кейбір авторлар Лехидің нақты мақсаты тоталитарлық мемлекет құру болғанын айтады. Перлигер мен Вайнбергтің сөзіне сүйенсек, ұйымның идеологиясы «оның көзқарасын квазифашистік радикалды оң қанатқа жатқызады, ол ксенофобиямен, ұлттық эгоизммен сипатталады, ол жеке тұлғаны ұлттың қажеттіліктеріне толығымен бағындырады, антилиберализммен, демократияны толығымен жоққа шығарумен және жоғары деңгейде орталықтандырылған үкіметпен ерекшеленеді». Перлигер мен Вайнберг Лехи мүшелерінің көпшілігі итальяндық фашистік қозғалыстың жақтастары болғанын мәлімдейді. Басқалары бұл пікірге қарсы тұрады. Олар Лехинің негізін қалаушы Авраам Стерн фашистік Италияда оқуға барғанда, мүшелеріне оқу ақысын айтарлықтай төмендеткеніне қарамастан, шетелдік студенттерге арналған «Gruppo Universitario Fascista» ұйымына қосылудан бас тартқанын атап көрсетеді.

Италия

1940 жылдың ортасында Стерн итальяндықтардың Палестинада фашистік еврей мемлекетін құруға мүдделі екеніне көз жеткізді. Ол Моше Ротштейн арқылы делдалдық арқылы итальяндықтармен келіссөздер жүргізді деп ойлады және "Иерусалим келісімі" деп белгілі болған құжатты дайындады. Хеллердің сөзімен айтқанда, Стерннің ұсынысы "Израиль Корольдығын" Оксіс державаларының серігіне айналдырар еді. Бірақ "делдал" Ротштейн шындығында Иргунның агенты болды, ол Хайфадағы Иргун барлау басшысы Израиль Прицкердің басшылығымен, британдықтардың қатысуымен жасырын операция жүргізді. Тарихшы Эльдад Харуви (қазір Пальмах мұрағатының директоры) осы іске қатысты құпия британдық құжаттарды жария етті және бұрынғы Иргун барлау офицері Ицхак Берман растады. Бірақ 1943 жылы Прицкер Лехи ұйымы тарапынан өлтірілді.

Нацистік Германия

thumb|230px|1941 жылғы 11 қаңтардағы неміс хаты, Лехиге жатқызылған нацистік Германиямен одақ құру туралы ұсыныстың сипаттамасына қоса берілген. 1940 жылдың соңында Лехи, жаңа неміс тәртібінің мақсаттары мен еврей ұлттық мүдделерінің ортақ екенін анықтағаннан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германиямен одақ құруды ұсынды. 1940 жылдың соңында Лехи өкілі Нафтали Любенчик неміс шенеунігі Вернер Отто фон Хентигпен кездесу үшін Бейрутке барды. Лехи құжаттарында олардың билігі авторитарлық болады және ұйымның нацистермен ұқсастықтары көрсетілген. Стерн сондай-ақ, британдықтарды ығыстыру үшін неміс қолдауымен Палестинаны басып алу үшін оккупацияланған Еуропадан 40 000 еврейді тартуды ұсынды. Йеллин Мордың сөзіне сәйкес, Любенчик неміс өкілдеріне жазбаша меморандум алып бармады. Егер қажет болса, ол оны сол жерде жасайтын болар еді, өйткені ол итальяндық «аралықшы» эпизодымен және оған байланысты көптеген жобалармен таныс еді. Көрініп тұрғанындай, фон Хентигтің хатшыларының бірі ұсыныстың мәнін өз сөздерімен жазып алды. Джозеф Хеллердің айтуынша, «олардың әңгімесінен туған меморандум – «Израильдегі IZL» мөрі басылған толыққанды түпнұсқа құжат». Фон дер Марвиц бұл ұсынысты құпия деп санап, түрік елшісіне жеткізді және 1941 жылғы 21 қаңтарда Берлинге жіберді. Бірақ жауап келмеді. 1941 жылдың соңында нацистермен байланыс орнатуға екінші талпырыс жасалды, бірақ ол бұрынғыдан да сәтсіз аяқталды. Елші Йеллин Мор өзінің міндетін орындамай тұрып, Сирияда тұтқындалды. Нацистік Германиямен одақтасу Лехи мен Стернге көптеген қолдаушыларын құрғызды. Стерн тобы Виши Франциясының қауіпсіздік қызметінің Ливандық кеңселерімен де байланыста болды және олардан қолдау алды. 1943 жылы нацистік қатыгездіктердің ауқымы толыққанды айқын болғанмен, Лехи Гитлерді басты жау деп мойындаудан бас тартты (Ұлыбританияға қарсы).

Лорд Мойннің өлтірілуі

1944 жылы 6 қарашада Лехи Каирде Таяу Шығыстағы британдық министр Лорд Мойнені өлтірді. Мойн аймақтағы ең жоғары дәрежелі британдық шенеунік болды. Кейін Ицхак Шамир Мойннің Таяу Шығыс Араб Федерациясын қолдауы және арабтардың еврейлерден нәсілдік тұрғыдан басымдығын айтқан антисемиттік лекцияларға қатысқаны үшін өлтірілгенін мәлімдеді. Бұл қастандық британ үкіметін дүр сілкіндіріп, британ премьер-министрі Уинстон Черчилльді ашуға толтырды. Екі қаскөрі, Элияху Бет Зури және Элияху Хаким ұсталды және сот процесін өз саяси идеяларын жариялау үшін пайдаланды. Екеуі де кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. 1975 жылы олардың мәйіттері Израильге қайтарылды, Мысыр оларды 20 араб тұтқынына алмастырды және мемлекеттік деңгейде жерлеу рәсімі өткізілді. 1982 жылы Бет Зури мен Хакимді қоса, 20 Олей Хагардомға арналған пошта маркалары "Израиль тәуелсіздігі үшін күрес шаһидтары" деп аталатын естелік парақшада жарық көрді.

Соғыстан кейінгі террористік науқан және бүлік

Бірнеше жүз мүшеден аспаған топ ретінде Лехи өзінің идеясын тарату үшін батыл, бірақ шағын масштабты операцияларға сүйенді. Олар Ресей патшалығындағы Революциялық Социалистер, Польша Социалистік партиясының Жауынгерлік Ұйымы және Ирландия Республикалық Армиясы сияқты ұйымдардың тактикасын қабылдады. Осы мақсатта Лехи британдық шенеуніктерді жеке-жеке өлтіру (көрнекті нысандарға Лорд Мойн, CID детективтері және еврей "ыңғайласушылары" кірді), сондай-ақ әскер мен полиция қызметкерлеріне кездейсоқ оқ жаудыру сияқты шағын масштабты операциялар жүргізді. 1946 жылы қабылданған тағы бір стратегия – британдық саясаткерлерге пошта арқылы бомба жіберу болды. Басқа да шараларға инфрақұрылымдық нысаналарды саботаж жасау кірді: көпірлер, теміржолдар, телефон және телеграф желілері, мұнай өңдеу зауыттары, сондай-ақ британдық әскери, полиция және әкімшілік нысаналарға қарсы көлік құралдарындағы бомбаларды қолдану. Лехи өз қызметін жеке тұлғалардан түскен қайырымдылықтар, қорқыту және банк тонау арқылы қаржыландырды. Оның зорлық-зомбылық науқаны 1944 жылдан 1948 жылға дейін жалғасты. Бастапқыда Иргунмен бірлесіп жүргізілген бұл науқан, "Аңшылық маусымы" кезінде Хагананың шабуылынан қашу үшін алты айға тоқтатылды, кейіннен Хагана мен Иргунмен бірлесіп, Еврей Қарсылық Қозғалысы аясында жұмыс істеді. Еврей Қарсылық Қозғалысы таратылғаннан кейін, Лехи Палестинадағы жалпы еврейлік көтерілістің бір бөлігі ретінде тәуелсіз түрде әрекет етті.

Тель-Авив автопаркін жауып тастау

1946 жылғы 25 сәуірде Лехи бөлімшесі Тель-Авивтегі британдық 6-шы әуе десанттық дивизиясы бақылап отырған автотұраққа шабуыл жасады. Ауыр отпен қамтамасыз етілген қоршау астында Лехи жауынгерлері автотұраққа еніп, кездескен сарбаздарды жақыннан атты, қару-жарақ тізілімдерінен мылтықтар ұрлады, шегіністің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін миналар орнатты және қайтарылды. Шабуылда жеті сарбаз қаза тапты, бұл Палестинадағы британдық қауіпсіздік күштерінің арасында кеңінен наразылық тудырды. Осының салдарынан британдық әскерлер еврейлерге қарсы жазалау шараларын жүзеге асырды, Тель-Авив көшелеріне кешкі коменданттық сағат енгізілді және британдық армия қаладағы ойын-сауық орындарын жапты.

Хью Тревор-Роперге өлім қаупі

1947 жылы "Гитлердің соңғы күндері" жарық көргеннен кейін көп ұзамай Лехи ұйымы Хью Тревор Роперге, оның Гитлерді бейнелеуі үшін өлім жазасын төндіру туралы мәлімдеме жасады, олар Тревор Ропер неміс халқын жауапкершіліктен ақтап тастауға тырысқан деп есептеді.

Каир-Хайфа пойызындағы бомбалау

1948 жылғы Араб-Израиль соғысына дейін Лехи Каир-Хайфа пойызын бірнеше рет миналады. 1948 жылдың 29 ақпанында Лехи Реховоттың солтүстігінде пойызды миналады, нәтижесінде 28 британдық сарбаз қаза тауып, 35 адам жарақат алды. 31 наурызда Лехи Беньяминаның жанында пойызды миналады, 40 азамат қаза тауып, 60 адам жарақаттанды.

Наблустегі террорлық шабуылға әрекет

Шломо Сэнд араб ауылдарының тұрғындарын қоныстарын тастауға мәжбүрлеу үшін Лехи ұйымы Наблус қаласына және оның араб қалалық штаб-пәтеріне теракті жасауды жоспарлағанын жазады; Лехи жауынгері Елиша Ибзов (Аврахам Коэн) қалаға бағытталған кезінде жарылғыш заттармен толтырылған жүк көлігімен ұсталды. Жауабында Лехи жауынгерлері Ибзовтың ұсталуымен ешқандай қатысы жоқ әл-Шейх Муваннис ауылының төрт ересегі мен жасын тұтқынға алды және оларды өлтіреміз деп қорқытты. Олардың бұрыннан өлтірілгені туралы қауесет тарағанда, ауыл тұрғындары арасында үрей пайда болды және тұтқындар босатылғанына қарамастан, ауыл көшіп кетті.

Граф Фолке Бернадотті өлтіру

1948 жылы Иерусалимде БҰҰ-ның делдалы граф Фолке Бернадотті Лехи ұйымы тарапынан өлтірілді. Лехи 1948 жылдың мамыр айынан бастап ұлттық деңгейде қызметін тоқтатқанмен, Иерусалимде әрекетін жалғастырды. 1948 жылдың 17 қыркүйегінде Лехи БҰҰ-ның делдалы граф Фолке Бернадоттіні өлтірді. Бұл қастандықтың жетекшісі Йехошуа Цеттлер болды, ал оны Мешулам Маковер басқарған төрт адамнан тұратын топ орындады. Қазақтарды Йехошуа Коэн атты. Қауіпсіздік Кеңесі бұл өлтіруді "қылмыстық террорист топ жасаған қатыгездік әрекет" деп сипаттады. Өлтіруден үш күн өткен соң Израиль үкіметі "Терроризмге қарсы күрес туралы" жарлықты қабылдап, Лехи ұйымын террористік ұйым деп жариялады. Көптеген Лехи мүшелері, оның ішінде көшбасшылары Натан Йеллин Мор және Матитьяху Шмулевиц 29 қыркүйекте тұтқындалды. Бірақ Мемлекеттік (уақытша) Кеңес жақын арада Лехи мүшелеріне жалпы кешірім жариялады және олар босатылды.

Жарияланымдар

Лехи еврейлерді "басты нәсіл" деп, арабтарды "құл нәсіл" деп атап, ашық нәсілшілдік әдебиеттерден тұратын түрлі басылымдар шығарды, сондай-ақ ай сайын жарық көретін "Хе Хазит" журналын да шығарды.