Кіріспе

Аран аққұбыралары - Аран аралының (Айршир, Шотландия) эндемик түрі.

Мәртебе

Бұл ағаштар, кейде шотланд немесе арран аққұбыра (Sorbus arranensis), балағатталған тау күл немесе кесілген жапырақты аққұбыра (Sorbus pseudofennica) және Catacol аққұбыра (Sorbus pseudomeinichii) деп аталады, егер сиректігі сандармен ғана өлшенсе, онда әлемдегі жойылып кету қаупі бар ағаштар түрлерінің қатарында. Олар бұрын Ұлттық табиғи қорықтың бөлігі болған Глен Диомханда қорғалады. Бұл атау 2011 жылы алынып тасталса да, аймақ арнайы ғылыми қызығушылықтың (SSSI) белгіленген жерінің бір бөлігін құрайды. 1980 жылы 283 аррандық ақ бұта және 236 кесілген жапырақты ақ бұта ғана жетілген ағаштар ретінде тіркелді, ал жайылым қысымы мен жәндіктердің зақымдануы орманның қалпына келуіне кедергі келтіреді деп есептеледі.

Тарату

Sorbus arranensis: Abhainn Bheag (Uisge solus), Glen Diomhan (және қонысы), Glen Catacol, Allt nan Calman, Allt Dubh, Gleann Easan Biorach және Glen Iorsa (Allt nan Champ). Сорбус псевдофенника: Абхан Бхеаг (Уизе солус), Глен Диомхан және Айтл нан Калма. Ландсборо 1875 жылы Глен Диомханда өсетін екі түрді атап, оларды француз рованы немесе аққұбалар деп атады. Шотландиялық тау күлінің түрі S. arranensis 1870-1890 және 1920-1940 жылдары жинақтауға көбірек қызығушылық тудырады, бірақ ескі гербарий үлгілері бар.

Эволюция

Ағаштар өте күрделі түрде дамыды, бұл жалпы ақ бұлақ (Сорбус ария) қатысады, бұл әлі күнге дейін қасиетті аралда кездесетін тетраплоидты таушайып ақ бұлақ (Сорбус рупикола) пайда болды. Бұл түр биіктікте өмір сүре алады, сондықтан бәсекеге қабілеттілігі төмен, қиын жағдайларға төзімділік танытатын ағаштар түрлері аз. Таудағы ақ бұталар (Sorbus aucuparia) - таудың көлеңкесімен араласқанда, гибридті, құнарлы, бөлек түрді - шотландтық ақ бұта (Sorbus arranesis) пайда болады. Тау күлі (Sorbus pseudofennica) - S. arranensis және тау күлі (S. aucuparia) араласқаннан пайда болған. Sorbus тобы - апомиктикалық, олар тозаңдау мен тыңайтқышсыз өмір сүретін тұқым береді. Бұл будандасқан кезде жаңа клон пайда болады. Смарт физикалық сипаттамаларды қолдану арқылы түрлердің кездейсоқ өзгерудің нәтижесі емес, бөлек екенін көрсетті. Алайда кейбір жапсырмалар орын алады, бұл екі түрдің арасында кейбір будандастыру болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осылайша басқа да бірқатар Sorbus түрлері өндірілді, мысалы, Девон аққұбыры, Бристоль аққұбыры, Чеддер аққұбыры, Ирландия аққұбыры, Ланкастер аққұбыры және т.б.

Катакол аққұбыра - жаңа түр

2007 жылы Арран ғалымдары жаңа атау алған Catacol whitebeam (Sorbus pseudomeinichii) түрінің екі данасын тапқаны туралы хабарланды. Ағаш тағы да жергілікті рован мен аққұбаның аралас түрі, бұл жаңалық Шотландияның табиғи мұрасы (SNH), Дугари ипотекасы және Эдинбургтегі Корольдік ботаникалық бақ жұмыс істегеннен кейін жасалды. Арақ ағаштарының генетикасын зерттеу бұрын ойланғаннан гөрі көп түрлі екенін және Аран ағаш ағаштары біртіндеп жаңа ағаш түріне қарай дамып келе жатқан сияқты екенін көрсетті, ол барлық ықтималдығымен қарақшыға өте ұқсас болады. Патшалық ботаникалық бақшасының тобы ағаштардың ұзақ уақыт өмір сүруін қамтамасыз ету үшін тұқымдар мен кесінділерді жинады және екі белгілі үлгілерді қорғау үшін шаралар қабылданды. 2016 жылы екі дананың тек біреуі ғана табылды.