Кіріспе
Барди (баарди, бард) - нюльньюлан туысына жататын, жойылып бара жатқан австралиялық абориген тілдері, джави және басқа да диалекттермен өзара түсінікті. Оны Дампиер түбегіндегі және көрші аралдардағы (Аустралияның солтүстік-батысындағы Брумның солтүстігінде) Барди халқы айтады. XXI ғасырда барди тілінде еркін сөйлейтіндер аз, бірақ барди тілі мен мәдениетін кем дегенде бір мектепте оқыту үшін күш салынуда.
Bardi (also Baardi, Baard) is an endangered Australian Aboriginal language in the Nyulnyulan family, mutually intelligible with Jawi and possibly other dialects. It is spoken by the Bardi people at the tip of the Dampier peninsula and neighbouring islands (north of Broome, in Northwestern Australia). There are few fluent speakers in the 21st century, but efforts are being made to teach the Bardi language and culture at at least one school.
Өмірбаян
XIX ғасырдың аяғында еуропалық қоныстануға дейін халықтың саны ~1500 адам болған деп есептейді, негізінен бүкіл қауымдастық барди тілінде сөйлейді. Содан бері этникалық халық саны өсті (қазір шамамен 2000 адам), бірақ қазіргі уақытта ағылшын тілінде бір тілді (барди тілінде әлі де өте аз қарт адамдар). Барди тілінде еркін сөйлейтіндердің саны әртүрлі, бірақ LC=yes-тен бастап, көптеген орта жастағы адамдар әлі де тілді түсіне алады, ал кейбіреулері оны шектеулі дәрежеде айта алады. Тіл мен мәдениетті Джаринджин қауымындағы Христос Король католик мектебінде Барди / Джабирр Джабирр жігіті Винсент Маккензи үйретеді.
Жіктеу
Барди - нюльньюлан тілдер тобының батыс тармағының мүшесі. Р. М. В. Диксонның (2002) айтуынша, Барди келесі диалекттермен өзара түсінікті болды: джави, нюльньюль, джабирр джабирр, мумбарл және ниманбурру. Ethnologue (206) Ngumbarl-дан басқа барлық тілдерді ерекше тілдер деп қарастырады және бұл пікірді тілдер бойынша жұмыс істеген лингвистер, соның ішінде Клэр Боуэрн және Уильям Макгрегор қолдайды. Барди тілінде сөйлейтіндердің де пікірі осылай.
Құжаттамалық
Барди тілі туралы едәуір құжаттар бар, бірақ олардың көпшілігі жарияланбаған. Тіл туралы ең алғашқы еңбектер 1880-жылдарға жатады. Ең алғашқы сақталған жазбалар 20 ғасырдың басында жазылған. Герхардт Лавс 1920 жылдардың соңында Санде Айлендте біраз уақыт өткізді және жалпы саны 1000 беттен асатын мәтіндік материалдарды жазды. 2012 жылы Клэр Боуэрн кең ауқымды анықтамалық грамматиканы жазды және De Gruyter Mouton баспасында жариялады.
Сызық құрылымы
Бардидің сөз тіркесі үлгісі Барди бастауында, қарыз сөздерден басқа, ырғақты топтамаларға жол бермейді. Кодада екі ым дыбыстан тұратын кластерге рұқсат етіледі. Бұл дегенмен, "силлаб кодасында /l/, // немесе /r/ болуы мүмкін, содан кейін келесі аялдамамен гомоорганикалық мұрындық болады".
Bardi does not allow consonant clusters in the onset, except in borrowed words. A cluster of two consonants is allowed in the coda. That said, "within a syllable coda, the only possibility is /l/, /ɻ/ , or /r/ followed by a nasal which is homorganic with the following stop."
Стресс
Бардидің стресс дегені - ерекшелік. Бардидің негізгі басау әрқашан бірінші ырғаққа беріледі, Бардидің барлық сөзі осы басауды алады. Тіпті, негізгі басымдық өз тілінде басқа жерде басымдық берілген қарыз сөздердегі алғашқы ырғаққа да тиесілі. Бардидің минималды жұптарын стресс қана ажырата алмайды.
Морфология
Барди өте афиксальді, ол деривациялық және инфлекциялық афиксацияны қамтиды. Барди тілінде төрт негізгі сөз класы бар: номиналды, етістік түбірлері, превербтер және бөлшектер. Бұл кластар басқа сөздермен бірігуге және бүгуге қабілеттілігіне қарай анықталады. Олардың осы екі (яғни, таралу және инфлекциялық) өлшемдер бойынша орналасуына қатысты, "төрт негізгі сөз класының төртеуін таралу критерийлері бойынша және төртеуінің үшеуі инфлекциялық критерийлер бойынша ажыратуға болады".
Басқа морфологиялық процестер
Барди өте аффиксальді болса да, ол басқа морфологиялық процестерді, соның ішінде редупликация, инфиксация және құрастыруды пайдаланады. Бардидің вербалды қайталауы негізінен итеративтік, дистрибутивтік немесе плюрациялық функцияларда қолданылады. Итеративті редупликация етістіктің әрекеті қайталанатынын көрсетеді (төменде көрсетілгендей). Кыл қимылды қайталау әрекеттің үлестірілетінін немесе бірнеше тараптар бірнеше рет жасағанын көрсетеді. Көпжақтылық немесе бір іс-әрекетте бірнеше тараптар сөздік қайталау арқылы көрсетіледі. Барди морфологиялық процеспен біріктіруді қолданады. Жамоо - "ананың әкесі", гамарда - "ананың анасы" деген мағынаны білдіреді. Осы екеуі қосылып jamoogamardaanim, яғни "әже-бабай" деген мағынаны береді. Осы процесс Бардидің туыстық қатынас терминдерінің көпшілігінде де байқалады.
Басқа тапсырыс беру артықшылықтары
Бардидің сөздерді еркін реттеу мүмкіндігі болса да, кейбір реттеу артықшылықтары бар. Бұл артықшылықтар прагматика, негіздеу және назар аудару қағидаттарына негізделген. Жиі құрамдас бөліктер 1) бастапқыда немесе 2) олардың контексттік маңыздылығына байланысты соңғы бөлімде орналасады. Фокус құраушылары әдетте сөйлемнің бастапқы бөлігі болып табылады. Бұл құрамдас бөліктерге қарама-қайшылықты көздейтін ақпарат, сондай-ақ жаңа ақпарат кіреді. Ескі, бірақ қайта енгізілген тақырыптар әдетте соңғы бөлімде болады. Бардиде сөз сөйлеуде жалғасып жатқан тақырыптар, әдетте, алғашқы кіріспеден кейінгі сөйлемдерде алынып тасталады. Алайда, егер ескі тақырып ашық болса, ол сөйлемге қайта енгізілуі мүмкін, бұл жағдайда ол әдетте сөйлемнің соңғы позициясында болады.
Often constituents are located 1) clause initially or 2) clause finally based on their contextual relevance. Focus constituents are usually clause initial. These constituents include information bearing contrastive focus, as well as information that is novel. Non omitted topics—information that is old but reintroduced—are usually clause final. In Bardi, topics that persist in discourse are usually omitted in the sentences following their initial introduction. However, if an old topic is overt it may be reintroduced into the sentence—in which case, it will usually be located in the final position of the clause.