Teodor Kazimierz Czartoryski

Кіріспе

XVIII ғасырдағы поляк католикалық епискобы Теодор Казимеж Чарторыски (1704 1768 жылы 1 наурыз) - Познань епискобы және Польша-Литва одақтастығындағы Чарторыскидің магнаттық отбасының мүшесі. Ол шіркеулік меншігіне жақсы қарағанмен, саясатқа отбасынан шыққан әйгілі ағалары Август Александер Чарторыски мен Михаль Фредерик Чарторыскиге қарағанда аз араласты.

Өмірбаян

Чарторыскиді отбасы ерте бала кезінен діни қызметкер болуға таңдады, ол 13 жасында канондық атақ алды. Ол Римдегі иезуит Collegium Romanum-да оқыды және 1727 жылы Киелі ордені алды. Сол жылдан бастап, Familia ықпалы нәтижесінде ол бірнеше табысты пребендарларды қабылдады, сондай-ақ Корольдік трибуналдың шіркеулік судьяларының бірі болды. 1729 жылы Чарторыски Римге оралды, ал Франция қолдауымен Чарторыскидің отбасы оны Познань епископына тағайындады (1732 жылдан бастап). Алайда, Теодордың кардиналдық тағайындауды қамтамасыз ету жоспарлары 1733 жылғы Польша патшалық сайлауынан кейін Польша мұрагерлік соғысының басында француз жақтай фракцияның жеңіліске ұшырауынан сәтсіз аяқталды. Познань епископтығынан 1639 жылға дейін отбасыға (және Теодорға) тыйым салынды, ал Польшаның королі Август III-і, Польшаның прематы Теодор Анджей Потоцкийдің қайтыс болғаннан кейін, оны да мақұлдады. Чарториски епископ ретінде Польша сенаторы болды. Сеймде (Польша парламенті) сөйлеген алғашқы сөзінде ол отбасының саяси жоспарын атап өтті, ол Қоғамдастықтың (Алтын бостандықтар) сәтсіз саяси жүйесін қолдауға арналған реформаларды ұсынды. Ол әскерді жаңғырту мен кеңейту, салықтарды көтеру және қалаларды қолдауды ұсынды. Алайда Теодор саясатты ешқашан ұнатпаған, ол Сейм отырыстарына тек қажет деп тапқан кезде ғана қатысқан. 1764 жылы ол абырой туғызды, Вильно епискобы Игнатий Якуб Массальский гетман Ян Клеменс Браницкийді қорғап сөйлеген сөзінде Теодор ұйықтап қалды және епископ Массальскиге құлап түсті, бұл кең таралған көңіл көтеруді тудырды. Епархиясында Чарториски экономика мен теологияға көп көңіл бөлді. Ол кейбір адамдар үшін толерантты, тіпті католиктер емес адамдармен қарым-қатынас жасағанда тым толерантты епископ ретінде қарастырылды. 1750 жылы Варшавада алғашқы лютерандық жерлеуге рұқсат берді. Ол ораза ұстауға қарсы болған, ал оның сарай дәрігері поляк тігісінің линолеум майынан пайда болғанын "ашықтай" бастағанда, ол ораза кезінде сүт өнімдерін жеуге рұқсат беретін папалық бұқаны алуға қол жеткізді. Чарториски өз елінің экономикасына алаңдайтын. Варшавада ол қала көшелерінің жағдайын жақсарту үшін комиссия құрды. Познаньде ол қаланың борышын азайтуға көмектесті, ал Познань воеводасы Стефан Гарчинский оны 1748 жылы осы әрекеттері үшін мақтады. 1756 жылы ол жылдың көп бөлігін өзінің епархиясында саяхаттап, жақында үлкен өртеніп кеткен Кроби қаласын қайта құруға көмектесті. 1750 жылдары ол сондай-ақ Архиерейлік базиликасын қайта құруға де демеушілік етті. Көптеген замандас магнаттардан айырмашылығы, Чарторыскидің өмір салты салыстырмалы түрде қарапайым болды, ол Дольсктегі кішігірім сарайынан Познань епископтың Цяженьдегі сәнді резиденциясына артықшылық берді. Ол музыканы жақсы білетін, клавесин мен скрипкада ойнаған. 1763 жылы патша Август III қайтыс болды. Familia кандидаты Станислав Август Пониатовскийді қолдауға шешім қабылдады, бірақ басқа поляк көршілері де патшалық сайлаудың басталуына ықпал етуге тырысты. Пруссия әскері Пруссияның күшін көрсетуге тырысып, Велкопольскаға, оның ішінде Познань воеводлығына кірді, ал Теодор басқа Познань шенеуніктерімен бірге Потсдамға наразылық хат жіберді. Ол сондай-ақ отбасы саясатын қолдады және Poznań аймағының депутаттарының сайлау сеймінің қолдауына ие болды. Сол кезде Чарторискидің денсаулығы нашарлай бастады. 1765 жылы ол өзінің жеке дәрігері Натанаэль Маттейус фон Вольфпен Бельгияның Спа қаласына барды. 1766 жылы ол жаңа Сеймге қатысуға тырысты, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты оның оған әсері болмашы болды, ал өмірінің соңғы айларында болған оқиғаларға, атап айтқанда Радом конфедерациясына және Репнин Сейміне әсер етпеді. 1768 жылы 1 наурызда Дольсктегі сарайында қайтыс болды.

Czartoryski was chosen by his family to be a priest from the early childhood, receiving the title of canon when he was 13 years old. He studied in the jesuit Collegium Romanum in Rome and received the Holy Orders in 1727. Starting that year, the influence of familia resulted in him receiving a series of prosperous prebendaries, as well as becoming one of the ecclesiastical judges in the Crown Tribunal. In 1729 Czartoryski returned to Rome, and with the support of France, the Czartoryski's familia secured his nomination for the bishop of Poznań (from 1732). However familia plans to secure the cardinal nomination for Teodor failed due to the pro French faction defeat at the beginning of the War of the Polish Succession in the aftermath of the 1733 royal Polish election. The Poznań bishopry was denied to familia (and Teodor) until 1639, and even that grudgingly approved by the king of Poland, Augustus III, after the death of member of familia, primate of Poland, Teodor Andrzej Potocki. Czartoryski, as a bishop, became one of the senators of Poland. His first speech at Sejm (Polish parliament) outlined the political plan of familia, proposing the reforms meant to prop the failing political system of the Commonwealth (Golden Freedoms). Specifically, he argued for modernising and enlarging the army, raising the taxes and support of the cities. However, Teodor was never fond of politics, taking part in Sejm deliberations only when he deemed it really necessary. In 1764 he caused a scandal, when bishop of Wilno, Ignacy Jakub Massalski was giving a speech defending hetman Jan Klemens Branicki, Teodor has fallen asleep and fallen on bishop Massalski, causing widespread amusement. In his diocese, Czartoryski concentrated on economics and theology. He was seen as a tolerant – by some, even too tolerant – bishop in the matters dealing with non Catholics, in 1750 allowing the first Lutheran burial in Warsaw. He was also known to disapprove of fasting, and when his court doctor "discovered" that the Polish plait is caused by the linum oil, he succeeded in obtaining a papal bull allowing him to eat dairy products during the fastings. Czartoryski was concerned about the economics of his lands. In Warsaw, he established a commission to improve the condition of the city streets. In Poznań, he helped to reduce the city's debt, and the voivode of Poznań, Stefan Garczyński, complimented him in 1748 for those actions. In 1756 he spent a good part of the year traveling around his diocese, supporting the rebuilding of the town of Krobie which recently suffered a major fire. In the 1750s he also sponsored the reconstruction of the Archcathedral Basilica of St. Peter and St. Paul, Poznań, as well as the bishop's palace in Ostrów Tumski. Unlike many of the contemporary magnates, Czartoryski's lifestyle was relatively modest, and he preferred his smaller palace in Dolsk to the lavish residence of Poznań's bishop in Ciążeń. He was known as a music connoisseur, and played harpsichord and viola. King Augustus III died in 1763. Familia decided to support the candidate, Stanisław August Poniatowski, but other Polish neighbours also tried to influence the beginning of the royal election. Prussian army entered Wielkopolska, including the Poznań Voivodship, trying to show the might of Prussia, and Teodor, together with other Poznań officials, sent a protest note to Potsdam. He also supported politics of familia and secured the support of the Poznań region deputies to the election sejm. At that time Czartoryski was beginning to suffer from weak health. In 1765 he and his private doctor Nathanael Matthaeus von Wolf went to Spa, Belgium. In 1766 he tried to take part in the new Sejm, but because of poor health his influence on it was negligible, and he had no influence on the turbulent events in the last months of his life, notably the Radom Confederation and the Repnin Sejm. He died on 1 March 1768 in his palace at Dolsk.