Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
"Марстың одиссеясы" - американдық жазушы Стэнли Г. Вайнбаумның ғылыми фантастикалық қысқа әңгімесі, ол алғаш рет 1934 жылдың шілдесінде Wonder Stories журналында жарық көрді. Бұл Вайнбаумның екінші басылып шыққан әңгімесі болды (1933 жылы ол романтикалық романды, "Леди Данс" ("Леди Танц") Мардж Стэнли деген псевдониммен King Features Syndicate компаниясына сатты), және ол оның ең танымал романы болып қала береді. Төрт айдан кейін "Ұйқылар аңғары" атты жалғасы жарық көрді. Бұл - Марста орын алған Вайнбаумның жалғыз әңгімелері.
"A Martian Odyssey" is a science fiction short story by American writer Stanley G. Weinbaum originally published in the July 1934 issue of Wonder Stories. It was Weinbaum's second published story (in 1933 he had sold a romantic novel, The Lady Dances, to King Features Syndicate under the pseudonym Marge Stanley), and remains his best known. It was followed four months later by a sequel, "Valley of Dreams". These are the only stories by Weinbaum set on Mars.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
XXI ғасырдың басында "Арес" кемесі Марсқа алғаш рет "Мэре-Киммериум" деп аталатын жерде қонды. Бір аптадан кейін кемедегі американдық химик Дик Джарвис пейзажды суретке түсіруге шығады. 800 миль қашықтықта Джарвис зымыранының қозғалтқышы істен шығып, ол жерге құлап түседі. Ол Ареске қарай жүре бастайды. Маре Хрониумға кіргеннен кейін Джарвис ұшқырлы тіршілік иесінің үлкен құсқа ұқсас тіршілік иесіне шабуыл жасағанын көреді. Ол соңғысының мойнында сөмке бар екенін байқайды және оны ақылды зат ретінде танып, құтқарады. Жаратылыс өзін Твиль деп атайды. Твиль Джарвиске сапарға бірге барады, ол ағылшын тілін біраз үйренуге тырысады, ал Джарвис Твильдің тілін түсіне алмайды. Алдымен Твиль үлкен қашықтыққа секіріп жүреді, бірақ кейін Джарвиспен бірге жүреді. Ксантусқа жеткенде, Мар-Киммерийдің сыртындағы шөлді аймақта Джарвис пен Твиль он мыңдаған жыл бұрын жасалған кішкентай пирамидалардың тізбегін табады. Олар сызықты ұстанған сайын, пирамидалар біртіндеп үлкен және жаңа болады. Жолдың соңында олар үстіңгі жағы ашық емес пирамиданы табады. Содан кейін, бір қол, ауыз және тік құйрығы бар сұр қабыршақты тіршілік иелері пирамиданың жоғарғы жағынан шығады, өзі бірнеше метр жерге қарай созылады, содан кейін құйрығымен жерге отырғызылады. Ол аузынан кірпіштерді он минут сайын алып тастап, оларды өзі айналасында тағы бір пирамида құру үшін қолданады. Джарвис бұл тіршілік иесінің көміртек емес, кремнийден жасалғанын түсінеді; жануар, өсімдік немесе минерал емес, екеуінің де азды-көпті. Кірпіштер - бұл жаратылыстың қалдықтары. Екі адам Ксантусты кесіп өтетін каналға жақындаған кезде, Джарвис Нью-Йорк қаласын сағынады, Фэнси Лонг туралы ойлайды, ол Ерба Мате сағаты шоуының актерлік құрамынан білетін әйел. Ол Лонгтің каналдың жанында тұрғанын көргенде, оған қарай жүреді, бірақ Твиль оны тоқтатады. Твиль уланған шыны инелерді атып, Лонгті өлтіреді, ол жоғалып кетеді, оның орнына Джарвис Твильді құтқарған қолшатырлы жандардың бірі келеді. Джарвис ұялы аң деп атаған, қолшатырлы аңның олжасын олардың саналарына иллюзиялар отырғызу арқылы тартып жатқанын түсінеді. Джарвис пен Твиль канал жағалауындағы қалаға жақындағанда, олар төрт аяғы, төрт қолы және белінен көздері бар бар баррелге ұқсас жаратылыстан өтеді. Баррельді аң бос арбаны итеріп барады, ол оларды елемеді. Тағы бір адам өтіп кетеді. Джарвис үшінші машинаның алдында тұр, ол тоқтап қалады. Джарвис: "Біз доспыз", - дейді, ал арбаның жаратылысы: "Біз достармыз", - деп жауап береді. Арбадағылардың бәрі осы сөзді қайталап айтады. Олар қалаға тасып келген арбаларына тас, құм, резеңке өсімдіктерін салып келеді. Джарвис пен Твиль арбадағы жаратылыстарды туннельдер желісіне дейін қадағалайды. Олар жоғалып кетеді, ал ол және Твиль өздерін жер бетінің маңында орналасқан күмбезді камерада табады. Олар жүктерін дөңгелектің астына салып жатқан арбаларды табады. Кейбір арбалы жануарлар да дөңгелектің астына түсіп, ұнтақталады. Дөңгелектің артында тұғырықта жарқыраған кристалл тұр. Джарвис оған жақындағанда, оның қолы мен бетінде тұншығу сезіледі, сол жақ бас бармағындағы қылқаншақ кептіріліп, құлап түседі. Оның ойынша, кристалл ауру тіндерді жоятын, бірақ сау тіндерді зақымдамайтын сәуле шығару түрін шығарады. Арбаның жаратылыстары кенеттен Джарвис пен Твильге шабуыл жасайды, олар сыртқа шығатын дәлізге қарай шегініп кетеді, бірақ арбаның жаратылыстары оларды қоршауға алады. Твиль Джарвиспен қашып құтылуды емес, оның қасында қалады. Содан кейін Арес планетасынан көмекші зымыран ұшып келеді. Джарвис ракетаға отырса, Твиль Марстың көкжиегіне қарай ұшып кетеді. Ареске оралғанда ол өзінің оқиғасын үш басқа экипаж мүшелеріне айтады. Капитан Харрисон емдік кристалды таппағанына өкінеді. Джарвис оны алып кеткендіктен, арбаның жаратылыстары оған шабуыл жасағанын мойындайды; ол оны алып шығып, басқаларға көрсетеді.
Early in the 21st century, the Ares makes the first landing on Mars, in the Mare Cimmerium. A week later, Dick Jarvis, the ship's American chemist, sets out to photograph the landscape. Eight hundred miles out, the engine on Jarvis' rocket gives out, and he crash lands. He starts walking back to the Ares. Just after crossing into the Mare Chronium, Jarvis sees a tentacled creature attacking a large birdlike creature. He notices that the latter has a bag around its neck, and recognizing it as an intelligent being, rescues it. The creature refers to itself as Tweel. Tweel accompanies Jarvis on his journey, during which it manages to pick up some English, while Jarvis is unable to make any sense of Tweel's language. At first, Tweel travels in tremendous, city block long leaps, but then walks alongside Jarvis. Upon reaching Xanthus, a desert region outside the Mare Cimmerium, Jarvis and Tweel find a line of small pyramids tens of thousands of years old made of silica bricks, each open at the top. As they follow the line, the pyramids slowly become larger and newer. At the end of the line, they find a pyramid that is not open at the top. Then, a creature with gray scales, one arm, a mouth and a pointed tail pushes its way out of the top of the pyramid, pulls itself several yards along the ground, then plants itself in the ground by the tail. It removes bricks from its mouth at ten minute intervals and uses them to build another pyramid around itself. Jarvis realizes that the creature is silicon based rather than carbon based; neither animal, vegetable nor mineral, but a little of each. The bricks are the creature's waste. As the two approach a canal cutting across Xanthus, Jarvis is feeling homesick for New York City, thinking about Fancy Long, a woman he knows from the cast of the Yerba Mate Hour show. When he sees Long standing by the canal, he goes toward her, but is stopped by Tweel. Tweel takes out a gun that fires poisoned glass needles and shoots Long, who vanishes, replaced by one of the tentacled creatures that Jarvis rescued Tweel from. Jarvis realizes that the tentacled creature, which he names a dream beast, lures in its prey by planting illusions in their minds. As Jarvis and Tweel approach a city on the canal bank, they are passed by a barrel like creature with four legs, four arms, and a circle of eyes around its waist. The barrel creature is pushing an empty cart; it ignores them as it goes by. Another goes by. Jarvis stands in front of the third, which stops. Jarvis says, "We are friends," and the cart creature replies, "We are v r r riends," before pushing past him. The cart creatures all repeat the phrase as they go by. The creatures return to the city with their carts full of stones, sand, and chunks of rubbery plants. Jarvis and Tweel follow the cart creatures into a network of tunnels. They get lost, and he and Tweel find themselves in a domed chamber near the surface. There they find the cart creatures depositing their loads beneath a wheel that grinds the stones and plants into dust. Some of the cart creatures also step under the wheel themselves and are pulverized. Beyond the wheel is a shining crystal on a pedestal. When Jarvis approaches it, he feels a tingling in his hands and face, and a wart on his left thumb dries up and falls off. He speculates that the crystal emits some form of radiation that destroys diseased tissue, but leaves healthy tissue unharmed. The cart creatures suddenly attack Jarvis and Tweel, who retreat up a corridor which leads outside, but the cart creatures corner them. Tweel stays by Jarvis' side rather than escape. Then an auxiliary rocket from the Ares lands. Jarvis boards the rocket, while Tweel bounds away into the Martian horizon. Back at the Ares, he tells his story to the other three crew members. Captain Harrison expresses regret that they do not have the healing crystal. Jarvis admits that the cart creatures attacked him because he took it; he takes it out and shows it to the others.
Ықпал
Бұл оқиға Вейнбаумды дереу осы саланың жетекші тұлғасы ретінде танытты. Айзек Азимов Вайнбаумның "жөнсіз стилі және ғарыш жаратылыстары мен тіршілік формаларын нақты сипаттауы бұрын-соңды көрінген кез келген нәрседен жақсы болды және ғылыми фантастика оқырмандары оған ашуланды" деп мәлімдейді. Бұл оқиға "жарылыстағы жарылған гранатаға ұқсады. Осы бір ғана әңгімесінің арқасында Вайнбаум бірден әлемдегі ең үздік ғылыми-фантастикалық жазушы ретінде танылды және бірден осы саладағы барлық жазушылар оған еліктеуге тырысты ". Бұрын ғарышкерлер тек кейіпкерге көмектесу немесе кедергі жасау үшін жасалған қимыл-әрекеттер болатын. Вайнбаумның пирамидалар мен арбалар сияқты шығармаларының өз себептері бар. Сондай-ақ, олардың қисындылығы адамдікке ұқсамайды, әрі адамдар олардың ниеттерін әрқашан түсіне алмайды. Твильдің өзі Джон У. Кэмпбелдің "Маған адам сияқты ойлайтын немесе адамнан жақсы ойлайтын, бірақ адам сияқты емес" деген талабын қанағаттандырған алғашқы кейіпкерлердің бірі (бәлкім бірінші) болды. Бад Вебстердің айтуынша, "Марстың одиссеясы" атты шығармада Марстықтардың монстрлар немесе негізінен адамдар ретінде бейнеленгенінен айырмашылығы, ғылыми фантастикадағы алғашқы ғарышкерлер болды. 1970 жылы Американың ғылыми-фантастикалық жазушылары Небюла сыйлығын құру алдында ең жақсы ғылыми-фантастикалық әңгімелерді дауыс бергенде, "Марстың Одиссеясы" Азимовтың "Түн түсіп" екінші орынға шықты және тізімге кірген ең алғашқы әңгіме болды. Таңдалған әңгімелер "Ғылым фантастикасының даңқ залы" бірінші томында 1929-1964 жылдары жарияланды. Ларри Нивен өзінің "Күсіреген Марста" кітабында "Марстың одиссеясы" туралы бірнеше сілтемелерді енгізді. 2002 жылы Питер Кроутер редакциялаған антология Марс Зондтарына Пол Ди Филиппоның "Марстық Теодиция" кірді, ол "қатаң құрметсіз" жалғасы болды.
The story immediately established Weinbaum as a leading figure in the field. Isaac Asimov states that Weinbaum's "easy style and his realistic description of extraterrestrial scenes and life forms were better than anything yet seen, and the science fiction reading public went mad over him." The story "had the effect on the field of an exploding grenade. With this single story, Weinbaum was instantly recognized as the world's best living science fiction writer, and at once almost every writer in the field tried to imitate him." Before, aliens had been nothing more than plot devices to help or hinder the hero. Weinbaum's creations, like the pyramid builder and the cart creatures, have their own reasons for existing. Also, their logic is not human logic, and humans cannot always puzzle out their motivations. Tweel itself was one of the first characters (arguably the first) who satisfied John W. Campbell's challenge: "Write me a creature who thinks as well as a man, or better than a man, but not like a man." According to Bud Webster, the creatures in "A Martian Odyssey" were the first aliens in science fiction that were truly alien, in contrast to previous depictions of Martians as monsters or basically human; similarly, Alfred Bester noted that it "inspired an entire vogue for quaint alien creatures". In 1970, when the Science Fiction Writers of America voted on the best science fiction short stories before the creation of the Nebula Awards, "A Martian Odyssey" came in second to Asimov's "Nightfall", and was the earliest story to make the list. The chosen stories were published in The Science Fiction Hall of Fame Volume One, 1929 1964. Larry Niven included several references to "A Martian Odyssey" in his Rainbow Mars. In 2002, the Peter Crowther edited anthology Mars Probes included "A Martian Theodicy" by Paul Di Filippo, a "thoroughly disrespectful" sequel.
Қабылдау
2004 жылы Strange Horizons бұл әңгіменің "жаман даталанған" екенін, "жеңіл" сюжеті бар екенін, бірақ ол "іштей жай ғана ойлап табу арқылы құтқарылған" деп мәлімдеді. 2017 жылы Тор. "Твиль" журналы оны "күлкіге толы, қызықты" деп атады, ал "Твиль" журналы "бір мезгілде ұнайтын да, түсініксіз" деп бағалады.
In 2004, Strange Horizons stated that the story has "dated badly", with a "thin" plot, but that it is "partly redeemed by sheer invention." In 2017, Tor. com called it "fascinating, brimming with humor", and judged Tweel as "at once likeable and incomprehensible."
Төлем
2022 жылы "The New York Review of Science Fiction" журналында тарихшы Эрик Лейф Дэвин баспагер Уго Гернсбектің Вайнбаумға "Марстық Одиссея" үшін ешқашан ақша төлемегендігі туралы уәделерге тоқталды. Дэвин 1991 жылы Сэм Московицтің мақаласына сілтеме жасап, онда Московиц Вайнбаумның бизнес хат-хабарларының мұрағатымен және "Шварц Вайзингер әдеби агенттігінің толық қаржылық жазбаларымен танысқандығын сипаттады, бұл Вайнбаумды оның SF сатуларының көпшілігінде білдірді". Московиц Гернсбек бастапқыда төлемді кешіктіргенімен, Вейнбаум ақырында "Ғажайып әңгімелер" кітабындағы барлық еңбектері үшін толық төленгенін анықтады.
In a 2022 article in The New York Review of Science Fiction, historian Eric Leif Davin addressed persistent rumors that publisher Hugo Gernsback never paid Weinbaum for "A Martian Odyssey". Davin cited a 1991 article by Sam Moskowitz, in which Moskowitz described having consulted both the archive of Weinbaum's business correspondence, and "[t]he complete financial records of the Schwartz Weisinger Literary Agency, which represented Weinbaum in most of his sf sales." Moscowitz determined that although Gernsback initially delayed payment, Weinbaum was eventually paid in full for all his works appearing in Wonder Stories, including "A Martian Odyssey".
Бейімделулер
"Марстың одиссеясы" Бен Эйвери мен Джордж Селастың 26 беттік комикс адаптациясы ретінде 2009 жылы жарық көрген "Ғылыми фантастика классикасы: Графикалық классиканың он жетінші томы" антологиясында (пирамидалар құраушы жан-жануарларды тастап тастап) пайда болады.
"A Martian Odyssey" appears as a 26 page comic book adaptation by Ben Avery and George Sellas in the anthology "Science Fiction Classics: Graphic Classics Volume Seventeen" published in 2009 (omitting the pyramid building creatures).