Кіріспе

"Марстың одиссеясы" - американдық жазушы Стэнли Г. Вайнбаумның ғылыми фантастикалық қысқа әңгімесі, ол алғаш рет 1934 жылдың шілдесінде Wonder Stories журналында жарық көрді. Бұл Вайнбаумның екінші басылып шыққан әңгімесі болды (1933 жылы ол романтикалық романды, "Леди Данс" ("Леди Танц") Мардж Стэнли деген псевдониммен King Features Syndicate компаниясына сатты), және ол оның ең танымал романы болып қала береді. Төрт айдан кейін "Ұйқылар аңғары" атты жалғасы жарық көрді. Бұл - Марста орын алған Вайнбаумның жалғыз әңгімелері.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

XXI ғасырдың басында "Арес" кемесі Марсқа алғаш рет "Мэре-Киммериум" деп аталатын жерде қонды. Бір аптадан кейін кемедегі американдық химик Дик Джарвис пейзажды суретке түсіруге шығады. 800 миль қашықтықта Джарвис зымыранының қозғалтқышы істен шығып, ол жерге құлап түседі. Ол Ареске қарай жүре бастайды. Маре Хрониумға кіргеннен кейін Джарвис ұшқырлы тіршілік иесінің үлкен құсқа ұқсас тіршілік иесіне шабуыл жасағанын көреді. Ол соңғысының мойнында сөмке бар екенін байқайды және оны ақылды зат ретінде танып, құтқарады. Жаратылыс өзін Твиль деп атайды. Твиль Джарвиске сапарға бірге барады, ол ағылшын тілін біраз үйренуге тырысады, ал Джарвис Твильдің тілін түсіне алмайды. Алдымен Твиль үлкен қашықтыққа секіріп жүреді, бірақ кейін Джарвиспен бірге жүреді. Ксантусқа жеткенде, Мар-Киммерийдің сыртындағы шөлді аймақта Джарвис пен Твиль он мыңдаған жыл бұрын жасалған кішкентай пирамидалардың тізбегін табады. Олар сызықты ұстанған сайын, пирамидалар біртіндеп үлкен және жаңа болады. Жолдың соңында олар үстіңгі жағы ашық емес пирамиданы табады. Содан кейін, бір қол, ауыз және тік құйрығы бар сұр қабыршақты тіршілік иелері пирамиданың жоғарғы жағынан шығады, өзі бірнеше метр жерге қарай созылады, содан кейін құйрығымен жерге отырғызылады. Ол аузынан кірпіштерді он минут сайын алып тастап, оларды өзі айналасында тағы бір пирамида құру үшін қолданады. Джарвис бұл тіршілік иесінің көміртек емес, кремнийден жасалғанын түсінеді; жануар, өсімдік немесе минерал емес, екеуінің де азды-көпті. Кірпіштер - бұл жаратылыстың қалдықтары. Екі адам Ксантусты кесіп өтетін каналға жақындаған кезде, Джарвис Нью-Йорк қаласын сағынады, Фэнси Лонг туралы ойлайды, ол Ерба Мате сағаты шоуының актерлік құрамынан білетін әйел. Ол Лонгтің каналдың жанында тұрғанын көргенде, оған қарай жүреді, бірақ Твиль оны тоқтатады. Твиль уланған шыны инелерді атып, Лонгті өлтіреді, ол жоғалып кетеді, оның орнына Джарвис Твильді құтқарған қолшатырлы жандардың бірі келеді. Джарвис ұялы аң деп атаған, қолшатырлы аңның олжасын олардың саналарына иллюзиялар отырғызу арқылы тартып жатқанын түсінеді. Джарвис пен Твиль канал жағалауындағы қалаға жақындағанда, олар төрт аяғы, төрт қолы және белінен көздері бар бар баррелге ұқсас жаратылыстан өтеді. Баррельді аң бос арбаны итеріп барады, ол оларды елемеді. Тағы бір адам өтіп кетеді. Джарвис үшінші машинаның алдында тұр, ол тоқтап қалады. Джарвис: "Біз доспыз", - дейді, ал арбаның жаратылысы: "Біз достармыз", - деп жауап береді. Арбадағылардың бәрі осы сөзді қайталап айтады. Олар қалаға тасып келген арбаларына тас, құм, резеңке өсімдіктерін салып келеді. Джарвис пен Твиль арбадағы жаратылыстарды туннельдер желісіне дейін қадағалайды. Олар жоғалып кетеді, ал ол және Твиль өздерін жер бетінің маңында орналасқан күмбезді камерада табады. Олар жүктерін дөңгелектің астына салып жатқан арбаларды табады. Кейбір арбалы жануарлар да дөңгелектің астына түсіп, ұнтақталады. Дөңгелектің артында тұғырықта жарқыраған кристалл тұр. Джарвис оған жақындағанда, оның қолы мен бетінде тұншығу сезіледі, сол жақ бас бармағындағы қылқаншақ кептіріліп, құлап түседі. Оның ойынша, кристалл ауру тіндерді жоятын, бірақ сау тіндерді зақымдамайтын сәуле шығару түрін шығарады. Арбаның жаратылыстары кенеттен Джарвис пен Твильге шабуыл жасайды, олар сыртқа шығатын дәлізге қарай шегініп кетеді, бірақ арбаның жаратылыстары оларды қоршауға алады. Твиль Джарвиспен қашып құтылуды емес, оның қасында қалады. Содан кейін Арес планетасынан көмекші зымыран ұшып келеді. Джарвис ракетаға отырса, Твиль Марстың көкжиегіне қарай ұшып кетеді. Ареске оралғанда ол өзінің оқиғасын үш басқа экипаж мүшелеріне айтады. Капитан Харрисон емдік кристалды таппағанына өкінеді. Джарвис оны алып кеткендіктен, арбаның жаратылыстары оған шабуыл жасағанын мойындайды; ол оны алып шығып, басқаларға көрсетеді.

Ықпал

Бұл оқиға Вейнбаумды дереу осы саланың жетекші тұлғасы ретінде танытты. Айзек Азимов Вайнбаумның "жөнсіз стилі және ғарыш жаратылыстары мен тіршілік формаларын нақты сипаттауы бұрын-соңды көрінген кез келген нәрседен жақсы болды және ғылыми фантастика оқырмандары оған ашуланды" деп мәлімдейді. Бұл оқиға "жарылыстағы жарылған гранатаға ұқсады. Осы бір ғана әңгімесінің арқасында Вайнбаум бірден әлемдегі ең үздік ғылыми-фантастикалық жазушы ретінде танылды және бірден осы саладағы барлық жазушылар оған еліктеуге тырысты ". Бұрын ғарышкерлер тек кейіпкерге көмектесу немесе кедергі жасау үшін жасалған қимыл-әрекеттер болатын. Вайнбаумның пирамидалар мен арбалар сияқты шығармаларының өз себептері бар. Сондай-ақ, олардың қисындылығы адамдікке ұқсамайды, әрі адамдар олардың ниеттерін әрқашан түсіне алмайды. Твильдің өзі Джон У. Кэмпбелдің "Маған адам сияқты ойлайтын немесе адамнан жақсы ойлайтын, бірақ адам сияқты емес" деген талабын қанағаттандырған алғашқы кейіпкерлердің бірі (бәлкім бірінші) болды. Бад Вебстердің айтуынша, "Марстың одиссеясы" атты шығармада Марстықтардың монстрлар немесе негізінен адамдар ретінде бейнеленгенінен айырмашылығы, ғылыми фантастикадағы алғашқы ғарышкерлер болды. 1970 жылы Американың ғылыми-фантастикалық жазушылары Небюла сыйлығын құру алдында ең жақсы ғылыми-фантастикалық әңгімелерді дауыс бергенде, "Марстың Одиссеясы" Азимовтың "Түн түсіп" екінші орынға шықты және тізімге кірген ең алғашқы әңгіме болды. Таңдалған әңгімелер "Ғылым фантастикасының даңқ залы" бірінші томында 1929-1964 жылдары жарияланды. Ларри Нивен өзінің "Күсіреген Марста" кітабында "Марстың одиссеясы" туралы бірнеше сілтемелерді енгізді. 2002 жылы Питер Кроутер редакциялаған антология Марс Зондтарына Пол Ди Филиппоның "Марстық Теодиция" кірді, ол "қатаң құрметсіз" жалғасы болды.

Қабылдау

2004 жылы Strange Horizons бұл әңгіменің "жаман даталанған" екенін, "жеңіл" сюжеті бар екенін, бірақ ол "іштей жай ғана ойлап табу арқылы құтқарылған" деп мәлімдеді. 2017 жылы Тор. "Твиль" журналы оны "күлкіге толы, қызықты" деп атады, ал "Твиль" журналы "бір мезгілде ұнайтын да, түсініксіз" деп бағалады.

Төлем

2022 жылы "The New York Review of Science Fiction" журналында тарихшы Эрик Лейф Дэвин баспагер Уго Гернсбектің Вайнбаумға "Марстық Одиссея" үшін ешқашан ақша төлемегендігі туралы уәделерге тоқталды. Дэвин 1991 жылы Сэм Московицтің мақаласына сілтеме жасап, онда Московиц Вайнбаумның бизнес хат-хабарларының мұрағатымен және "Шварц Вайзингер әдеби агенттігінің толық қаржылық жазбаларымен танысқандығын сипаттады, бұл Вайнбаумды оның SF сатуларының көпшілігінде білдірді". Московиц Гернсбек бастапқыда төлемді кешіктіргенімен, Вейнбаум ақырында "Ғажайып әңгімелер" кітабындағы барлық еңбектері үшін толық төленгенін анықтады.

Бейімделулер

"Марстың одиссеясы" Бен Эйвери мен Джордж Селастың 26 беттік комикс адаптациясы ретінде 2009 жылы жарық көрген "Ғылыми фантастика классикасы: Графикалық классиканың он жетінші томы" антологиясында (пирамидалар құраушы жан-жануарларды тастап тастап) пайда болады.