Кіріспе

Вольфганг Изер (22 шілде 1926 – 24 қаңтар 2007) – неміс әдебиеттану ғалымы.

Өмірбаян

Вольфганг Изер Германияның Мариенберг қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы Пол және Эльза (Штейнбах) Изер болды. Ол Лейпциг және Тюбинген университеттерінде әдебиет оқыды, содан кейін Гейдельбергте Генри Филдингтің әлемге көзқарасы туралы диссертациясымен ағылшын тілінде докторлық диссертациясын қорғады (Die Weltanschauung Henry Fieldings, 1950). Бір жыл өткен соң Изер Гейдельбергте оқытушы болып тағайындалды, ал 1952 жылы Глазго университетінде оқытушының көмекшісі болды. Ол жерде Изер заманауи философия мен әдебиетті зерттей бастады, бұл оның мәдени алмасуға деген қызығушылығын күшейтті. Содан кейін ол Азия және Израиль сияқты әлемнің көптеген елдерінде дәріс берді. Ол Констанц қаласында қайтыс болды. Ол Лор Изерге үйленген.

Герменевтика

Изер әдебиет теориясындағы оқырманның жауап сыншылығымен танымал. Бұл теория 1967 жылы, ол 1960 жылдары құрылған Констанц университетінде жұмыс істеп жүрген кезде, дамуға бастады. Ханс Роберт Жауспен бірге ол қабылдау теориясының Констанс мектебінің негізін қалаушы болып саналады. Өзінің оқырманның жауап беру теориясына деген көзқарасында Изер бірінші оқу процесін, мәтіннің "толық" болып қалыптасуын және оқырман мен мәтін арасындағы диалогтың қалай жүзеге асатынын сипаттайды. Шекспирдің тарихын, әсіресе Ричард II-ді зерттеуде Изер Ричардтың үнемі өзгеріп отыратын заң саясатын өзін-өзі нығайту құштарлығының көрінісі ретінде түсіндіреді. Мұнда ол Ханс Блюменбергтің ізімен жүріп, өзінің қазіргі заман теориясын Шекспирге қолдануға тырысады. Бұл теорияда қазіргі заманғы өзін-өзі нығайту, ол номиналистік революцияда (Уильям Окхемдікпен) схоластикалық рационализмнің жойылуына жауап береді. Изер үшін мағына мәтін ішінде болатын зат емес, мәтін мен оқырман арасында болатын құрылыс оқиғасы. Атап айтқанда, оқырман мәтінге келеді, бұл нақты әлем, бірақ мағына оқу арқылы жүзеге асырылады және оқырман мәтіннің құрылымын өз тәжірибесімен қалай байланыстырады. Осыны түсіндіру үшін Изер шоқжұлдыздарды мысалға келтіреді: "Бұл процесстің нәтижесінде пайда болатын әсерлер әр адамнан әр адамға өзгеше болады, бірақ тек жазба мәтінге қарағанда жазба мәтіннің қойған шектері шегінде. Сол сияқты, түнгі аспанға қарап отырған екі адам бірдей жұлдыздар топтамасына қарап тұрса да, біреуі араға салатын жерді, ал екіншісі суға салатын жерді көре алады. Әдебиет мәтініндегі "жұлдыздар" тұрақты, ал оларды біріктіретін сызықтар өзгермелі". Әдеби шығарма, Изер үшін, оқырман мен мәтіннің "қосылуынан" пайда болады, ол екі "полюстен" тұрады: көркемдік (объект, автор жасаған мәтін) және эстетикалық (оқырман жасаған іске асыру). Бұл екі полюс та Изер теориясының екі негізгі тұсына ықпал етеді: "көрініссіз оқырман" және наративтік "саңылаулар" ұғымы. Автор мәтінді құрастырған кезде, оның ойында белгілі бір оқырман болады, ол мәтінде ішінара бейнеленеді. Бұл оқырман нақты, ет пен қанды оқырманмен бірдей емес, бірақ "тексттік құрылым, қабылдаушының болуын алдын ала болжап, оны міндетті түрде анықтамай, ымдаулы оқырман ұғымы, оқырманды мәтінді түсінуге итермелейтін, жауап берудің желісін шақыратын құрылымдарды белгілейді". Изер жасырын оқырман ұғымын екі "бір-бірімен байланысты аспектілерге бөліп көрсетеді: мәтіндік құрылым ретінде оқырманның рөлі және оқырманның құрылымдалған акт ретінде рөлі". Мәтіннің құрылымы мәтіннің ішінде оқырманның көзқарасына байланысты. Бұл көзқарас көп қырлы, өйткені баяндаушы, кейіпкерлер, сюжет және ойдан шығарылған оқырман бәрі оның екі жағын ұсынады. Оқырманның мәтіндік құрылымдағы рөлі "осы көзқарастарды біріктіретін және олардың жиналатын жері" арқылы анықталады. Олардың барлығы құрамдас бөлік ретінде мәтіннің ішінде оқырманның рөлін қалыптастыру үшін бірлесіп жұмыс істейді. Оқырманның құрылымдық акт ретінде рөлі, оқырманның мәтіндік құрылымдарды қалай орындайтынын, олардың қиялында қалай жинақталатынын білдіреді. Басқаша айтқанда, мәтіндік құрылымдар бір-бірімен байланысты және оқырман оқыған кезде өмірге келеді. Бұл "нағыз" оқырман осы рөлді тек қана қабылдайды дегенді білдірмейді, керісінше, олар өздерінің тарихи шындықтары мен тәжірибелері мен оқырман ретінде өз рөлін қабылдау арасындағы шиеленісті өмір сүреді. "Текст ұсынатын рөлдің көрінісі ретінде қарастырылған оқырман ұғымы нақты оқырманнан алынған абстракция емес, керісінше, ол рөлді қабылдаған кезде нақты оқырман туғызатын белгілі бір шиеленістің артында тұратын шартты күш". Нақты оқырман мен ойдан шығарылған оқырманның рөлі арасындағы айырмашылықтар әртүрлі байланыстар мен оқуларға мүмкіндік беретін шиеленісті тудырады. Изердің пікірінше, әдеби шығарма мәтіннің жазбаша және жазба бөліктерімен құралған. Оқырман оқу процесін бастаған кезде, шығарманы құрайтын сөйлемдер оқырманға әдеби қозғалысты ғана емес, оқырманның санасында белгілі бір күтулерді де туғызады. Алайда, бұл күтулер сирек орындалады, өйткені мәтін "күтпеген бұрылыстар мен күтпеген үміттердің ақталуымен" толы. Сондықтан, ағыс үзілген сайын және біз күтпеген бағытқа қарай бастасақ, бізге өз қабілетімізді іске қосуға мүмкіндік беріледі. Бұл бос орындар - мәтіннің оқырманның қатысуын талап ететін жазба бөліктері. Әр түрлі оқырмандар әртүрлі жолдармен осы саңылауларды толтыруға шешім қабылдайды, бұл мәтіннің берілген түсіндіру шектерінде шексіз іске асыруға мүмкіндік береді. Оқырман мәтінде бұрын оқыған нәрселерге ойланып қараса немесе мәтінді қайта оқыса, оқиғаларға жаңа жарық түседі, өйткені "мәтіннің белгілі бір аспектілері бірінші оқығанда біз оларға мән бермеген маңызға ие болады, ал басқалары фонға көшеді". Осылайша, мәтіннің құрылымы күтулерді тудырады, олар күтпеген орындалмаумен тоқтатылады, саңылауларды тудырады, оларды оқырман мәтіннің байланысты ағысын құру үшін толтыруы керек. Бұл саңылаулар, өз кезегінде, оқырманды мәтіндегі бұрынғы оқиғаларды осы саңылауларды толтыру жарығында қайта қарастыруға мәжбүр етеді. Алайда, бұл саңылауларды автор берген түсіндіру шектерінде ғана толтыруға болады. Изер осы тәжірибені субъект-объекті бөлінісінің бұзылуы деп табады, өйткені "мәтін мен оқырман енді объект және субъект ретінде бетпе-бет келмейді, керісінше, 'бөлініс' оқырманның ішінде болады". Оқу актісінде мәтін оқырманның ішінде тірі субъектке айналады.