Кіріспе
Heinrich Böll Billiards at Half Past Nine (Billard um halb zehn) - 1959 жылы шыққан неміс жазушысы Генрих Бёллдың романы. Оқиға 1958 жылдың күзінде, бір күні, флешбектермен және кейіпкерлердің естеліктерінен қайта айтылуымен өтеді. Ол 19-ғасырдың соңынан бастап, сол күнге дейін Фаемель отбасының тарихына назар аударады; ол негізінен автордың (Нобль әдебиет сыйлығын 1972 жылы жеңіп алған) нацизм кезеңіне қарсылығын, сондай-ақ жалпы соғысқа деген жеккөрушілігін көрсетеді.
Billiards at Half Past Nine (Billard um halb zehn) is a 1959 novel by the German author Heinrich Böll. The entirety of the narrative takes place on a day in the autumn of 1958, with flashbacks, and characters' retellings from memory by the characters. It focuses on the Faehmel family's history, from the end of the 19th century, until that day; it largely reflects the opposition of the author (who won the Nobel Prize for Literature in 1972) to the period of Nazism, as well as his aversion to war in general.
Сюжет
Роберт Феймельдің хатшысы Леонора өзінің әр нәрсені мұқият қадағалайтын, өмірінің әр саласына назар аударатын, мұқият жұмыс істейтін бастығының суретін салады. Леонораның жұмысы қарапайым болса да, ол бір нәрсенің астынан ерекше бірдеңе жасырынғандай, өзін алаңдаушылыққа бөлейді. Роберттің ескі досы оны іздеп кеңсеге келгенде, Леонора оны Принс Генрих қонақ үйіне жібереді, онда Робертті күн сайын сағат 9:30-дан 11:00-ге дейін сенімді түрде табуға болады. Бұл әдеттегідей, бұдан ауытқу мүмкін емес сияқты. Алайда, Фахмель отбасының, үш ұрпақтан бері келе жатқан сәулетшілер әулетінің, бастарына қиындықтар түседі: Генрих Фахмель, оның ұлы Роберт және Роберттің ұлы Джозеф. Роберттің аудиториясын іздеген қонақ Неттлингтерді қонақ үйдің табанды консьержі Жохен кері қайтарып жібергенде, Роберттің күнделікті өміріне кедергі келтірудің қолайсыз екені және Феймель кланы үшін үлкен толқудың алдын ала хабарлайтыны анық болады. Жоғарғы қабатта Роберт Хьюгоға өзінің өмірі туралы айтып жатыр, ал біз Неттлингердің бұрын нацистік полиция қызметкері болғанын білеміз. Роберт пен оның досы Шрелла, екеуі де Неттлингердің мектептегі сыныптастары, нацистерге қарсы шығып, "Жануардың қонақ үйін" қабылдаудан бас тартты, бұл шайтанға да, нацистерге де қатысты. Шрелланы Неттлингер мен олардың дене шынықтыру мұғалімі, нацистік полиция қызметкері Олд Воббли ұрып-соққаннан кейін жоғалып кеткен. Неттлингер мен Олд Воббли Шрелла мен Робертті ғана емес, 1942 жылы Киевке жақын жерде қайтыс болған Роберттің үш бауырының бірі Оттоны да бұзған. Оның анасы Йоханна Килб жүйке ауруханасына жатқызылды, өйткені ол еврейлерді құрту лагерлеріне бара жатқан мал вагондарынан құтқаруға тырысты. Қазір Генрихтің 80 жасқа толған мерекесі. Генрих пен Роберт Йоханнаға барып келгеннен кейін барда кездесіп, көп жылдан бері алғаш рет сөйлесіп отырды. Осы арада Шрелла Германияға оралып, Неттлингермен сөйлеседі. Ол бұрынғы өміріне байланысты түзету жасауға тырысады, бірақ ол шынымен өзгермегеніне қарамастан, ол оппортунист болып қала береді. Шрелла өзінің бұрынғы үйіне барады. Біз Джозеф Феймель мен оның қызы Марианнамен танысамыз. Жүсіптің әкесінің салған әулиелер үйін жойған Роберт екенін білгені қатты ренжітеді. Марианна оған өзінің отбасы тарихы туралы айтады: оның әкесі нацист болған, ол соғыс соңында өзін-өзі өлтірген. Өзін-өзі өлтіруден бұрын ол Марианнаның анасына балаларды өлтіруді бұйырған. Ол Марианнаның кіші інісін асып тастады, бірақ кейбір бейтаныс адамдардың келуі оны Марианнаға дәл солай істеуге кедергі жасады. Жоханна санасын басқара отырып, санаторийден пистолетпен кетеді, оны өзінің өткен күнәлары үшін Ескі Уоблиге қолдануға ниетті. Бүкіл отбасы Принс Генрих қонақ үйінде туған күнін тойлауға жиналады, ал Йоханна қонақ үйдің балконынан әскери парадты бақылап отырған Мемлекеттік хатшыны атып өлтіреді. Бұл әрекет Жоханнаның "Бюфел" билеген қоғамда бейімделмеуін білдіруді көздеді, оның мүшелері әлемнің қорқыныштылықтарын ұмытып кетті. Соңында Роберт Хьюгоны балаға асырап алады. Абатхананың пішініне ұқсас торт әкелінеді. Генрих оны кесіп, бірінші бөлігін ұлына береді.
Тақырыптар
Кітаптың басты тақырыбы - "Жануардың әскері" мен олардың қарсыластары, "Тоқтының әскері" арасында болған қақтығыс. Бұл бөлінуді нацистер мен пацифистердің арасындағы айырмашылық деп қарастыруға болады, бірақ оның терең мағынасы бар: "Қойша" ізбасарлары - еркін ойлаушылар, мейірімділер, басқа адамдарды қанауға дайын емес, ал "Жаратылысқа" табынушылар - шабуылдаушылар, бей-жай көпшілік, бағындырушылар, тоталитаризмнің серіктестері. Негізгі кінәлі - Пол фон Гинденбург, оны "Үлкен аң" деп атайды.
Пішін және құрылым
Әңгіменің басым бөлігі қазіргі уақытта орын алмайды, бірақ біз сюжеттің көп бөлігін флешбектер арқылы білеміз, кейіпкерлер өткен кездерінен бір нәрсені еске алады немесе өз өмірлерінен бір оқиғаны басқа адамға баяндайды. Бұл күрделі сюжеттік құрылым кейіпкерлерді толығырақ зерттеуге мүмкіндік береді, өйткені олармен жай ғана болмай, белгілі бір жолмен құрылады және есте қалады. Әр кейіпкердің оқиғасы өткен жылдардағы оқиғаларды еске түсіріп, сезінген сезімдерімен боялады. Олар, сондай-ақ оқырман, осы оқиғалардың қазіргі өмірлері үшін маңыздылығын жақсы біледі. Оқырман олардың іс-әрекеттерінің нәтижесін тез көре алады, өйткені романдағы барлық оқиғалар кейіпкерлердің өткенінде болған. Отбасы мүшелерінің арасындағы байланыс да өте тығыз, себебі еске түсірулер мен қайталаулар. Генрих, Роберт және Жозефтің оқиғалары Сент-Антон аббатханасының басты мотивімен және жылдар бойы олардың бәрі көрген соғыстар мен төңкерістермен байланысты.
Көрініс
Романның көзқарасы өте маңызды және бірінші адамның айналып отыруы оқиғаға терең түсінік береді. Он бір түрлі кейіпкерлер кезекпен бірінші адамның көзқарасын ұсынады және әр тараудың көзқарасы өзгереді. Біріншісі Роберттің хатшысы Леонора, екіншісі - ескі келіншек Жохен, үшіншісі - Роберт, төртіншісі - Генрих, бесіншісі - оның әйелі Йоханна, алтыншысы - Роберт, жетіншісі - Шрелла мен Неттлингер, сегізіншісі - Джозеф Феймель мен оның қалыңдығы Марианна, тоғызыншы - Шрелла, оныншы - Роберт пен оның қызы Рут, он біріншісі - тағы да Йоханна, он екіншісі мен он үшіншісі - әңгіменің әр түрлі кейіпкерлері. Кейбір тараулар бірінші тұлғада, ал басқалары үшінші тұлғада барлығын білетін баяндаумен сипатталады, бірақ әрбір тарау бір нақты кейіпкердің ойларын қамтиды. Бұл көптіктегі әңгімелеушілер романның басты бөлігі болып табылады. Басында біз Робертпен оның хатшысы арқылы, содан кейін Йохенмен кездесеміз; үшінші тарауда ғана біз басты кейіпкермен бетпе-бет келеміз. Біз Генрих Феймельмен бірінші тарауда танысамыз, бірақ тек хатшы Леонораның көзімен. Біздің кейіпкерлерді қабылдауымыз әңгімелеушінің көзқарасына байланысты. Бұл оқиғаның сенімділігін төмендеткенмен, көпшілік көзқарастар оқиғаның кілті болып табылады. Субъективті қайта баяндаулар Феймельс үкіметі мен нацистердің өз елінің және халқының миын жууға тырысуын көрсетеді. Алайда, әңгімеде кейіпкерлердің көзқарастары әртүрлі. Әке мен бала, еркек пен әйел, дос пен мектептегі әріптестер, пікірлер мен соқыр ізбасарлар арасындағы қарым-қатынас әртүрлі көзқарастардан қарастырылады. Оның әкесі арқылы біз Робертті көреміз, Роберт арқылы біз Шрелланы көреміз, ал Шрелла арқылы - Неттлингерді. Әр кейіпкерді бірнеше адам баяндағандықтан, біз олардың әрқайсысының мінез-құлқы мен шыққан ортасын жақсырақ түсінеміз.
Тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтеме жасау
Сюжеттің көп бөлігі Кельн қаласында өтеді, бұл Бёллдың жеке тарихының тікелей көрінісі. Ол Кёльн қаласында дүниеге келген, соғыс соңында нацистердің оны басып алуын, содан кейін одақтастардың оны бомбалауын көрген. Кельн Германияның мәдени астанасы болды және бомбалау бүкіл қаланы ғана емес, сонымен қатар 20 000 бейбіт тұрғындарды өлтірді. Қаладағы іс-әрекеттің көп бөлігі Принс Генрих қонақ үйінде өтеді, онда Роберт әр апта сайын бильярд ойнайды. Мейманхана, әсіресе бильярд залы - Роберт өз күнделікті өмірін құрайтын орын. Соғыстың ақымақтық салдарынан Роберт өз өмірін қалпына келтіруге қажетті әдеттер мен әдеттерге ие болады. Ол тіпті бильярд ойнамайды; "біраз уақыттан бері ол ережелерге сәйкес ойнауды, ұшып, ұпай жинауға тырысуды тастады" (31-бет). Роберт үшін еңсе жету немесе жеңілу емес, бұл ойынның физикасы, әрекет пен реакция және ғылым заңдары, олар қандай жағдай болмасын, тұрақты болып қалады. "Бұл соққының энергиясы доппен шарға берілген, сонымен қатар аздап сүріну, дәрежесі туралы сұрақ және қараңыз, импульс бір мезгілдегі сандарға айналдырылды" (31-бет) доптар бір-бірінен секіріп кеткенде. Бильярд залында Роберт бәрін өзі қалағандай, өз тәртібімен жасай алады. Бұл оның қонақ үйдің сыртындағы әлеммен салыстырғанда, Робертке соғыстың алдын-ала болжауға болмайтын ақымақтықпен күресуге тура келеді. Соғыста болған кезде де ол қиратуларды стресске және берілуге дейін қысқартты. "Ол ешқашан сәулет өнерінің шығармашылық жағына қызығушылық танытпаған", - дейді Джозеф әкесі туралы. "Тікелей формулаларда" (192-бет). Осылайша Роберт өзінің нақты кестесіне сәйкес қонақ үйге барып, ғылыми сенімділік ойынын ойнайды, ол соғыс естеліктерінен қашып, өмірінде белгілі бір сенімділікті қайтаруға тырысады. Сент-Антони аббатханасы сюжеттің көп бөлігі орын алған жер болмаса да, Фаемель отбасында маңызды орын алады. Генрих Феймель оны жас сәулетші ретінде салған. Бұл оның ең танымал сәулетшілерге қарсы жобалау байқауына қатысып, жеңіп алғаннан кейінгі алғашқы тапсырысы еді. Көп жылдардан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері, оның ұлы Роберт аббатхананы қиратты. Ол неміс армиясында болды, оның қолбасшылығы астында генерал ол деп атады "оның рокер, және оның бір ғана идеясы болды, оның бір-жолғы ақыл-ойында болды" өрісі от "," (ж 63) идеясы жоюдың бәрін сіздің жолыңызда. Бұл жағдайда аббат "екі әскердің, бірін неміс, екіншісін американдықтардың, арасында" (63-бет). Роберт неміс әскеріне "басындағы тесіктей" от алаңы қажет деп айтса да, ол оны "соғыс аяқталуына үш күн қалғанда" (сағ. 63) соғысты қолдаған монахтарға жаза ретінде жойды. Романның соңында Роберттің ұлы Жозеф абатхананы қайта құруға көмектесетін сәулетші ретінде таныстырылады. Ол үйді әкесі қиратып жібергенін білген соң, қайта құру жобасынан бас тартады. Тіпті оның сәулет өнері де күмәнді. Бастапқыда Генрихтің абатхананың қирауынан қатты әсер еткеніне қарамастан (ол "ауыл тұрғындарының не деп күңкілдегенін, әжеміздің әуе шабуылынан панада әрқашан не деп күңкілдегенін" (ж 201), ол ақыры онымен татуласады, оны нақты адам өмірінің жоғалуына қарағанда елеусіз жоғалту деп санайды. Романның соңында Генрихтің туған күнінде торттан жасалған киелі Антонийдің үлгісі бар. Жозеф пен Роберттің асырап алған ұлы Хьюго тортты алып келеді және Генрихтің "алғашқыда аббатхананың мұнарасын кесіп, тағамды Робертке тапсырғанын" (б. 280) көреді. Олар татуласты, ал олардың отбасы тарихы Германия тарихының нышаны болды. Сан-Антони аббатшылығының идеясы нацистік режиммен ынтымақтастық жасады деп айыпталған Мария Лаах аббатшылығынан шықты деп есептеледі.
Бейімделулер
1965 жылы "Бильярд жартысынан тоғызға дейін" Жан-Мари Штроуб пен Даниэль Хюйель режиссерлік еткен "Кепілденбеген" атты фильмге айналды.