Кіріспе

Африка, Азия және Австралияның кейбір аймақтарында танымал спорт түрі – түйе жарысы. Бұл жокейлердің түйелерге мініп, дөңгелек жарыс жолында белгіленген санды айналып өту үшін жарысатын спорт. Ол Батыс Азияда, Солтүстік Африкада, Африка мүйізінде, Пәкістанда, Монголияда және Австралияда ең көп таралған. Кәсіптік түйе жарысы, жылқы жарысы сияқты, ставкалар мен туризмге арналған маңызды шара. Түйелер қысқа шабуылдарда 65 км/сағ (18 м/с; 40 миль/сағ) жылдамдыққа жете алады және бір сағат бойы 40 км/сағ (11 м/с; 25 миль/сағ) жылдамдықты сақтай алады. Түйелерді көбінесе бала жокейлер басқарады, бірақ адам құқықтарын бұзу туралы айыптаулар БАӘ және Катарда жасөсперімдердің еңбек етуіне толық тыйым салуға әкелді. Қазіргі түйе жарыстарында түйелер көбінесе қашықтан басқарылатын роботты қамшымен бақыланады.

Тарих

Түйе жарысы – ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан жарыс шарасы, ол Орта ғасырлардан бері Таяу Шығыстың дәстүрлі спорты ретінде қалыптасқан. Оның тамыры біздің заманымыздың 7-шы ғасырына, Арабия түбегіне дейін барып жетеді, онда ол әлеуметтік жиындар мен мерекелерде өткізілетін халықтық спорт түрі болған. Түйелер мыңдаған жылдар бойы Таяу Шығыс қоғамдарында көлік құралы ретінде маңызды рөл атқарды, тек аймақтағы мұнай өркендеу кезеңінде 20-шы ғасырдың ортасында ғана автомобильдермен алмастырылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Таяу Шығыстағы Парсы шығанағы аймағындағы көптеген түйе жарыстары қатаң бәсекеге қарағанда, әлеуметтік оқиға мен тойлау мақсатында өткізілген. Бедуин қауымдары әдетте әртүрлі шараларды, мысалы, тойларды, діни мерекелерді және мол өнімді тойлау үшін 300-ден 500 метрге дейінгі қысқа жарыстар ұйымдастырған. Спорттың үлкен танымалдылыққа ие болуы мен қатысушылардың көбеюіне байланысты, жарыстарды стандарттау үшін жарыс қашықтығы, түйенің жасы мен тұқымы бойынша бөлімдерге және санаттарға бөлінеді. 1980 жылдары Біріккен Араб Әмірліктерінде, оның ішінде Әбу-Даби маңындағы Әл-Уатба және Дубай маңындағы Над-әл-Шиба сияқты түйе жарыстары үшін арнайы жолдар салынды. Екі жолдың да көрермендер сыйымдылығы шамамен 1000 адамды құрайды. Ауғанстан, Бангладеш, Иран, Пәкістан және Судан сияқты елдерден 2 жылға дейін кішкентай балалардың (мыңдаған) жокейлер ретінде Перс шығанағының араб мемлекеттеріне сатылуы туралы хабарлар тарады. 2005 жылы көмекші ұйымдар Перс шығанағы аймағында 5000-нан 40000-қа дейін түйе жокейі балалар бар екенін бағалады. Көптеген түйе жокейлері түйеден құлап, ауыр жарақат алады. Бала жокейлер жарыс жолдарының жанындағы лагерьлерде ("усбах" деп аталады) тұрады және олардың көпшілігі зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Алайда, олардың көпшілігі өз ата-аналарын немесе Оңтүстік Азия мен Судан елдеріндегі туған жерлерін анықтай алмайды. Кейбір елдер түйе жокейлерін сатуға қатысқандарды жазалап, балаларды өз елдеріне қайтаруды талап етті. Бірақ, құтқарылған балалардың көпшілігі ата-аналарының ақшаға немесе шетелде жұмысқа орналасуға сатып жібергендері анықталды. Егер оларды қайтарып берсе, олар қайтадан сол мақсатқа сатылатын. Басқа балалар өз ана тілінде сөйлей алмайды немесе түйе шаруашылықтарынан тыс жерде қалай өмір сүру керектігін білмейді. Жокейлерді оңалту және қайта оқуға белсенді түрде атсалысып жүрген пакистандық заңгер – Ансар Берни. Ол өз жұмысының бір бөлігін бала жокейлерді пайдалануды тоқтатуға арнады.

Тыйым салу

Біріккен Араб Әмірліктері 15 жасқа дейінгі балаларды түйе жарыстарында жокей ретінде пайдалануға тыйым салған алғашқы ел болды, бұл туралы 2002 жылдың 29 шілдесінде шейх Хамдан бин Заид Аль Нахайян жариялады. 2009 жылы БАӘ 879 бұрынғы жокейге өтемақы төледі. БАӘ балаларды жокей ретінде пайдаланғандарға жаза тағайындалатынын мәлімдесе де, 2010 жылы "Құлдыққа қарсы халықаралық" ұйымының еріктілері осы тыйымды бұзу оқиғаларын фотоға түсірді. Бүгінде БАӘ түйелерге мініп жүруге арналған робот жокейлердің туған жері болып табылады, ал бастапқы дизайны – БАӘ мен Швейцарияның бірлескен еңбегі. Катардың бұрынғы әмірі Хамад Аль Тани 2005 жылы бала жокейлерге тыйым салып, 2007 жылға дейін барлық түйе жарыстарын робот жокейлер жүргізерін бұйырды.