Кіріспе

Анагни – Римнің оңтүстік-шығысындағы төбелерде орналасқан Лацио облысының Фрозиноне провинциясындағы ежелгі қала және коммуна. Ол Латын аңғарының тарихи және өнер орталығы болып табылады.

Шолу

Анагни әлі де кішкентай ортағасырлық төбедегі қаланың (теңіз деңгейінен 424 метр биіктікте) сыртқы бейнесін сақтайды, тар, қисық көшелермен және тік еңістермен ерекшеленеді. Ол римдік шекара қабырғаларының ішінде салынған.

Тарихқа дейінгі және ежелгі дәуір

Адамның алғашқы қоныстары 700 000 жылдан астам уақытқа дейін соқталады, бұл жақында табылған палеолит дәуіріндегі қолмен жасалған фрагменттердің мерзімделуіне сәйкес. Фонтана Рануччода сүйек пен кременьтен жасалған бірнеше заттар, сондай-ақ қазбаға жататын Homo erectus-қа тиесілі екі адамның азу тістері мен кескіш тістері табылды. Бұл аймақта тұрған алғашқы белгілі халық – Аниен алқабынан көшіп келген герниктер. Олар марстардан (немесе сабин тайпасынан) шыққан, кем дегенде марсиандық "герна" ("тас") этнонимінен, яғни "тасты төбелерде тұратындар" деген мағынада туындаған. Олардың тілінен тек екі сөз сақталған: "Саментум" – құрбандық шалу үшін қолданылатын тері жолағы және "Бутутти" – бір түрі жерлеу айтуы. Ананьи герниктердің маңызды қаласы және рухани орталығы болған. Қала акропольде (Кафедраль, Туфоли қақпасы және Пьяцца Данте кіретін солтүстік-шығыс аймақта) орналасқан және ішінара "opus quasi quadratum" (шамамен төртбұрышты қалау) қабырғаларымен қоршалған. Жақындағы археологиялық жаңалықтар б.з.д. 7 ғасырында герниктер мен этрусктің арасындағы мәдени және экономикалық байланыстарды көрсетті.

Рим дәуірі

307 жылы б.з.д., Алетрий (Alatri), Verulae (Veroli) және Ferentinum (Ferentino) қалаларын қоспағанда, герниктер Римге соғыс жариялады. Жеңіліске ұшырағаннан кейін герниктер шартсыз бағынуды ұсынды. 306 жылы б.з.д. соғысқа қатыспаған қалалар тәуелсіздігін сақтады, ал Анания және римдіктерге қарсы қару көтергендер сайлау құқығысыз азаматтыққа қабылданды. Оларға кеңес өткізуге және аралас некелерге тыйым салынды, сондай-ақ діни обрядтарды басқаратын адамдардан басқа, лауазымды тұлғаларға рұқсат берілмеді. Анания діни тәуелсіздігі мен стратегиялық маңыздылығын сақтап қалды. Рим үстемдігі кезінде қала кеңейді және б.з.д. III ғасырының басында Сервий қабырғалары қайта жаңартылды. Императорлық дәуірде көптеген императорлар Римнің ыстығынан қашу үшін жазда Ананияда демалды, олардың ішінде Марк Аврелий, Септимий Север, Коммод және Каракалла есімдері ең танымал болды. Вилла Магна маңындағы үлкен императорлық вилла Марк Аврелийге тиесілі болды. Қала храмдар мен қасиетті орындарға, соның ішінде собор салынған Церера храмына орталық болды. Император Марк Аврелийдің айтуынша, б.з. 2-ші ғасырында қасиетті этрус мәтіндері жазылған көптеген зығыр кодекстер жақсы сақталған. Осы мәтіндердің жалғыз сақталған нұсқасы – Liber Linteus. Рим империясының соңында туған дағдарыс Анания халқының азаюына әкелді; қаланың төменгі бөліктері тастап кетілді.

Орта ғасырлар

Анагни 5 ғасырдан бері епископтық тақ орналасқан діни орталық болды. 9 ғасырда Сирес құдайына арналған ғибадатхананың орнында алғашқы кафедралық собор салынды. Бұл собор, және оның ішіндегі панажай, 11 ғасырда Анагни епископы Петрдің күш-жігерімен қайта жаңартылды. Византия императоры Михаил VII Дукастың қаржы және шеберлермен көмектесуіне епископ Петр көндірді. 10 ғасырда басталған жерді қайта игеруге шіркеу билігі қолдау көрсетті, бұл жергілікті феодалдарға жерді пайдалануға және шаруалары үшін бекінілген елді мекендер салуға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде экономикалық және демографиялық өсімге жағдай жасалды. Қаланың қоршау қабырғалары бірінші мыңжылдық бойына бірнеше рет қайта құрылып, жөнделді, бірақ ең ірі өзгерістер 16 ғасырда жүзеге асты. 10 және 11 ғасырларда қала Папалық сараймен байланысын нығайтты. Шындығында, Папалар Рим қаласында жиі кездесетін жұқпалы аурулардан қашқанда, ежелгі Герники қаласын қауіпсіз және денсаулыққа пайдалы орын деп санады. Осы себепті, қала ішіндегі фракциялардың болуына толыққанды жол берілмесе де, Анагни Рим шіркеуіне адал болды және 12 және 13 ғасырларда Папалардың сүйікті резиденцияларының біріне айналды. Соның салдарынан, Папалық пен Империя арасындағы күреске байланысты бірнеше оқиға, соның ішінде осы екі ғасырдағы ең маңызды саяси оқиғалар осы қалада болды. 1122 жылы Каллист II Вормс конкордатының негізгі бұйрығын жариялады; 1159 жылы Папа Адриан IV Крема қамалы кезінде Анагниде Милан, Бреша және Пьяченцаның легаттарын қабылдады (Қалалық сарайды Бреша елшісі, архитектор Якопо да Изео салмаққа алуға тапсырды); Адриан сол жылы осы жерде қайтыс болды. 1160 жылы Александр III соборда император Фридрих Барбароссаны анафемаға ұшыратты; 1176 жылы Легнано шайқасынан кейін сол Папа императорлық легаттарды қабылдады, олармен бірге «Анагни келісімі» (Pactum Anagninum) жасады, бұл 1177 жылы Венецияда қол жеткізілген бейбітшілікке негіз болды. 13 ғасыр қаланың алтын ғасыры болды. Жүз жылдың ішінде Анагни төрт Папаны дүниеге әкелді, олардың үшеуі Конти әулетінің мүшелері болды. Папалық таққа бірінші болып Лотарий Конти отырды, ол Иннокентий III (1198–1216) ретінде өзінің ғасырының көрнекті тұлғаларының бірі болды, Фридрих II-мен бірге ол Германия императоры ретінде таққа отыруын қолдады және оның алғашқы ережесін бекітті. Иннокентий III теократиялық ілімді қалыптастырды және толыққанды түсіндірді, бұл принципке сәйкес, барлық жер бетіндегі билік бойынша абсолютті билік Папаға тиесілі. Ол 1216 жылы қайтыс болды, Шіркеуді өзінің билігінің тарихи шыңында қалдырды. Иннокентий III-нің күш-жігерін Конти ди Анагни әулетінің қуатты өкілі Грей IX жалғастырды. 1227 жылдың 29 қыркүйегінде Анагни соборында император Фридрих II-ні анафемаға ұшыратты, ол өзі жариялаған крест жорығынан бас тартқан болатын. Бұл әсерлі рәсім шамдардың жарығында өтті, алдымен олар шайқалып, содан кейін жерге лақтырылып, соңында прелаттармен сөндірілді. 1230 жылдың қыркүйегінде Грегорий IX татуласудан кейін Фридрих II-ні Анагниде қабылдады, ол осы уақытқа дейін қан төкпестен, бірақ өзінің үлкен дипломатиялық шеберлігі арқасында Иерусалим мен Назаретті жаулап алған болатын. Папалық билігі кезінде Грегорий IX-тың туысы және Анагнидің үшінші Папасы Александр IV (1254–1261) Париж университетінің шақыруымен туған қайыршылыққа қарсы қызу экклезиологиялық дауға қатысты. Бұл даудың жетекшісі Сент-Амурдың Вильгельм 1255 жылдың күзінен 1256 жылдың көктеміне дейін қайыршыларға қарсы «De periculis novissimorum temporum» (Соңғы күндердің қауіптері туралы) атты памфлет жариялаған болатын. Александр 1256 жылдың 5 қазанында Анагниде бұл еңбекке ресми айып тақты. 1255 жылы Ассизидің Кларасы Анагниде ресми түрде қасиетті деп жарияланды. 1265 жылы Доминикан орденінің Рим провинциясы Анагниде өткен провинциялық мәжілісте Томас Аквинді регент-оқытушы етіп тағайындады, осылайша Санта-Сабинаның Рим монастырындағы бар studium conventuale-ді орденнің алғашқы studium provinciale-іне айналдырды, бұл философияны зерттеуді (studia philosophiae) жаңалық ретінде енгізді. Бұл студиум - Санта-Мария-Сопра-Минервадағы 16 ғасырдағы Сент-Томас колледжінің және Ангеликумдағы Сент-Томас-Аквинас понтификаттық университетінің алдағы бастарпасы.

Анагнидің ашуы

Анагни қаласында дүниеге келген төртінші Папа Бонифаций VIII өміріндегі оқиғалармен байланысты және қуатты Каетани әулетінің мүшесі. Ол Селестин V-тің тақтан бас тарғаннан кейін сайланды, бірақ француз кардиналдары мен күшті Колонна әулеті оған қарсы болды. 1300 жылы Бонифаций VIII алғашқы юбилейді ұйымдастырды және алғашқы Рим университетін құрды, сонымен қатар Франция королі Филипппен қарым-қатынасты нашарлатты, себебі ол француз дін қызметкерлеріне салық салу құқығын өзіне алған еді. Жауап ретінде 1302 жылы Бонифаций «Unam Sanctam» бұйрығын жариялады, онда патшалардың жердегі билігіне қарағанда Папаның абсолютті билігі жарияланды. Ашуға мініп, Филипп Папаны тұтқындау және орнынан кетіру үшін экспедиция ұйымдастырды. 1303 жылы патшаның кеңесшісі Гийом де Ногарет және Скиарра Колонна екі мыңдай жаяу және атты әскерден тұратын жасаққа жетекшілік етті. Олар жергілікті тұрғындармен бірігіп, Анагнидегі Папаның және оның жүйесінің сарайларына шабуыл жасады. Папаның қызметкерлері мен оның жүйесі Франческо тез арада қашып кетті; тек Санта-Сабина кардиналы, испан Педро Родригес ғана оның жанында қалды. Сарай тоналып, Бонифацийтің өміріне қауіп төнді (Ногарет Скиарра Колоннаның Папаны өлтіруіне бөгет қойды). Дегенмен, Бонифаций үш күн бойы тамақтан және судан айырылып, тұтқынға алынды. Бұл оқиға Анагнидегі наразылық деп аталады. Аңыз бойынша, түрмеде отырғанда Папаны Скиарра Колонна «Анагни шапалағы» (Schiaffo di Anagni) деп аталатын қолғаппен шапалақтаған. Папаның тұтқынға алынуы Данте Алигьериге оның «Құдайлық комедиясының» (Тазару, XX, 85-93 тараулары) әйгілі бөлімінде шабыт берді, онда жаңа Пилат Мәсіхтің өкілін түрмеге қамады. Анагни халқы басып кіргендерге қарсы көтеріліп, Бонифацийді босатты. Папа тұтқынға алынғандарды кешірді. 1303 жылы Римге оралды. Бұрыннан денсаулығы нашар болған қарт Папа қатты қызбаға шалдығып, 1303 жылдың 11 қазанында Римде қайтыс болды. Барбара Такманның «Алыс айна: апатты он төртінші ғасыр» еңбегінде оның жақын кеңесшілері кейіннен оның «терең қайғыдан» өлгенін айтты. Бонифаций VIII-нің өлімінен кейін Анагнидің мәртебесі де, Каетани әулетінің билік туралы армандары да құлдырады, ал Папаның жоғары билігі туралы доктрина әлсіреді. Пап сарайының Авиньонға көшірілуі Анагни үшін 15 ғасыр бойы созылған ұзақ құлдыраудың басталуын білдірді. 1348 жылы қала герцог Вернер фон Урслингеннің әскерлерімен тоналып, халқы азайып қалды.

Кейінгі тарих

1556 жылы Ананьи Папа IV Павел мен Испания королі II Филипп арасындағы қақтығыстың майданына айналды, оны Альба герцогы басқаратын испан әскері қоршап алды. Испан әскерінің бомбалауынан кейін папа әскерлері өз бекіністерін тастап кетті және 15 қыркүйекте испандықтар қаланы тонады. Қаланың, әсіресе қала қабырғаларының зардап шегуі, 1564 жылы Папа IV Пий тұсында жүргізілген нығайту жұмыстарымен күшейді. 1579 жыл шамасында қаланың епископы және губернаторы болған кардинал Бенедетто Ломеллиноның арқасында қала қысқа мерзімге қайта жандана бастады. Үлкен сәулеттік және қала құрылысы жұмыстары 1633 жыл шамасында басталды. Көркем порталдармен безенген ежелгі ақсүйектердің сарайлары қайта жаңартылды және 19 ғасырдың соңына қарай қаланың мәдени деңгейі де көтерілді. Басқа да мекемелер мен қоғамдар құрылды, олар түрлі мектептердің ашылуымен бірге Ананьиді ұзақ мәдени дәстүрінің арқасында маңызды оқу орталығына айналдырды. 1890 жылы королеваның қатысуымен грамматика мектептерінің мұғалімдерінің жетім қыздарына арналған Королева Маргарет атындағы ұлттық пансион ашылды. 1897 жылы папа XIII Леоның құрметіне иезуиттердің Леониано колледжі де ашылды. Соңында, 1930 жылы жергілікті билік органдарының қызметкерлерінің балалары үшін Пьемонт князінің пансионы салынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Ананьи аумағы маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. Ананьи соңғы уақытқа дейін папалардың жазғы резиденциясы болып келді. Ол бүгінгі папалар үшін Альбан тауларындағы Кастель Гандольфо сияқты болды.

Анагни соборы

Қасиетті Марияға арналған собор 1071–1105 жылдары роман стилінде салынды, ал 13 ғасырдың ортасында готика стиліндегі қосымшалар жасалды. Сырғанақта қаланың қамқоршысы Ананьидің Магнусы мен Ананьидің Секудиннасы әулиелерінің қабірлері орналасқан. Барлық қабырғаларды және төбесін жабатын фрескалар Италиядағы романдық/византиялық өнердің ең жақсы сақталған мысалдарының бірі болып табылады және табиғаттану, қасиеттілер, Апокалипсис және Ескі Келісімнің Шырайы кіретін біртұтас иконографиялық схеманы құрайды. Қалпына келтірілмеген Cosmati едені тамаша жағдайда. Сырғанақпен бір деңгейде Сент-Томас (Беккет) ораториясы орналасқан, оның фрескалары нашар сақталған. Музейде Беккеттің реликтілік жәшігі (әлі бар шамамен төрт ондықтан бірі) және Беккеттің митрасы бар деген мәлімдеме бар. Батыс қабырғасында Папа Бонифаций VIII-нің заманауи мүсіні Иннокентий III алаңына қарайтын тұр.

Тіл және диалект

Анагни тілі (анагнино деп аталады) Орталық Италия диалектісі ретінде жіктеледі, Орталық Солтүстік Лаций аймағына жатады. Белгілі бір артикльдер (the) – Ju еркек санды бірлік (ағылшын тіліндегі “you” сөзі сияқты айтылады), La әйелдік санды бірлік, Ji еркек санды көптік (ағылшын тіліндегі “Yee” сөзі сияқты айтылады) және Le әйелдік санды көптік (ағылшын тіліндегі “Lay” сөзі сияқты айтылады). Белгісіз артикльдер (a, an) – еркек сөздер үшін nu, әйел сөздер үшін na. Көпше түріндегі соңғы дауыс әрқашан айтылады және жекеше түрінде де көбінесе айтылады (бұл Оңтүстік Лацио және Неаполь диалектілерімен салыстырғанда, онда сөздің соңғы дауысы көбінесе дөңгеленеді, басымды емес). Итальян тілін білетіндер үшін анагнино диалектісі латын тіліндегі u әрпін сақтайды; мысалы, итальян тіліндегі con (with) орнына анагниліктер латын тіліндегі cum сөзінен алынған cu сөзін қолданады. Итальян және анагнино арасында көптеген басқа да айырмашылықтар бар. Мысалдардың бірі – итальян тілінде жиі кездесетін n, l және r әрпінің жойылуы. Тіл тарихшылары үшін бұл диалект Римге дейінгі итальян тілдерін зерттеуге, сондай-ақ итальян тілінің қалыптасуына ерекше маңызды. Латын тіліндегідей, v әрпі u әрпіне ұқсас айтылады; мысалы, vino (итальян тіліндегі шарап) анагнинода uino болып айтылады. Бүгінгі стандартты итальян тіліне неміс, француз, араб, грек және испан тілдері әсер етеді, ал анагни диалектісі және Орталық Италияның басқа диалектілері (Римнің оңтүстігінде, Апенниннің батысында және Кампанияның солтүстігінде) аймақта шетелдіктердің аз қоныстануына байланысты тек латын және римге дейінгі тілдерге қатысты деп есептеледі.

Шығармашылықта

Америкалық ғылыми-фантастика жазушысы Пол Андерсонның "Уақыт қалқаны" туындысының бір бөлігі 12 ғасырдағы Ананьи қаласында өтеді, оны заманауи американдық уақыт саяхатшысы көреді.