Кіріспе
Армян монастыры Амарас монастыры - Әзірбайжанның Ходжавенд ауданындағы ауылдың маңында орналасқан армян монастыры. Ол ортағасырлық Арменияның маңызды діни және білім орталығы болды. Әзірбайжан монастырьдің армяндық елшілік мұрасын жоққа шығарып, оны "Кавказдық албан" деп атайды.
Amaras Monastery is an Armenian monastery near the village in the Khojavend District of Azerbaijan and formerly the Republic of Artsakh. It was a prominent religious and educational center in medieval Armenia. Azerbaijan denies the monastery's Armenian Apostolic heritage, instead referring to it as "Caucasian Albanian".
4 - 5 ғасырлар
Орта ғасырлық хроника жазушылары Фауст Бюзанд пен Мовсес Каганкатватсидің айтуынша, Арменияның қамқоршысы және евангелизаторы, Азаршы Григорий IV ғасырдың басында Амарас монастырына негіз құрды. Амарас - Киелі Григорийдің немересі, Киелі Григорийдің (338 жылы қайтыс болған) жерленген жері. Оның сүйегіне арналған қабір XIX ғасырдағы Қасиетті Григорий шіркеуінің апсидасы астында сақталған. V ғасырдың басында армян әліпбиін ойлап тапқан Месроп Маштоц Амараста Арцахта өзінің жазуын қолданған алғашқы мектепті құрды.
Жою және қалпына келтіру (13-XIX ғасырлар)
Монастырьды XIII ғасырда монғолдар тонаған, 1387 жылы Тимурдың шабуылы кезінде қираған, ал XVI ғасырда қайтадан қираған. Ол XVII ғасырдың екінші ширегінде қорғаныс қабырғалары салынған кезде түбегейлі қайта құруға ұшырады. Амарс кейіннен тасталып кетті, ал XIX ғасырдың бірінші жартысында монастырды Ресей императорлық әскерлері шекаралық бекініс ретінде қолданды. 1848 жылы Армения Апостолдық шіркеуі монастырды қайтарып алды. Монастырь шіркеуі әскери басқыншылық кезінде қатты зақымдалған көрінеді, сондықтан ескі шіркеудің орнына жаңа шіркеу салуға тура келді. Бұл жаңа шіркеу 1858 жылы тұрғызылды және оны Шуши қаласының армяндары төледі. 2023 жылғы Таулы Қарабақ соғысы кезінде 2023 жылдың 20 қыркүйегінде монастырь Әзірбайжанның бақылауына түсетіндігі туралы хабарланған.
Қасиетті Григорийдің қабірі
Әуелде ол қазір жойылып кеткен шіркеудің шығыс шетінде жерленген. Археологтар қабірдің шығыс есігі дәстүрлі шіркеу архитектурасында ерекше болып, Иерусалимдегі Киелі қабір шіркеуіне негізделген деп санайды. 489 жылы Кавказ Албаниясының патшасы Вахаган III Амаршаны қайта жаңғыртты, шіркеуді қалпына келтіріп, киелі Григорийдің сүйегіне жаңа часовня салдырды. Кейінгі ғасырларда осы шіркеу қабірінің үстінде шіркеу салынды. Қасиетті Григорий шіркеуінің құрбандық үстелінің астында қабір камерасы бар, оған батыс жағынан екі баспалдақпен жетуге болады. Оның шығыс шетіндегі бөгелген жол бастапқыда сол жақтан да кіреберіс болғанын көрсетеді. Мұражайдың бағаналы күмбезі 1,9 м ені, 3,75 м ұзындығы және 3,5 м биіктігі бар. Құрылыстың жоғарғы жартысы бастапқыда жер деңгейінен 1,5 - 2 м жоғары болды, бірақ қазір ол толығымен жер астында. Бұған 5 ғасырдағы ою-өрнек салынған.