Кіріспе
Американдық антрополог Эллен Дисанаяке (туған аты - Эллен Франзен), американдық антрополог және жазушы, өнер мен мәдениетке баса назар аударған. Ол Сиэтл қаласында тұрады, Вашингтон университетімен байланысты.
Ellen Dissanayake (born Ellen Franzen), an American anthropologist and writer focusing on art and culture. She lives in Seattle, Washington, and is affiliated with the University of Washington.
Өмірбаян
Дисанаякедің туған аты Эллен Франзен болды; ол Иллинойста дүниеге келді және Уолла-Валлада өсті, Вашингтон, оның әкесі инженер, ал анасы үй шаруасын жүргізді. Ол "2" алды. 1957 жылы Вашингтон мемлекеттік университетінің гуманитарлық ғылымдары: музыка және философия бойынша және 1970 жылы Мэриленд университетінің магистрі. (Өнер тарихы) Өзінің еңбегі үшін ол 2013 жылы Балтимордағы Мэриленд институтының өнер колледжінен (MICA) Құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол өзінің шығармашылығына шабыт ретінде шетелдегі "өмірлік тәжірибесін" келтіреді, онда ол әртүрлі халықтардың арасындағы өнер мен мәдениетке деген мәдени айырмашылықтарды және көзқарастарды бірінші қолмен байқады. Ол Шри-Ланкада, Нигерияда, Үндістанда, Мадагаскарда және Папуа-Жаңа Гвинеяда уақыт өткізді. Ол Нью-Йорктегі New School for Social Research, Шотландиядағы Эдинбург университетінде, Сара Лоуренс колледжінде, Папуа-Жаңа Гвинеядағы Ұлттық өнер мектебінде және Шри-Ланкадағы Перадения университетінде сабақ берді. 1997 жылы Индианадағы Балл штаттық университетінде қонақ профессор болды, ал келесі жылы Канаданың Альберта штатындағы Эдмонтон қаласындағы Альберта университетінде сабақ берді.
Homo Aestheticus: Өнер қайдан және не үшін пайда болды
Диссанайак өзінің "Homo Aestheticus: Where Art Comes From and Why" (1992 жылы басылып шыққан) атты кітабында өнердің адам түрінің пайда болуы, бейімделуі және тіршілік етуінің басты бөлігі болғанын, эстетикалық қабілет әрбір адамға тән екенін және өнер біздің түрімізге азық-түлік, жылылық немесе баспана сияқты маңызды қажеттілік екенін айтады. Ол өнерді "бұларды ерекшелендірудің" өнімі деп санайды, ал бұл заттар заттар, сондай-ақ мінез-құлық болуы мүмкін. Яғни, өнер тіршілік ету немесе әлеуметтік үйлесімділік үшін маңызды болған белгілі бір оқиғаларды ерекше, қуанышты және есте қаларлық етіп жасау үшін дамыды. Өнер туындылары табиғаттың белгісіздігін бақылау арқылы оны басқаруға тырысудың нәтижесі деп те айтылады. Өнер тәжірибесінің физикалық жағынан ләззат беретіндігі айтылады, себебі өнер туындыларын жасаушылардың шикізатты қалай қалыптастырғанын бағалайды. Алайда Дисанаяке сондай-ақ, бұл шикізаттардың кейбіреулері өздерінің рақатқа толы болуы мүмкін, яғни "протоэстетикалық" (54-бет), сонымен қатар, жаратылыс процесі немесе кейбір қабылдаулар өздерінің символикалық мәні жоқ болуы мүмкін, мысалы, гештальт қағидаларына мойынсұну арқылы. Жалпы алғанда, "бұларды ерекшелендіру" процесі әлемнің эволюция бізді тартымды деп тапқан аспектілеріне сүйену ретінде сипатталады: денсаулықтың, жастық пен өмірлік күштің визуалды белгілері, сондай-ақ біркелкілік пен асимметрия арасындағы тепе-теңдік. "Өнерді өркендетудің құралы ретінде өнер" тарауы Дисанаякедің өнер туралы анықтамасына жататын оқиғалар үшін мәдени-мәдени айғақтардың жинағы; XIX және XX ғасырлардағы өнер туралы тар еуропалық түсініктердің сын. Бұл сын кітаптың соңғы тарауында одан әрі дамытылады, ол білім беру мен күнделікті өмірде өнерді насихаттау қажеттігін қолдайды, өйткені бұл жалпыға бірдей, биологиялық тұрғыдан тамырланған адам мінез-құлқы. 1994 жылы Денис Даттон бұл кітапты оң бағалап, "өнер туралы ойлауымызда қарсы революцияны шақырады. Оның хабары өте өзекті, қозғайды және өте құнды".
Мақалалар
"Артизм адам мінез-құлқы ретінде: өнердің этиологиялық көзқарасына қарай", Journal of Aesthetics and Art Criticism 38/4, 397404. (1980) "Эстетикалық тәжірибе және адам эволюциясы", "Эстетика және өнер сын журналы" 41/2, 14555. (1982) "Өнердің таңдаулы құндылығы бар ма?" Өнердің эмпирикалық зерттеулері II, 1:35 49. (1984) "Өмір үшін өнер", Көркемдік терапия: Американың көркемдік терапия қауымдастығының журналы 9/4, 169178. (1992) "Химера, шпандр немесе бейімделу: Адамның эволюциясындағы өнерді тұжырымдау". Адам табиғаты 6:2, 99118. (1995) "Жаратудың қуанышы мен мәні", American Craft 55,2: 4045. (1995) "Өткенді ойлау: көркем терапия үшін тарихқа дейінгі және нәрестелік кезеңнің әсері", ARTherapy 12, 1: 1723. (1995) "Дарвин әдебиет теориясымен танысады: сын талқылау", Философия және әдебиет 20:1, 229 239. (1996) "Комар мен Меламид плейстоцендік дәмді ашып алады". Философия және әдебиет 22, 2: 486 496. (1998) "Өнерлі форманың бастамасы", Surface Design Journal 22:2, 45. (1998) "Эстетикалық инкунабула", Философия және әдебиет 25:2, 335346. (2001) "Жалпы әлемдік контексттегі өнер: ХХІ ғасырдың эволюциялық/функционалистік көзқарасы", Халықаралық антропология журналы 18:4, 245258. (2003) "Егер музыка махаббат тағам болса, онда тіршілік ету мен ұрпақ алудағы табыстылық туралы не деуге болады? "Musicæ Scientiae" журналының 169-195-жж. (2008) "Өнерлендіру гипотезасы және оның танымдық ғылымға, эволюциялық эстетикаға және нейроэстетикаға қатысы", Танымдық семиотика 5:148 173. (2008) "Плейстоцендегі тас өнерінің терең құрылымы: "жасандылық гипотезасы"". IFRAO Конгресі 2010 жылдың қыркүйек айында өткен Симпозиум: Белгілер, символдар, миф, идеология (алдын ала актілер) http://www.ifrao.org/ - Елендиссанайке. com/publications/index.com/publications/index.com/index.com/index. php#journals (2010) "Өнер идеологиясысыз жұмыс істеу", Жаңа әдеби тарих, 42: 7179. (2011)
"Aesthetic experience and human evolution", Journal of Aesthetics and Art Criticism 41/2, 145–55. (1982)
"Does art have selective value?" Empirical Studies of the Arts II, 1:35 49. (1984)
"Art for life’s sake", Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association 9/4, 169–178. (1992)
"Chimera, spandrel, or adaptation: Conceptualizing art in human evolution". Human Nature 6:2, 99–118. (1995)
"The pleasure and meaning of making", American Craft 55,2: 40–45. (1995)
"Reflecting on the past: Implications of prehistory and infancy for art therapy", ARTherapy 12, 1: 17–23. (1995)
"Darwin meets literary theory: Critical discussion", Philosophy and Literature 20:1, 229 239. (1996)
"Komar and Melamid discover Pleistocene taste". Philosophy and Literature 22, 2: 486 496. (1998)
"The beginnings of artful form", Surface Design Journal 22:2, 4–5. (1998)
"Aesthetic Incunabula", Philosophy and Literature 25:2, 335–346. (2001)
"Art in Global Context: An Evolutionary/Functionalist Perspective for the 21st Century", International Journal of Anthropology 18:4, 245–258. (2003)
"If music is the food of love, what about survival and reproductive success? ", Musicae Scientiae, Special issue, 169–195. (2008)
"The Artification Hypothesis and Its Relevance to Cognitive Science, Evolutionary Aesthetics, and Neuroaesthetics", Cognitive Semiotics 5:148 173. (2008)
"The Deep Structure of Pleistocene Rock Art: The 'Artification Hypothesis'". Papers from IFRAO Congress, September 2010 – Symposium: Signs, symbols, myth, ideology (Pre Acts) http://www. ellendissanayake. com/publications/index. php#journals (2010)
"Doing Without the Ideology of Art", New Literary History, 42: 71–79. (2011)