Перформативтік зерттеулер: әлемді тану құралы ретіндегі өнер

Кіріспе

Пәнаралық академиялық сала, әлемді зерттеу үшін өнімділікті линза және құрал ретінде пайдаланады.

Өнімділік зерттеулері – өнімділік дағдыларын дамытуды үйрететін және әлемді зерттеу үшін өнімділікті линза және құрал ретінде қолданатын пәнаралық академиялық сала. "Өнімділік" термині кең мағыналы және концерттер, театрлық қойылымдар мен орындау өнері сияқты көркемдік және эстетикалық өнімдерді, спорттық жарыстарды, рәсімдер, салтанаттар, жарияланымдар мен қоғамдық шешімдер сияқты әлеуметтік, саяси және діни шараларды, тілдің белгілі бір қолданыс түрлерін, сондай-ақ, жай ғана болу емес, бір нәрсені істеуді талап ететін жеке сәйкестік компоненттерін қамтуы мүмкін. Өнімділік зерттеулері сахналық өнер, антропология, социология, әдебиет теориясы, мәдениеттану, коммуникация және басқа салалардың теориялары мен әдістеріне сүйенеді. Өнімділік зерттеулері әдетте зерттеу әдістерінің алуан түрін пайдаланады. Практикаға бағытталған немесе практикалық зерттеу әдістерін қолдану тек ағылшын тілді елдерде ғана емес, кең таралған құбылысқа айналды. Мұндай зерттеу жобалары әдебиеттерді зерттеу және ауызша тарих сияқты бекітілген әдістерді өнімділік практикасымен, яғни көркемдік автоэтнографиялық тәсілдермен және сөзбен айтылған театрмен үйлестіреді. Бристоль университетінде 2001-2006 жылдар аралығында жүргізілген Практикалық зерттеу ретіндегі зерттеу (PARIP) жобасы осындай зерттеу жобаларының көптеген мақалаларын және суреттерін ұсынады және бұл саланың ішінде шығармашылық ойлауды қолданудағы жаңалықтарға үлкен үлес қосты.

Шығуы және негізгі ұғымдар

Перформанстық зерттеулер жаңағынан пайда болып келе жатқан ғылым саласы ретінде қарастырылады. Академиялық пән ретінде оны нақты анықтау қиын; мұндай қиындық өзінің пәннің ерекшелігінен болуы мүмкін, немесе оның дамуына уақыт жетпегендіктен болуы да ғажап емес. Қай жағдайда болса да, көптеген ғалымдар оның тұрақсыздығын сынап бағалаған. Дегенмен, университеттерде зерттеушілерді даярлайтын көптеген білім беру бағдарламалары бар. Кейбір мамандар оны "ғылымдар аралық" немесе "ғылымнан кейінгі" деп атайды. Қазіргі перформанстық зерттеулер саласындағы ғалымдар өздерінің бастауын риторика, интерпретация, театр, антропология және коммуникация сияқты басқа да салалардан іздейді. Диана Тейлордың сөзінше, "олардың ортақ белгісі – зерттеу нысанының бірлігі: перформанс – ең кең мағынасында – процесс, практика, эпистема, беру жолы, жетістік және әлемге әсер ету құралы". Ричард Шехнер перформанстық зерттеулердің перформанстарды екі категорияға бөліп қарастыратынын айтады: біріншісі – көркемдік перформанс, ол өнер ретінде танылады және түсініледі. Бұған жеке орындау, перформанс өнері, әдебиетті оқу, театрлық повесть айту, пьесалар және поэзияны орындау жатады. Көркемдік перформанс өнер формасы ретінде қарастырылады. Екінші категория – мәдени перформанс, ол күнделікті өмірде болатын және мәдениеттің құндылықтарын сақтап беруге бағытталған оқиғаларды қамтиды: шерулер, діни рәсімдер, қоғамдық мерекелер, даулы әңгімелер, әлеуметтік және кәсіби рөлдерді орындау, сондай-ақ нәсіл, гендер, сексуалдық бағдар және әлеуметтік жағдайдың жеке орындалуы – мәдени перформанстың бір түрі саналады.

Сөз сөйлеу

Әсерлі зерттеулердің ең көне тамыры сөйлеу өнерінде, кейде декламация деп аталады. Бұл алғашқы тәсіл қоғамдық сөйлеуді жеткізуде сөздік қолданысқа, дене қимылдарына, қалыпқа, дауыс ырғағына, тіпті киімге дейін назар аударды. Он сегізінші ғасырда оның практикасының қайта жаңғыруы, сондай-ақ Элокуция қозғалысы деп белгілі болды, Элокуцияның жеке академиялық пән ретінде қалыптасуына үлкен үлес қосты. Элокуция қозғалысының маңызды тұлғаларының бірі актер және ғалым Томас Шеридан болды. Шериданның элокуция бойынша лекциялары, "Элокуция бойынша лекциялар" (1762) және "Оқу бойынша лекциялар" (1775) жинақтарында, әдебиеттен үзінділерді таңдап, дауыстап оқуға қатысты нұсқаулар келтірілген. Тағы бір актер, Джон Уокер, 1781 жылы екі томдық "Элокуция элементтері" атты еңбегін жариялады, онда дауысты басқару, ишараттар, айтылу және баса назар аудару туралы толыққанды нұсқаулар берілген. Элокуция қозғалысы Батыста кеңінен таралды; Англия мен АҚШ-та он сегізінші және он тоғызыншы ғасырлар бойы элокуция және риторика мектептері мен факультеттері пайда болды. Бүгінгі әсерлі зерттеулер үшін ең маңыздысы – 1894 жылы Роберт Маклин Камноктың сөйлеу білімін элокуция қағидалары негізінде оқыту үшін құрған Солтүстік-Батыс университетінің Риторика мектебі. Риторика мектебінде Түсіндіру кафедрасы орналасқан, ол әдебиетке және ауызша оқу арқылы әдебиетті түсіну және оны жандандыру құралы ретіндегі түсіндіру өнеріне бағытталған. 1984 жылы Түсіндіру кафедрасы мәтіндердің кеңірек анықтамасын қамту үшін Әсерлі зерттеулер кафедрасы болып қайта аталды.

Әдебиетті ауызша түсіндіру

Әдебиет саласында Уоллес Бэкон (1914–2001) көптеген адамдар орындау теориясын дамырған алғашқылердің бірі деп санайды. Бэкон әдебиетті орындауды ең жоғарғы төмендік пен қарапайымдық белгісі ретінде қарастырды. Оның орындау теориясының негізгі тұжырымында: «Біздің назар оқырмандар мен мәтіндер арасындағы өзара әрекеттесуде, мәтіндердің күші арқылы студенттердің [және орындаушылар мен көрермендердің] ішкі және тіпті сыртқы өмірін байытады, кеңейтеді, түсіндіреді және (әрине) өзгертеді» (Literature in Performance, Vol 5 No 1, 1984; 84-бет). Бұған қоса, Роберт Бриннің «Камерлік театр» атты еңбегі баяндау мәтіндерін сахналау саласындағы маңызды негіз болып табылады, алайда камералық қойылымдардағы баяндау детальдарының орны туралы оның пікірлері әлі де даулы. Брин көптеген адамдар тарапынан Луиза Розенблаттпен бірге осы ғылымның негізін салған теоретик ретінде танылады. Жақында ғана спектакль теориясы мен романдар жазушысы Барбара Браунинг наративтік көркем шығарманың, әсіресе романның өзінің оқырманның белсенді қатысуын талап ететінін айтты.

Театр және антропология

Театрлық және антропологиялық тұрғыдан алғанда, бұл бастау көбінесе режиссер Ричард Шехнер мен антрополог Виктор Тернердің ғылыми-зерттеу ынтымақтастығы ретінде қарастырылады. Бұл бастау туралы айтқанда, спектакльдің анықтамасы "театр мен антропологияның арасында" екеніне назар салынады және дәстүрлі сахналық театр немесе дәстүрлі антропологиялық далалық жұмыстарға қарағанда, мәдениаралық спектакльдердің маңыздылығы жиі атап көрсетіледі. Дуайт Конкергуд практиканың саяси мәніне баса назар аударған және кездесу нүктесінен бастап зерттеу нәтижелерін баяуға дейін әдістемелік диалогты қолдаған орындау этнографиясының бір саласын дамытты. Барбара Киршенблатт Гимблтт туристік өндірістер мен этнографиялық шоумендікке қызығушылық танытты, Джадд Кейс спектакльді медиа және дін зерттеуіне бейімдеді, Диана Тейлор Латын Америкасының спектакльдерін жарты шарлық перспективадан қарастырып, архив пен спектакль репертуары арасындағы қатынасты теориялық тұрғыдан зерттеді, ал Корин Кратц спектакльде мультимедиалық коммуникацияның рөлін ерекше атап көрсететін талдау әдісін жасады. Лори Фредерик антропологиялық перспективада этнографиялық зерттеулердің маңыздылығын және берік теориялық негізді қажет ететінін айтады.

Сөйлеу-акт теориясы және перформативтiлiк

Бастапқыда айтылған сөздердің басқаша нұсқасы философтар Дж. Л. Остин мен Джудит Батлер, әдеби сыншы Ева Кософски Седжвик, сондай-ақ Шошана Фелманның сөйлеу актісі теориясының дамуын баса көрсетеді. Остиннің «Сөзбен бірдеңе жасау» атты еңбегінде ұсынылған теорияда «бірдеңе айту – бұл бірдеңе жасау, немесе бірдеңе айту арқылы біз бірдеңе жасаймыз, тіпті бірдеңе айту арқылы біз бірдеңе жасаймыз» делінген. Осыған ең көрнекті мысал – неке рәсімінің бір бөлігі ретінде айтылатын «Мен келісемін». Остиннің пікірінше, осы орындаушылық сөздердің кез келгенінің дұрыс болуы үшін олар шындыққа сай, орынды және тиісті билігі бар адамдардың (мысалы, дін қызметкері, судья немесе ғалым) пікірінше, дәстүрлі болуы керек. Остин «әдеттегі процедураның бұрынғы тарихында мұндай процедураның дұрыс қолданылғанын немесе қолданылмағанын нақты шешпейтін қиын немесе шеткі жағдайлар әрқашан болады» деп атап өткенімен, дұрыс болмаған жағдайды түсіндіреді. Перформативтерде (тіл және денемен жасалатын сөйлеулерде) сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігін Батлер қабылдайды және оны «перформативтің саяси уәдесі» деп түсінеді. Оның пікірі бойынша, перформатив конвенциялық күшті сақтау қажет болғандықтан, конвенцияның өзі қайталануы керек, ал бұл қайталауда оны рұқсатсыз пайдаланумен иемденіп, жаңа болашақ құруға болады. Ол Роза Парксты мысал ретінде келтіреді: Роза Паркс автобустың алдыңғы жағына отырғанда, Оңтүстік штаттарының ешбір конвенциясы оған мұны жасауға құқық бермеген. Бірақ, бұрыннан берілмеген құқықты талап ету арқылы ол осы әрекетке белгілі бір билік берді және заңдылықтың қалыптасқан кодекстерін құлатудың бүлікшіл процесін бастады. Сәтсіздікке ұшыраған сөздің (қателік) мәселесін Шошана Фелман да көтеріп отыр: «Сәтсіздік немесе жеңіліс Остин үшін перформативтің кездейсоқ оқиғасы емес, ол оның ішкі қасиеті, оның мәнісі. Басқаша айтқанда, Остин сәтсіздікті сыртқы емес, уәдеге ішкі нәрсе ретінде қарастырады, ол оны құрайтын негізгі элемент».

An alternative origin narrative stresses the development of speech act theory by philosophers J. L. Austin and Judith Butler, literary critic Eve Kosofsky Sedgwick, and also Shoshana Felman. The theory proposed by Austin in How To Do Things With Words states that "to say something is to do something, or in saying something we do something, and even by saying something we do something". the most illustrative example being "I do", as part of a marriage ceremony. For any of these performative utterances to be felicitous, per Austin, they must be true, appropriate and conventional according to those with the proper authority: a priest, a judge, or the scholar, for instance. Austin accounts for the infelicitous by noting that "there will always occur difficult or marginal cases where nothing in the previous history of a conventional procedure will decide conclusively whether such a procedure is or is not correctly applied to such a case". The possibility of failure in performatives (utterances made with language and the body) is taken up by Butler and is understood as the "political promise of the performative". Her argument is that because the performative needs to maintain conventional power, convention itself has to be reiterated, and in this reiteration it can be expropriated by the unauthorized usage and thus create new futures. She cites Rosa Parks as an example:When Rosa Parks sat in the front of the bus, she had no prior right to do so guaranteed by any conventions of the South. And yet, in laying claim to the right for which she had no prior authorization, she endowed a certain authority on the act, and began the insurrectionary process of overthrowing those established codes of legitimacy. The question of the infelicitous utterance (the misfire) is also taken up by Shoshana Felman when she states "Infelicity, or failure, is not for Austin an accident of the performative, it is inherent in it, essential to it. In other words Austin conceives of failure not as external but as internal to the promise, as what actually constitutes it."

Басқа салалар

Перформанс зерттеулері феминизм, психоанализ, сыншыл нәсіл теориясы және квир теориясы салаларымен де тығыз байланыста болды. Пегги Фелан, Хосе Эстебан Муньоз, Э. Патрик Джонсон, Ребекка Шнайдер және Андре Лепецки сияқты теоретиктер перформанс зерттеулерінде де, сондай-ақ осымен байланысты салаларда да бірдей ықпалды болды.

Академиялық бағдарламалар

Перформанс зерттеулері драма, би, өнер, антропология, фольклористика, философия, мәдени зерттеулер, психология, әлеуметтану, салыстырмалы әдебиет, коммуникациялық зерттеулер және, сондай-ақ, музыкалық орындау теорияларын қамтиды. "Перформанс зерттеулері" атты алғашқы академиялық бөлім 1980 жылы Нью-Йорк университетінде ашылды. 1984 жылы Солтүстік-Батыс университеті ұзақ жылдар бойы жұмыс істеген "Түсіндіру" бөлімін "Перформанс зерттеулері бөлімі" деп қайта атады, бұл мәтін мен орындаудың кеңейтілген анықтамасын көрсетеді. Жалпы алғанда, Нью-Йорк университеті мен Солтүстік-Батыс университетінің үлгілері арасындағы айырмашылықтар салалық мәселелерге байланысты, бірақ екі жағдайда да тәжірибеге назар аудару театр немесе әдебиеттен тыс зерттеу әдістемелері мен теорияларына әкелді. Перформанс зерттеулерінің әртүрлі бастаулары мен салалық дәстүрлері туралы толық ақпарат алу үшін Шэннон Джексонның "Профессорлық перформанс" кітабын және Натан Стаки мен Синтия Виммердің "Перформанс зерттеулерін оқыту" кітабының кіріспе бөлімін қараңыз. АҚШ-та пәнаралық және көп салалы бұл сала Колумбия, Браун, UCLA, UCI, UC Беркли және басқа да оқу орындарында кеңінен таралды. Бакалавриат және магистратура бағдарламалары Техас университетінде (Остин), UCLA-ның Мәдениет және перформанс бағдарламасында, UC Дэвис, UC Ирвин, Кеннесоу мемлекеттік университетінде, Луизиана мемлекеттік университетінде, Оңтүстік Иллинойс университетінде (Карбондейл), Калифорния мемлекеттік университетінде (Нортридж), Сан-Хосе мемлекеттік университетінде, Сан-Диего университетінде, Мэриленд университетінде, Солтүстік Каролина университетінде (Чапел-Хилл) және Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінде ұсынылады. Техас A&M университетінің Перформанс зерттеулері бөлімі музыкалық және театрлық бағдарламаларды қамтитын бірегейлікке ие. Ұлыбританияда Аберистуит университеті Майк Пирсон, Хайке Ромс және Джилл Гринхолг сияқты танымал суретшілермен перформанс зерттеулері бойынша білім беру бағдарламасын ұсынады. Лондондағы Роемптон университеті драма, театр және перформанс зерттеулері бойынша бакалавр дәрежесін ұсынады. Лондондағы Ричмонд университеті де перформанс және театр өнерінде бакалавр дәрежесін ұсынады. Плимут университеті 1990-шы жылдардың басынан бері театр және перформанс саласында бакалавр дәрежесін ұсынады; оның аспирантуралық зерттеу бағдарламасы (ResM және MPhil/PhD) перформанс зерттеулеріне маманданған. Уорвик университеті де театр және перформанс зерттеулері бойынша бакалавр дәрежесін ұсынады. Соңғы кезде Гилфорд актерлік мектебі театр және перформанс бойынша бакалавр дәрежесін ұсынды. Консерваторияның бөлігі ретінде бұл курс перформансты тәжірибелік тұрғыдан зерттеуге бағытталған, сондай-ақ, "Тәжірибе зерттеу ретінде" идеясына ерекше назар аударылды. Бағдарламаны доктор Лора Кулл басқарды, ол қазіргі кездегі көпұлтты "Перформанс философиясы орталығының" негізін қалаушы, бұл орталық философия мен перформанс арасындағы байланысты дамытуға тырысатын перформанс зерттеулерінің жаңа бағыты. Данияда Роскилде университеті магистрлік және докторлық дипломдарды ұсынады. "Перформанс дизайны" мамандығы театрлық қойылымдар, тірі музыка, фестивальдар және қалалық перформанстар сияқты тақырыптарға бағытталған. Германияда Гамбург университеті Габриэль Кляйн басқаратын перформанс зерттеулері орталығында перформанс зерттеулері бойынша магистрлік бағдарламаны ұсынады. Бремен университетінің Перформанс зерттеулері орталығы перформанс жобаларындағы академиялық және көркемдік зерттеулерді біріктіретін перформанс зерттеулері бойынша сертификатты ұсынады. Үндістанда Жавахарлал Неру университеті театр және перформанс зерттеулері бойынша МФиль және PhD бағдарламаларын ұсынады. 2012 жылдан бастап Амбедкар университеті Делидегі Мәдениет және шығармашылық көріністер мектебі перформанс зерттеулері бойынша магистрлік бағдарламаны бастады, ол перформанс зерттеулерінің ерекшеліктеріне негізделген мәдени зерттеулер мен зерттеу әдістемелерін қайта қарауға бағытталған. Ол елдегі алғашқы тәжірибеге негізделген PhD бағдарламасын әзірлеп, тәжірибеде зерттеулер саласында кеңінен жұмыс істейді. Осыған ұқсас бағытта, Кераладағы Оңтүстік Азиядағы Перформанс зерттеулері және мәдени зерттеулер орталығы (CPRACSIS) соңғы бірнеше жылда зерттеушілерді, суретшілерді және тәжірибелі мамандарды перформанс зерттеулерімен байланысты әңгімелерге тарту үшін бірқатар семинарлар мен конференциялар ұйымдастырды. Австралияда Сидней университеті, Виктория университеті және Квинсленд технологиялық университеті перформанс зерттеулері бойынша бакалавр, магистр және PhD дипломдарын ұсынады. Кейбір елдерде перформанс зерттеулері де A деңгейінің (AS және A2) курсы болып табылады, ол би, музыка және драма сияқты жеке өнер түрлерін біріктіреді. Бразилияда Гояс федералдық университеті 2012 жылы мәдени перформанстар бойынша пәнаралық бағдарламаны (магистр) бастады, ол Латын Америкасы елдеріндегі алғашқы бағдарлама болды. Бұл бағдарламаның мақсаты "ритуалдар, ойындар, перформанстар, драма, би" түрлерін мәдениаралық тұрғыдан талдау.

Performance studies incorporates theories of drama, dance, art, anthropology, folkloristics, philosophy, cultural studies, psychology, sociology, comparative literature, communication studies, and increasingly, music performance. The first academic department with the name "Performance Studies" started at NYU in 1980. Shortly after in 1984 Northwestern University renamed its long standing Department of Interpretation as the "Department of Performance Studies;" finally reflect their broadened definition of text and performance. Generally the differences between the NYU and Northwestern models cite different disciplinary concerns, however, in both instances a focus on practice lead to research methodologies and theories beyond theatre or literature in relation to or in service of understanding performance. For more information on the different origins and disciplinary traditions of performance studies see Shannon Jackson's book Professing Performance and the introductory chapter in Nathan Stucky and Cynthia Wimmer's Teaching Performance Studies. In the United States, the interdisciplinary and multi focus field has spread to Columbia, Brown, UCLA, UCI, UC Berkeley, and elsewhere. Undergraduate and graduate programs are offered at The University of Texas at Austin, UCLA's Culture and Performance Program, UC Davis, UC Irvine, Kennesaw State University, Louisiana State University, Southern Illinois University Carbondale, California State University, Northridge, San Jose State University, University of San Diego, University of Maryland, the University of North Carolina Chapel Hill, and Washington University in St. Louis. Texas A&M University's Department of Performance Studies is unique in including both Music and Theatre degree programs. In the United Kingdom Aberystwyth University offers a degree scheme in performance studies with highly acclaimed performance artists such as Mike Pearson, Heike Roms and Jill Greenhalgh. The University of Roehampton in London offers a BA in drama, Theatre and Performance Studies. Richmond University, London also offers a BA in Performance and Theatre Arts. The University of Plymouth has offered a BA in Theatre & Performance since the early 1990s; its postgraduate research programme (ResM and MPhil/PhD) specialises in performance studies. The University of Warwick also offers a BA in Theatre and Performance Studies, in addition to leading Postgraduate programmes. More recently, the Guildford School of Acting has offered a BA in Theatre and Performance. Part of the conservatoire, the course focused on investigating performance practically, with strong emphasis on the idea of Practice as Research. The programme was led by Dr Laura Cull, founder of the now multinational Centre for Performance Philosophy; a new strand of performance studies which attempts to develop the relationship between philosophy and performance. In Denmark Roskilde University offers a master and ph. d. degree in "performance design", focusing on subjects such as theatrical performances, live music, festivals, and urban performances. In Germany University of Hamburg offers a master program in performance studies at the centre for performance studies run by Gabriele Klein. The Centre for Performance Studies at the University of Bremen offers a certificate in performance studies focussing on the combination of academic and artistic research within performance projects. In India, Jawaharlal Nehru University offers MPhil and PhD program in theatre & performance studies at the School of Arts & Aesthetics. Since 2012, School of Culture and Creative Expressions, Ambedkar University Delhi, started a MA program in performance studies, which focus on redefining methodologies of cultural studies and research on the basis of the nuances of performance studies. It is formulating the first Practice based PhD in the country and working extensively in the realm of Practice as Research. On the similar lines, the Centre for Performance Research and Cultural Studies in South Asia (CPRACSIS), Kerala have organized series of workshops and seminars over the last few years to engage scholars, artists and practitioners in conversation informed by performance studies. In Australia, the University of Sydney, Victoria University and Queensland University of Technology offer degrees majoring in performance studies, honours, masters and PhD. Performance studies in some countries is also an A level (AS and A2) course consisting of the integration of the discrete art forms of Dance, Music and Drama in performing arts. In Brazil, the Universidade Federal de Goiás, started an interdisciplinary program (masters) in cultural performances in 2012, the first in a Latin country. The goal of this program is to analyse "rituals, games, performances, drama, dance" from a cross cultural point of view.