Кіріспе

Иранның әкімшілік бөлінісі Хатам (خاتم) - инкрустация жасаудың ежелгі парсы техникасы. Бұл - ағаштан жасалған бұйымдардың бетін нәзік ағаш, сүйек және металл бөлшектерімен дәл қиылысқан геометриялық үлгілермен безендіре отырып, көркемдік нысандар жасалатын маркетридің нұсқасы. Хатам-қари (خاتم کاری) немесе хатам-банди (خاتم بندی) - хатам жасау өнері. Инкрустацияланған бұйымдарды жасау үшін қолданылатын жалпы материалдар: алтын, күміс, мыс, алюминий және бұралған сым.

Дизайн және құрылыс

Инкрустациялы бұйымдарды жасау өте күрделі процесс. Кейде орташа сапалы жұмыста бір шаршы сантиметрге 400-ден астам бөлшектер болады. Түрлі түсті ағаштан, пил сүйегінен, сүйектен, мыстан, күмістен т.б. жасалған жұқа таяқшалар Олар ұзын буралар болып біріктіріліп, дөңгелек, төртбұрышты немесе көпбұрышты қимамен қиылысатын. Бұл бұтақтар жұқа қималармен кесіліп, басқаларымен біріктіріліп, "Дэвид коллекциясы" деген күрделі үлгілер жасалды. Әрбір текше сантиметрде шамамен 250-ге дейін жеке бөлшектер бір-бірімен қатар, тегістеліп, майланып және жылтыратылған болуы мүмкін. Сафави дәуірінде инкрустацияланған бұйымдар ерекше маңызға ие болды, өйткені суретшілер өздерінің құнды өнер туындыларын жасады. Отынға бетел, жаңғақ, кипарис және қарағай жатады. Бұл бұйымдарға есіктер мен терезелер, айна қоршаулары, Құран қораптары, инкрустациялы қораптар, қалам мен қалам ұстағыштар, фонарьлар мен киелі орындар жатады.

Мысалдар

Киелі орындардың есіктерінің әшекейлері негізінен инкрустациялы мотивтерден тұрады. Бұлардың үлгілерін Мешхед, Қом, Шираз және Рей қалаларында байқауға болады. Сафавилер дәуірінде маркетри өнері Иранның оңтүстік қалаларында, әсіресе Исфахан, Шираз және Керман қалаларында өркендеді. Саадабад сарайы мен Тегерандағы Мрамор сарайының орнатылған бөлмелері осы өнердің шедеврлері болып табылады.

Ағымдағы жағдай

Хатам негізінен Шираз, Исфахан және Тегеранда қолданылады. Инкрустациялы ағаш өңдеу өнерін Иранның Мәдени мұра ұйымының шеберханаларында, сондай-ақ жеке шеберханаларда жүзеге асырады. Мұхаммед Багер Хаким Елахи (محمد باقرحكيم الهي) осы өнердің шебері болды және Ширазда шебер Сани Хатамнан техниканы үйренді. Өмірінің соңына таман, 1950 жылдардың басында, ол Тегеранға көшіп барды, онда 2012 жылдың наурыз айында өмірінің соңына дейін өмір сүрді. Ол Хатам шеберлік бұйымдарын жасауды жалғастырды, олар кішкентай кадрлардан және зергерлік қораптардан бастап, кофе үстелдері, төсек кадрлары, ас үстелдері және үлкен люстралар сияқты үлкен бұйымдарға дейін, олардың кейбіреулері қазіргі уақытта Ирандағы мұражайларда, бірақ көпшілігі бүкіл әлемде, соның ішінде оңтүстік Калифорнияда жеке коллекцияларда. Сондай-ақ, ол кіші інісі Асадола Хаким Елахиге (اسدالله حكيمالهى) өнер үйретті. Асадола 1970 жылдардың соңында лимфомадан қайтыс болды.