Кіріспе
Айдың орбиталық периодына шамамен тең уақыт бірлігі – жалпы түсінік. Ай – күнтізбеде қолданылатын уақыт бірлігі, ол Айдың табиғи орбиталық периодына жуық. «Ай» және «Ай» сөздері бір түбірден туындаған. Айдың дәстүрлі түсінігі Ай фазаларының айналымымен байланысты туды; мұндай айлық айлар ("лунациялар") синодикалық айлар деп аталады және шамамен 29,53 күнге созылады, яғни бір Жер жылына шамамен 12,37 мұндай ай келеді. Қазба жұмыстарынан табылған есептік таяқшалар бойынша, зерттеушілер адамдардың Палеолит дәуірінде-ақ Ай фазаларымен күндерді санағанын анықтады. Жер-Күн сызығына қатысты Айдың орбиталық периодына негізделген синодикалық айлар бүгінгі таңда көптеген күнтізбелердің негізі болып табылады және жылды бөлу үшін қолданылады. Рим күнтізбесі жүйесінен дамыған күнтізбелер, мысалы, халықаралық қолданыстағы Григориан күнтізбесі, жылды 28 мен 31 күн аралығындағы 12 айға бөледі. Айлардың атаулары әртүрлі латынша есімдерден және Рим үшін маңызды оқиғалардан аударылған, 9-12 айларды қоспағанда, олар латынша сандармен (septem, octo, novem және decem) аталған, себебі бастапқыда олар рим күнтізбесіндегі жетіншіден онға дейінгі айлар болған. Қазіргі Григориан күнтізбесінде күндері өзгеріп отыратын жалғыз ай – ақпан, ол ықшам жылдары 29 күнге, ал қалған уақытта 28 күнге ие.
the general concept
A month is a unit of time, used with calendars, that is approximately as long as a natural orbital period of the Moon; the words month and Moon are cognates. The traditional concept of months arose with the cycle of Moon phases; such lunar months ("lunations") are synodic months and last approximately 29.53 days, making for roughly 12.37 such months in one Earth year. From excavated tally sticks, researchers have deduced that people counted days in relation to the Moon's phases as early as the Paleolithic age. Synodic months, based on the Moon's orbital period with respect to the Earth–Sun line, are still the basis of many calendars today and are used to divide the year. Calendars that developed from the Roman calendar system, such as the internationally used Gregorian calendar, divide the year into 12 months, each of which lasts between 28 and 31 days. The names of the months were Anglicized from various Latin names and events important to Rome, except for the months 9–12, which are named after the Latin numerals 7–10 (septem, octo, novem, and decem) because they were originally the seventh through tenth months in the Roman calendar. In the modern Gregorian calendar, the only month with a variable number of days is the second month, February, which has 29 days during a leap year and 28 days otherwise.
Астрономиядағы айлардың түрлері
Астрономияда келесі ай түрлері маңызды. Олардың көпшілігі (бірақ сидериялық және тропикалық айлар арасындағы айырмашылық емес) алғаш рет вавилондық ай астрономиясында анықталған. Сидериялық ай – бұл айналмасыз кеңістікте Айдың орбиталық периоды (орташа есепте, сол кеңістіктегі айналу периодына тең). Ол шамамен 27.32166 күнге (27 күн, 7 сағат, 43 минут, 11.6 секунд) тең. Бұл Айдың "бекітілген" жұлдыздың басынан екі рет өтуіне кеткен уақытқа жуық (әр түрлі жұлдыздар әртүрлі нәтиже береді, себебі олардың барлығының өте шағын өздік қозғалысы бар және олардың орны толық бекітілмеген). Синодикалық ай – ең көп танылған ай циклі, ол Жердегі бақылаушыға жаңа ай немесе толық ай сияқты белгілі бір фазаның екі рет қайталануы арасындағы уақыт ретінде анықталады. Синодикалық айдың орташа ұзақтығы 29.53059 күн (29 күн, 12 сағат, 44 минут, 2.8 секунд) құрайды. Айдың Жерді айналатын орбитасының эксцентриктігіне (және аздап, Жердің Күнді айналатын эллипстік орбитасына) байланысты, синодикалық айдың ұзақтығы жеті сағатқа дейін өзгеруі мүмкін. Тропикалық ай – Айдың аспандағы теңелген нүктеден екі рет өтуіне кеткен орташа уақыт. Ол 27.32158 күнге тең, бұл сидериялық айдан (27.32166 күн) өте аз ғана қысқа, себебі теңелген нүктелердің прецессиясы болады. Аномалистік ай – Айдың перигейден перигейге (Ай орбитасының Жерге ең жақын нүктесі) өтуіне кеткен орташа уақыт. Аномалистік айдың орташа ұзақтығы шамамен 27.55455 күн. Дракондық ай, драконикалық ай немесе түйіндік ай – Айдың орбитасының бір түйініне қайта оралу периоды; түйіндер – Ай орбитасы Жер орбитасының жазықтығын қиып өтетін екі нүкте. Оның ұзақтығы орташа есеппен 27.21222 күнге тең. Синодикалық ай сидериялық айдан ұзақ, себебі Жер-Ай жүйесі Күнді Айдың Жерді айналу бағытымен бірдей бағытта айналып өтеді. Күн жұлдыздарға қатысты шығысқа қарай қозғалады (Ай да солай) және Айдың Күнге қатысты бірдей көрінетін орнына оралуына шамамен 2.2 күн артық уақыт керек. Аномалистік ай сидериялық айдан ұзақ, себебі перигей Ай Жерді айналу бағытымен бір бағытта қозғалады, тоғыз жылда бір айналыс жасайды. Сондықтан Айдың перигейге оралуы сол жұлдызға оралуынан сәл ұзаққа созылады. Дракондық ай сидериялық айдан қысқа, себебі түйіндер Ай Жерді айналу бағытына қарама-қарсы бағытта қозғалады, 18.6 жылда бір айналыс жасайды. Сондықтан Ай сол жұлдызға оралудан сәл ертерек сол түйінге қайта оралады.
Күнтізбелік салдарлары
Ең қарапайым деңгейде, ең танымал Ай күнтізбелері 2 айдың 59 күндік күнге жуық келетін бастапқы шамаға негізделген: 30 күндік толық ай, одан кейін 29 күндік қуыс ай. Бірақ бұл тек шамамен дәл және үнемі интеркаляция (түзетуге) – жылдам күнді қосуға мұқтаж. Сонымен қатар, синодикалық ай күн (немесе "тропикалық") жылға оңай сәйкес келмейді, бұл екі циклды біріктіретін дәл, ережеге негізделген ай-күн күнтізбесін жасауды қиындатады. Бұл мәселені шешудің ең көп таралған жолы – Метониялық цикл. Ол 235 айдың шамамен 19 тропикалық жылға тең екенін (бұл 6940 күнге толық жетпейді) пайдаланады: 12 жылда 12 айлық ай болады, ал 7 жылда 13 айлық ай болады. Дегенмен, Метониялық күнтізбеге негізделген жыл 2 ғасырда шамамен бір күнге мезгілдерден қалыстайды. Метон күнтізбесіне 21 ғасыр бұрын Антикитера механизмінде қолданылған күнтізбе және еврей күнтізбесі жатады. Басқа жағынан, таза Ай күнтізбесінде жыл әрқашан 12 айдан тұрады, сондықтан жыл 354 немесе 355 күндік болады: Ислам күнтізбесі осыған жақсы мысал. Осының салдарынан, Ислам жылы күн жылдан шамамен 11 күнге қысқа, және маусымдар бойынша шамамен 33 күн = 34 Ай жылында айналады: Ислам жаңа жылының күні әр (күн) жылы сайын өзгереді. Таза Күн күнтізбелерінде айлар көбінесе Ай фазаларымен байланысты болмайды, олар тек Күннің күн мен түн теңелу және күн тоқырауларымен байланысты қозғалысына немесе кеңінен қолданылатын Григориан күнтізбесі сияқты толығымен дәстүрлі болып табылады. Дәл ай-күн күнтізбесін жасауға қажетті күрделілік көптеген қоғамдарда азаматтық қолдану үшін Күн күнтізбелерінің Ай-күн және Ай күнтізбелерін ығыстыру себебі болуы мүмкін.
Ай айының басталуы
Грек күнтізбелері, еврейлік ай-күн күнтізбесі және исламдық ай күнтізбесі айды жаңа айдың жіңішке жартыайының алғашқы көрінуімен бастаған. Дегенмен, Айдың орбитадағы қозғалысы өте күрделі және оның мерзімі тұрақты емес. Осы нақты байқаудың күні мен уақыты географиялық бойлық және ендік, атмосфера жағдайлары, бақылаушылардың көру қабілеті сияқты факторларға байланысты. Сондықтан, байқау арқылы анықталған айлардың басталуы мен ұзақтығын дәл болжау мүмкін емес. Кейбіреулер, мысалы, дәстүрлі ислам және яһуди қараиттері әлі де айды нақты байқауға сенеді, бірақ астрономиялық есептеулер мен кестелік әдістерді қолдану практикада көбірек таралған.
Ахом күнтізбесі
Ахом календарында 12 ай және қосымша шашу жылы айы бар, ол Лак ни деп аталады. Бірінші ай – Дуин Шинг. № Аты Ахом жазуы Григориан күнтізбесі 1 Дуин Шинг 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜋𑜢𑜂𑜫 қараша-желтоқсан 2 Дуин Кам 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜀𑜪 желтоқсан-қаңтар 3 Дуин Цам 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜏𑜪 қаңтар-ақпан 4 Дуин Ши 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜏𑜢 ақпан-наурыз 5 Дуин Ха 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜑𑜡 наурыз-сәуір 6 Дуин Рок 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜍𑜤𑜀𑜫 сәуір-мамыр 7 Дуин Шит 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜋𑜢𑜄𑜫 мамыр-маусым 8 Дуин пает 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜆𑜢𑜤𑜄𑜫 маусым-шілде 9 Дуин кауо 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜀𑜰𑜫 шілде-тамыз 10 Дуин сип 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜏𑜢𑜆𑜫 тамыз-қыркүйек 11 Дуин тсип ит 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜏𑜢𑜆𑜫 𑜒𑜪𑜄𑜫 қыркүйек-қазан 12 Дуин сип ән 𑜓𑜢𑜤𑜃𑜫 𑜏𑜢𑜆𑜫 𑜁 қазан-қараша
Сандық қатынастар
Григориан күнтізбесіндегі орташа ай ұзындығы 30.436875 күнге тең. Ақпан айын қамтымайтын кез келген бес айдың ішінде 153 күн болады.
Бахаи күнтізбесі
Бахаи күнтізбесі – Бахаи діні қолданатын күнтізбе. Бұл күн күнтізбесі, қалыпты жылдары 365 күннен, ал артық жылдары 366 күннен тұрады. Жылдар 19 айдан, әр айы 19 күннен (361 күн) құралған, сондай-ақ "Қосымша күндер" деп аталатын қосымша кезеңнен (қалыпты жылдары 4, ал артық жылдары 5 күн) тұрады. Айлар Құдайдың сипаттарымен аталған. Жылдың күндері күн батумен басталып, күн батумен аяқталады. № Атауы Пунджаби Күндері Юлиан айлары 1 Чет ਚੇਤ 31 14 наурыз – 13 сәуір 2 Вайсак ਵੈਸਾਖ 31 14 сәуір – 14 мамыр 3 Джет ਜੇਠ 31 15 мамыр – 14 маусым 4 Харх ਹਾੜ 31 15 маусым – 15 шілде 5 Саван ਸਾਵਣ 31 16 шілде – 15 тамыз 6 Бадон ਭਾਦੋਂ 30 16 тамыз – 14 қыркүйек 7 Асу ਅੱਸੂ 30 15 қыркүйек – 14 қазан 8 Катак ਕੱਤਕ 30 15 қазан – 13 қараша 9 Магар ਮੱਘਰ 30 14 қараша – 13 желтоқсан 10 Пох ਪੋਹ 30 14 желтоқсан – 12 қаңтар 11 Магх ਮਾਘ 30 13 қаңтар – 11 ақпан 12 Фагун ਫੱਗਣ 30/31 12 ақпан – 13 наурыз
Таиланд күнтізбесі
Ағылшын аты Тай аты Abbr. Транскрипция Санскрит сөзі Зодиак белгісі Қаңтар มกราคม ม.ค. Мокарахом Макара "теңіз жануары" Егіздер Құмпафан құмба "су құмырасы" СуқұбылыFebruary กุมภาพันธ์ ก.พ. kumphaphan kumbha "pitcher, water pot" AquariusМарт มีนาคม มี.ค. Минахом Мина "(белгілі бір түрі) балық" ШаянСәуір เมษายน เม.ย. Месайом Меша "қошқар" ТорпақМай พฤษภาคม พ.ค. Фрутсафахом Выршабха "бұқа" БуразыМаусым มิถุนายน มิ.ย. Митунайом Митуна "жұп" ЕгіздерШілде กรกฎาคม ก.ค. Каракадахом Каркаṭа "шабақ" ТараҚыркүйек สิงหาคม ส.ค. Сингахом Симха "арыстан" АрыстанҚазан กันยายน ก.ย. Каняйом Канья "қыз" БикешЖелтоқсан ตุลาคม ต.ค. Тулахом Тула "таразы" ТаразыҚараша พฤศจิกายน พ.ย. Фрутсачикайом Вриścика "сарышаян" СарышаянЖелтоқсан ธันวาคม ธ.ค. Тханвахом Дхану "жабдық, доға" Мерген
Пингэлапез
Микронезиядағы пингэлапез тілі де ай күнтізбесін пайдаланады. Олардың күнтізбесінде 12 ай бар. Ай алғаш наурыз айында көрінеді, осы айды олар Қахлек деп атайды. Бұл жүйе жүздеген жылдар бойы, көптеген ұрпақтардан бері қолданылып келеді. Бұл күнтізбе циклді және Айдың орны мен пішініне тәуелді.