Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уильям Такер (шамамен 1784 жылы 16 мамыр - 1817 жылы желтоқсан) - британдық сотталған адам, тұтқырлық сатушы, адам басының саудагері, Отаго отауларының қоныстанушысы және Жаңа Зеландияның алғашқы өнер саудагері. Текер - сақталған маори басын ұрлап, онымен сауда-саттыққа кіріскен адам. 2003 жылы табылған құжат оның іс-әрекетінің оңтүстіктегі соғысқа қатысы жоқ екенін және ол Жаңа Зеландияның алғашқы өнер саудагері болғанын көрсетеді, бастапқыда адам басында және екінші кезекте поунамауда, нефрит жадының әртүрлі түрінде сауда жасады.
William Tucker (c. 16 May 1784 – December 1817) was a British convict, a sealer, a trader in human heads, an Otago settler, and New Zealand’s first art dealer. Tucker is the man who stole a preserved Māori head and started the retail trade in them. A document discovered in 2003 revealed his activities had no bearing on the war in the south and shows he was the first New Zealand art dealer, initially trading in human heads and secondarily in pounamu a variety of Nephrite jade.
Қылмыстың тарихы мен балалық шағы
1784 жылы 16 мамырда Портси, Портсмут, Англияда шомылдыру рәсімінен өтті. 1798 жылы Такер мен Томас Батлер "Тейлор" Уильям Уилдейден немесе Уилдейден бес шиллингтен астам құнды тауарларды ұрлады және сотталып, өлім жазасына кесілді. Оларды жазасын өтеу мерзімі қысқартылып, жеті жылға сотталып, Жаңа Оңтүстік Уэльске жөнелтілді. Олар 1798 жылы 20 желтоқсанда Портсмуттан Хиллсбороға қарай жол тартты. Бұл сапар көлік тарихындағы ең нашар сапарлардың бірі болды. 1799 жылы 26 шілдеде Сиднейге келгенге дейін 95 сотталғанды жоғалтқан "Түрме қызуы" (тиф) кемеде кеңінен тарады. Текердің қай жерге тағайындалғаны белгісіз.
He was baptised on 16 May 1784 at Portsea, Portsmouth, England, the son of Timothy and Elizabeth Tucker, people of humble rank. In 1798 Tucker and Thomas Butler shoplifted goods worth more than five shillings from a ‘Taylor’ William Wilday or Wildey, and were convicted and sentenced to death. They were then reprieved and sentenced to seven years’ transportation to New South Wales. They left Portsmouth on Hillsborough on 20 December 1798. The voyage was one of the worst in the history of transportation. ‘Jail Fever’ (typhus) raged through the ship, which lost 95 convicts before arriving at Sydney on 26 July 1799. It is not known where Tucker was assigned.
Қашу, қашу және қайта тұтқындау жылы
1803 жылдың қаңтарында ол Энтони Роусонмен бірге Атласқа шығып, Қытайға барады. Білмейтін жолаушылар тұтқындалып, Портсмутқа соғыспен жіберілді, олар Жаңа Оңтүстік Уэльске экспериментпен оралды. Олар Сиднейге 1804 жылдың 24 маусымында оралды.
In January 1803, he and Anthony Rawson stowed away on Atlas, visiting China before reaching Deal in England on 13 December 1803. The stowaways were captured and sent under escort to Portsmouth to return to New South Wales on Experiment — many other returnees were hanged. They arrived back in Sydney on 24 June 1804.
Жаңа Зеландияға көшіп келу
1805 жылдың наурыз айында, оның өкілеттігі аяқталғаннан кейін, Такер Жаңа Зеландия жағалауына Губернатор Кингке жүзіп бара жатқаны туралы хабарланды. Ол Симеон Лорд, Генри Кэйбл және Джеймс Андервуд құраған лорд, Кэйбл және Андервуд тобының кемелерінің бірі болды. Ол Оңтүстік аралдың оңтүстік-батыс жағалауындағы Дуски сағасына ер адамдар түсірген болуы мүмкін. Текер кейін Антипода аралдарында болған болар. Жаңа Зеландияда жағалауда тұратын еуропалықтар болған жоқ, ал маорилер ғасырлар бойы өмір сүргендей өмір сүрді. Маори қоғамы тайпалық және абыройды сақтауға негізделген, соғыс қайталанатын және жиі қорлау үшін кек алу үшін немесе 'уту' үшін соғысатын. Маорилер татуировка жасауды және моконы басқа қоғамдарға қарағанда көбірек дамытты, ал жоғары дәрежелі ерлер жеке адамға тән бет-әлпетті әшекейлейтін. Кейбір маорилер жауларының және жақын адамдарының басын сақтаған. Бұл ескерткіштер алғашқы еуропалық қонақтарды қызықтырып, олардың ою-өрнектерін жасады. Текер 1807 жылы Сиднейден Англияға Сидней Ков қаласында кеткен болуы мүмкін, оның командасын жолда Дэниел Купер қабылдады. Егер солай болса, ол Жаңа Оңтүстік Уэльске оның немесе "Бірлік" Купердің келесі командасында оралған болар еді. 1809 жылы сәуірде ол Сиднейден Пегазасқа шығады. Оның орнына Роберт Кэмпбелл жалдаған "Братерс" кемесімен Нью-Зеландияның Оңтүстік аралы мен Стюарт аралының арасында орналасқан Фовос бұғазындағы Соландер аралдарына баратын болса керек. Қарашаның басында ол Оңтүстік аралдың оңтүстік-шығыс жағалауындағы қазіргі Дундин жағалауындағы Уайт аралы мен Рагг Рок аралына түскен он бір адамның бірі болды. Капитан Мейсон 1810 жылы 3 мамырда Порт-Дэниелге, қазір Отаго гавани деп аталатын жерге оралғанда, тек Таккер мен Дэниел Уилсонды тапты. Текерді жоғалған ерлерді іздеуге алдымен Уайт аралына, содан кейін Фовэу бұғазының батыс кіреберісіндегі Стюарт аралындағы Рэгд Пойнт жеріне жіберді. Ол Маоридің сақталған басын ұрлаған болса керек, оның иелері жоғалғанын біліп, кетіп бара жатқан тұнбашылар артынан қуып кетті. Жоғалған ерлерді таба алмағаннан кейін, Такер Отаго гаваниіндегі Бауырластарға қосылды және 1810 жылы 14 шілдеде Сиднейге оралды. Сол жылы Отаго портында Сидней шығанағынан келген адамнан қызыл көйлек пен пышақты ұрлаған маори баслығының ұрлығы көп ұзамай ағайындылардың жоғалған кейбір адамдарының өмірін алып, оңтүстіктегі маори / пакеха қарым-қатынастарын бұзған. Ол "Тыңқырлар соғысы" деп аталды, сонымен қатар "Кімшік соғысы" деп те аталды және 1823 жылға дейін жалғасты.
In March 1805, shortly after his term expired, Tucker was advertised as shipping out on Governor King for the coast of New Zealand. She was one of the ships of Lord, Kable and Underwood, a group formed by Simeon Lord, Henry Kable, and James Underwood to exploit the sealing grounds at the Antipodes Islands to the south and east of New Zealand's South Island. She probably landed men at Dusky Sound on the South Island's south west coast. Tucker was probably later at the Antipodes Islands. There were virtually no Europeans living ashore in New Zealand and Māori still lived much as they had for centuries. Maori society was tribal and based on the maintenance of honour, war being recurrent and often fought to get revenge, or 'utu', for an insult. The Māori had developed tattooing and moko to a greater extent than any other society and high born males wore full facial adornment unique to the individual. Some Māori preserved the heads of enemies and loved ones. These relics had interested the first European visitors, as had their carved jade ornaments. Tucker may have left Sydney for England in 1807 in Sydney Cove whose command was taken over by Daniel Cooper en route. If so, he would have returned to New South Wales either in her, or Unity, Cooper's next command. In April 1809, he was advertised to leave Sydney in the Pegasus. Instead, he left on Brothers, a ship chartered by Robert Campbell and probably intended for the Solander Islands in Foveaux Strait, between New Zealand's South Island and Stewart Island. In early November, he was one of eleven men landed at the ‘Isle of Wight’ and ‘Ragged Rock’ on what is now the Dunedin coast on the South Island's southeast coast. When Captain Mason returned to Port Daniel, now called Otago Harbour, on 3 May 1810, he found only Tucker and Daniel Wilson. Tucker was sent to look for the missing men first on the Isle of Wight and then to ‘Ragged Point’, apparently the headland on Stewart Island at the western entrance to Foveaux Strait. It was probably then he stole a preserved Māori head, whose owners, discovering the loss, pursued the departing sealers. When they failed to find the missing men, Tucker rejoined Brothers at Otago Harbour and returned with her to Sydney on 14 July 1810. Later that year, at Otago Harbour, a Māori chief's theft of a red shirt and knife from a man who disembarked from Sydney Cove started a rolling feud which soon took the lives of some of Brothers’ missing men and soured Māori/Pākehā relations in the south. It was called The Sealers' War, also 'The War of the Shirt’, and continued until 1823.
Австралиямен сауда басталды
1810 жылы 19 қыркүйекте Такер Сиднейден қайтадан Аврораға шығып, Жаңа Зеландияның оңтүстігінде жаңадан ашылған Маккуори аралына барды. Қараша айының басында Кемпбелл аралында Маккуоридің орналасқан жері Кемпбелл мен Ко-ның адамдарының біреуіне пара беру арқылы алынды. Аврора Маккуарьеге Текерді қосатын топты жіберді. Ол 1811 жылы 19 мамырда Сиднейге оралды. Бұл оқиғадан кейін көп ұзамай Текер маоридің басын сатуға ұсынды, олардың бөлшек саудасын ашып, оны "Сидней газеті" "Candor" деген айыптауды алды, ол оны "жабайы адам" және "жаман" деп атады. Содан кейін ол жағада уақыт өткізді, онда 1812 жылдың тамызына дейін ол Филипс-стриттегі кедей үйлерде ескі кемедестермен бірге тұратын жұмысшы болды. 21 тамызда ол Эдвард Уильямспен бірге әйелдің сәнді жібек шапанын ұрлады, бұл үшін олар қарашада айыпталып, бір жылға ауыр еңбекке кесілді және Ньюкаслға жіберілді. 1814 жылдың қазан-қараша аралығында ол Жаңа Оңтүстік Уэльстен, мүмкін, Тасманияға кеткен. 1815 жылы Отагоға оралды, мүмкін губернатор Блайға, және Отаго Хейдс-тен солтүстікке қарай орналасқан Уоррекекекеде, кейіннен Мердинг Бич деп аталды. Ол жерде ол үй салып, бір уақыт бойы Маори әйелмен бірге тұрып, ешкі мен қой ұстады. Бала жоқ еді. Бұл жер ұзақ уақыт бойы маори тілінде pounamu деп аталатын көп мөлшерде өңделген жасыл таспен танымал болды. Бұл темір құралдармен ілінген ілгектер немесе хей тики түрінде жасалды. Археологтар бұл бұйымдар Еуропаның экспорттық саудасына арналған деп анықтады. 1819 жылы "Сидней газеті" газетінде басылып шыққан редакциялық мақалада сауда "төкпе аулаушылар тобы" арқылы жүзеге асатыны жазылған. Бұл Текердің ісі екені анық. Маори оны Такка деп атады, оның тегі, сондай-ақ Виоре, мүмкін оның бірінші аты Уилли-нің кішірек түрінен. Оның тағы бір ерекшелігі - ол "Капитан Такер" деп аталды.
Tucker left Sydney again on Aurora, on 19 September 1810 for the newly discovered Macquarie Island far to the south of New Zealand. At Campbell Island in early November, the location of Macquarie was obtained by bribing one of Campbell and Co's men. Aurora landed a gang at Macquarie that would have included Tucker. She left, returned, and brought her gang back to Sydney on 19 May 1811. It was presumably shortly after this that Tucker offered the Māori head for sale, inaugurating their retail trade and earning him the condemnation of ‘Candor’ in the Sydney Gazette, which called him ‘a wild fellow’ and a 'villain'. He then spent time ashore, where, by August 1812, he was a labourer living with old shipmates in poor lodgings in Phillips Street. On 21 August he and Edward Williams stole a woman's fancy silk cloak, for which they were convicted in November, sentenced to a year's hard labour, and sent to Newcastle. By October–November 1814, he had left New South Wales, perhaps for Tasmania. In 1815, he returned to Otago, perhaps in Governor Bligh, and took up residence at Whareakeake, later called Murdering Beach, a little to the north of Otago Heads. There he built a house and lived for a time with a Māori woman, keeping goats and sheep. There were no children. The site has long been known for its large quantities of worked greenstone, called pounamu in Māori, a variety of Nephrite jade. This took the form of adzes worked with iron tools into pendants, or hei tiki. Archaeologists have identified these as being produced for a European export trade. An 1819 editorial in the Sydney Gazette described the trade, saying it was carried on by ‘groupes of sealers’. It seems clear this was part of Tucker's enterprise. Māori called him ‘Taka’ adapting his surname, also ‘Wioree’, perhaps from the diminutive of his first name ‘Willy’. More formally and inaccurately, he was also styled ‘Captain Tucker’.
Соңғы сапар
Маори деректеріне сәйкес, ол кетіп, Хобартқа барып, капитан Джеймс Келлимен Софияға оралды. 1817 жылы 11 желтоқсанда "София" Отаго гаванине зәкірледі. Така порт маорилер қонысымен қоштасты, бірақ қонақтар үшін белгісіз, бас Korako, Te Matenga Taiaroa әкесі, түнгі маориден, Whareakeake, Текерді көруге және сыйлықтар алуға келген. Кейін Келли, Такер және тағы бес адам Уорэйкейкке қайықпен барғанда, олар бірден қош келдіңіздер. Бірақ Тэкер үйінде болмаған кезде маорилер басқаларға шабуыл жасады. Вето Виол және Джон Гриффитс өлтірілді, бірақ Келли Тэкер сияқты қайыққа қашып кетті. Ол маорилерді Виореге зиян келтірмеуге шақырып, толқынның астында қалды, бірақ оны найзамен ұрып, жерге жықты. Ол өлтірілмей тұрып "Кели капитаны, Құдай үшін мені тастап кетпеңіз" деп шақырды. Келли оны көрді. - Ауырын-ауырын кесіп, жабайылар алып кетіпті! - Текерді өлтірген Рири болды, ол шеф Те Матахаредің бұйрығы бойынша әрекет етті. Тайароа басқаларды өлтірген. Өлгендердің бәрі желді. Маоридің бір көзі оның себепшісін Текердің сыйлықтарын бірінші рет алуға мүмкіндік болмағаны үшін қанағаттанбаушылық деп атады, бірақ бұл 1810 жылы жейде ұрланғаннан кейін және оның иесінің жауыздықпен әрекет еткенінен болған бақытсыздық деп те айтылды. Бұл оқиға туралы Австралияның газеттерінде жазылған.
He left, went to Hobart and returned on Sophia with Captain James Kelly, bringing other European settlers, according to Māori sources. The Sophia anchored in Otago Harbour on 11 December 1817. ‘Taka’ was welcomed by Māori of the harbourside settlement, but unknown to the visitors, the chief Korako, father of Te Matenga Taiaroa, refused to ferry across Māori from the north, Whareakeake, who had come to see Tucker and receive presents. When Kelly, Tucker, and five others took a longboat to Whareakeake a few days later, they were at first welcomed. But while Tucker was absent in his house, the Māori attacked the others. Veto Viole and John Griffiths were killed, but Kelly escaped back to the longboat, as did Tucker. He lingered in the surf, calling on Māori not to hurt Wioree, but was speared and knocked down. He called ‘Captain Kelly for God’s sake don’t leave me,’ before being killed. Kelly saw him ‘cut limb from limb and carried away by the savages!’ Tucker's killer was Riri, acting on chief Te Matahaere's orders. Taiaroa allegedly killed the others. All the dead were eaten. A Māori source gave the immediate cause as dissatisfaction at not having the first opportunity to receive Tucker's gifts, but it was also said it was an unhappy consequence of the theft of the shirt in 1810 and its owner's savage reaction. This dramatic death was reported in Australian newspapers.
Эпилог
Кели кемеге оралғанда, Кели кек алды, оның есебі бойынша кейбір маорилерді өлтірді, каноэлерді жойды және "Отаго қаласының әдемі қаласын" атып жіберді, ол порттың маңындағы қоныстанған, мүмкін қазіргі Отакоу маңындағы Те Рауоне жағасында. Текер бас ұрлап, дау тудырған сауда-саттыққа жол ашқаны үшін естеріне қалды. 1831 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте оған тыйым салынды, бірақ ол жалғасты. Он дананы 1830 жылдары Отагода бір маори сатушысы сатты. Ұрлық Шена Маккейдің 1993 жылғы "Дуненин" романына оның кішігірім аңыз ретінде рөлін бейнелейтін әсерін берді. Алайда, 1840 жылдары преподобный Чарльз Крид жазған және 2003 жылы табылған екі маори хабаршысының ақпаратын жазған Крид қолжазбасы Таккерді жаңаша көрсетеді. Оның ұрлығы оңтүстіктегі соғысқа себеп болған жоқ; ол жалпы маорилер үшін ұнаған және отарлаушы ретінде қарсы алынған. Ол қазіргі Дунедин қаласына қоныс аударған алғашқы еуропалық болды, бұл сапарға шығу, кемеден секіру немесе тұтқын ретінде ұсталудан ерекшеленеді. Оның бас саудасын ашуын тіпті өз отандастары да айыптап отырса, сол кезден бастап тики саудасын дамыту оны өнер саудагері ретінде танытты, шын мәнінде Жаңа Зеландияның алғашқысы.
Returning to his ship in the harbour, Kelly took revenge, by his account killing some Māori, destroying canoes, and firing ‘the beautiful City of Otago’, a harbourside settlement, probably on Te Rauone beach near modern Otakou. Tucker has been remembered for stealing the head and inaugurating the controversial trade. It was banned in New South Wales in 1831, but continued anyway. Ten were sold by a single Māori vendor later in the 1830s, apparently at Otago. The theft inspired Shena Mackay's 1993 novel Dunedin reflecting his role as a minor legend. However, the Creed manuscript, written by the Reverend Charles Creed in the 1840s recording the information of two Maori informants and discovered in 2003, shows Tucker in a new light. His theft was not responsible for the war in the south; he was generally liked by Māori and welcomed as a settler. In fact, he was the first European to settle in what is now the city of Dunedin, as distinct from sojourning, jumping ship or being held as a captive. While his inauguration of the trade in heads has been condemned even by his own countrymen, since that time his fostering of the trade in tiki has revealed him as an enterprising art dealer, in fact New Zealand's first.