Кіріспе

Жаңа Зеландия фермері, кәсіпкер және саясаткер Джозиа Клифтон Ферт (1826 жылдың 27 қазаны – 1897 жылдың 11 желтоқсаны) – Те Кути соғысы кезінде Те Кути мен Жаңа Зеландия үкіметі арасында хабаршы болған Жаңа Зеландия фермері, кәсіпкер және саясаткері. Ол осы қызметі арқасында қысқа ғана уақытқа танымал болды.

Ерте өмір

1826 жылдың 27 қазанында Англияның Йоркшир графтығындағы Клифтон қаласында дүниеге келген Ферт, әкесі дін қызметкері және мектеп директоры болған. Оның отбасы шаруашылықпен және жүн саудасымен айналысқан. Анасы Мэри Ферттің туыстары темір зауытын басқарып, өнеркәсіп саласында жұмыс істеген. Ферт жеті жасқа келгенде анасы қайтыс болды. Ол әкесі мен қызметшісінің тәрбиесінде өсіп, жан-жақты білім алды. 1847 жылғы экономикалық дағдарыстан кейін әкесінің жағдайы нашарлап, Ферт бірнеше жыл Йоркширде шаруашылықпен айналысты. Содан кейін анасының туыстарының темір зауытын басқаруға кірісті. 1860 жылы Вайкато аймалына жасаған саяхатында ол король Пототаумен кездесті. Оның баяндамасы Вайкатоға жасалатын шабуыл туралы болжаммен аяқталды: «Біз ұсынатын емнің өзімшілдік көрінісі болуы өкінішті. Өйткені біз оларға әділ айтамыз: «Егер нәсілдеріңнің жойылуын болдырмағыларың келсе, жерлеріңнің үштен екі бөлігін сатыңдар және көшпелі өмірден бас тартыңдар». Олар рецептке қатысты үлкен ақы төлеуге ақылға қонымсыз келіспейді. Сондықтан мәселе қазіргі уақытта тоқтап тұр. Дегенмен, уақыт және оқиғалардың табиғи барысы бұл рецептті күштеңдіре алады немесе одан бас тартқандарды қысқа мерзімде жоқ қылады». Оклендте ол Джон Логан Кэмпбелл, Фредерик Уитакер және Томас Моррин сияқты өте ықпалды бизнесмендердің шағын тобының мүшесі болды. Олар Жаңа Зеландия банкі мен Жаңа Зеландиялық несие және сауда агенттігіне елеулі әсер етті. Ферт инновациялық жобаларын қаржыландыру үшін әрқашан қарыз ала алды. Ферт 1861 жылы Окленд Батыс сайлау округінен парламентке сайланды, бірақ 1862 жылдың 30 сәуірінде отставкаға кетті. Осы уақытта Оклендтегі бизнесі гүлденіп, ол Джон Огилвиден (1839?–1871) Едем тауының шығыс беткейінде орналасқан әдемі үйді жалға алды (1871 жылы ол бұл үйді сатып алатын). 1870 жылдың басында Жосия, немесе маорилер арасында Хохая деп танылған Ферт, Те Поререден қашқан Те Кутимен байланысқа түсті. Ол Корольдік аймақ арқылы Те Уревераға аттанды. Тирау маңындағы Тапападағы өзінің базасынан Те Кути Фертке Тамихананың ескерткішінде кездесуге шақырды. Ферт Тамихананың «сабырлық мантиясын» мұра еткенін мәлімдеді. Кездесу алдында Ферт Оклендтегі үкіметтік агент, Дэниел Полленмен байланысқа түсті. 17 қаңтарда Ферт Те Кутимен кездесті. Ферт Те Кутиге өзінің тыңдауға келгенін, өйткені оның ешқандай шарт ұсынуға құқығы жоқ екенін айтты. Олар Те Кутидің бағынудан бас тартатынын, бірақ Тапапада тыныш өмір сүруге ниеттенгенін білдіре отырып, біраз уақыт сөйлесті. Ферт Те Кути қарусыз болғанымен, оның артында заманауи қару-жарақпен жақсы жабдықталған, жартылай шеңбер құраған қарулы адамдар тұрғанын байқады. Ол Фертке: «Егер маған тыныш өмір сүруге рұхсат берсе, мен тыныш өмір сүремін; әйтпесе, мен соғысамын» деді. Үкімет Фертке Те Кутидің бағыну жағдайында Оклендке қауіпсіз өткізілуін қамтамасыз ететінін мәлімдеді. Бұл телеграмма Те Кутидің тілектерін баяндаған Ферттің телеграммасымен бірге келді. Бірақ Те Кутидің ұсынысына тым көп қорқыныш пен жек көру сезімі туды, сондықтан ол бірден қабылданбады. Сонымен қатар, Фертке ресми тараптан наразылық білдірілді. Премьер-министр Уильям Фокс және Хоукс-Бейдегі үкіметтік агент Джон Дэвис Ормонд «араласуға тырысқан Фертке» ашуланды. Әскерилер Ферт оның қасында болсын болмасын Те Кутиге шабуыл жасауға бұйрық алды. Те Кути үшін бұл кездесу тағы бір алдау болуы мүмкін, өйткені көп ұзамай Коромандельден келген бас әмірші Те Хири Те Кутиге үлкен мөлшерде оқ-дәрі (7 бөшке) және 2 фут (1 метр) биіктігіндегі оқтарды сыйлады. Шындығында, Те Кути оқ-дәріні дәл сол күні және уақытта алатынын «болжаған» еді, бұл жабдықтау миссиясының бұрыннан жоспарланғанын көрсетеді. 1873 жылы Ферт Вайхоу өзенін кеме қатынасына кедергі келтіретін кедергілерден тазартуға бағытталған жеті жылдық жобаны бастады, осылайша Темза сағасының жоғарғы бөлігін кемелер үшін ашты. Ол «Теңіз арқылы туыстарымыз» атты кітаптың авторы болды. 1871 жылы Ферт бұрын жалға алған Оклендтегі «Клифтон» резиденциясын сатып алып, ғимаратты кеңейтті. Ағаштан жасалған готикалық үйдің артқы жағына ол 1873 жылы аяқталған биік мұнарасы бар кастельдік стильдегі үлкен қанатты қосты. Бұл құрылым сол кездегі тәжірибелік материал – темірбетоннан салынған. Вайтемата портының тамаша көрінісін ұсынатын мұнарада су резервуары да орналасқан, бұл заманауи сантехниканың жақсы су қысымын қамтамасыз етті. Мұнара Ферттің геологиялық заттар мен басқа да қызықты бұйымдардан тұратын кішкентай мұражайын орналастырған зерттеу кабинетін де қамтыды. Бұл үй Жаңа Зеландияның мұрасы тізіміне енген 1-санаттағы нысан болып табылады. 1882 жылы Матаматада Ферт Едем тауындағы мұнараның кіші нұсқасы болған екінші кастельдік мұнара салды. Ол да бұрынғы ағаш үйге қосымша салынды. «Ферт мұнарасы» деп белгілі бұл мұнара Матамата мұражайының бөлігі болып табылады. Ферт бетонды құрылыс материалы ретінде қолдануды жақтады. Ерекше айта кететін жайт, Ферттің кіші немерелері Тед пен Тони кейіннен «Ферт Бетон компаниясын» құрды. Ферттің екі бетонды құрылысы қазір елдегі бетоннан салынған ең алғашқы мысалдардың бірі болып табылады, өйткені Джон Логан Кэмпбеллдің 1871 жылғы «Логанбанк» үйі (Official Bay) бұзылып кеткен. Бересфорд көшесіндегі Конгрегациялық шіркеудің (Карангахапе Роуд) құрылысында да бетонды қолдануға Ферт әсер етті (1875). 1882 жылы Ферт Клифтон үйінің аумағында маори королі Таухиао үшін әсем қабылдау ұйымдастырды. Ферт 1858 жылы Вайкато басшысы Пототау Те Вхеровероның бірінші маори королі болуына қол жеткізуге қатысты. 1880 жылдарда Жаңа Зеландия ауыл шаруашылығында қиын жағдай туды, бұл Фертке ауыр соққы берді, және 1889 жылы ол банкрот деп жарияланды. Кейін ол оқшаулану және өртке төзімділік қасиеттеріне байланысты пумис саудасын дамытуға кірісті, АҚШ және Англияға сапарлады. Ол 1897 жылдың 11 желтоқсанында, кәсіпорны сәттілікке жеткен кезде кенеттен қайтыс болды.