Кіріспе

Уильям Хейвард Уэйкфилд (1801 – 19 қыркүйек 1848) – ағылшын полковнигі, Жаңа Зеландияға алғашқы отарлау сапарларын ұйымдастырушы және Веллингтон қаласын құрушылардың бірі. Ол басшылық қызметін атқарған кезеңде көптеген пікір қақтығыстарына себеп болды.

Ерте өмір

Уильям Уэйкфилд 1801 жылы Лондонның сыртында, көрнекті геодезист және жер агенті Эдвард Уэйкфилдтің (1774–1854) және Сюзанна Краштың (1767–1816) ұлы ретінде дүниеге келді. Оның бауырлары Присцилла Сусанна Уэйкфилд (1809–1887), Перси Уэйкфилд (1810–1832) және 1813 жылы туған аты-жөні белгісіз бала болды. Уэйкфилдті көбінесе үлкен әпкесі Кэтрин тәрбиеледі, ол оны өте қиын бала деп санады. Өскен сайын ол ағасы Эдвард Гиббон Уэйкфилдтің ықпалына түсті, ол кейін Жаңа Зеландия компаниясын құрды.

Түрмеге қамау

1825 жылы Уэйкфилд Эмили Сидниге ресми түрде құда болды, бірақ олар үйлене алмас бұрын ол үлкен ағасы Эдвардпен бірге бай мұрагерді қашқызуға қатысып, екеуі де тұтқындалды. Кепілдікпен босатылғаннан кейін Уэйкфилд Парижге қашып кетті, көрінеу үш айлық жүкті Эмилимен кездесу үшін. Бала дүниеге келген соң ол Англияға оралды және дереу тұтқындалып, сотқа дейін Ланкастер қамалында ұсталды, содан кейін үш жылға түрмеге жабылды. Осы уақытта Эмили Сидни қайтыс болып, оған Эмили есімді қызы қалды.

Әскери қызмет

Түрмеден шыққаннан кейін Уэйкфилд қызы мен қарындасы Кэтринмен бірге уақыт өткізді. 1832 жылы Португалияға сапар шегіп, Бразилия императоры Дом Педроның қызметінде жалдамалы әскер ретінде тіркелді. Әскери тәжірибесі болмаса да, Уэйкфилд капитан шенімен тіркелуге үлгерді. Ол Порто қамалынан және одан кейінгі әскери науқандардан аман қалды, сондай-ақ бірнеше медальға ие болды. Португалиядағы қызметтен кейін Уэйкфилд Англияға қысқа ғана уақытқа оралды және Бірінші Карл соғысында Испанияның жас патшайымы Изабелла II үшін шайқасқан Британдық қосымша легионына қосылды. Науқаннан майор болып шығып, қайтадан тіркеліп, полковник шеніне көтерілді. Оның кіші офицерлерінің арасында Генри Инман (полиция командирі) болды. Уэйкфилд науқаннан аман қалған санаулы офицерлердің бірі болды; ол легион 1837 жылы таратылғанға дейін қызметте болды және келесі жылы Англияға оралды.

Тори экспедициясы

1839 жылдың басында Лондондағы Жаңа Зеландия компаниясы Жаңа Зеландиядағы әлі де нақты белгісіз басқару жағдайын пайдалануға тырысып, өзінің алғашқы экспедициясын асығыс ұйымдастырды. Компанияның мақсаты – Жаңа Зеландияда ағылшын қоғамының үлгісін құру, жерді отарлаушыларға сату арқылы табыс табу және осы қаражатты отарлаушылардың Жаңа Зеландияға саяхат шығындарын жабуға жұмсау, соның арқасында көші-қонды ынталандыру болатын. Шындығында, компания жылжымайтын мүлік агенттігіне ұқсас еді, инвесторларына жомарт кіріс уәде етіп беретін. Ағасы Эдвард Гиббонның ұсынысымен Жаңа Зеландия компаниясы Уэйкфилдті осы алғашқы экспедицияның командирі етіп тағайындады. "Тори" кемесі 1839 жылдың 12 мамырында Плимуттен жол тартты, ал Уэйкфилд экспедицияның жалғыз және толыққанды басшысы болды. Оған экспедицияның қызметіне қатысты нақты нұсқаулар берілді: Жаңа Зеландия компаниясы үшін жер сатып алу, Жаңа Зеландия туралы мәліметтер жинау және елді мекендер салуға дайындық жасау. Уэйкфилдтің маори халқына барынша әділдікпен қарауы күтілді. Уэйкфилд Жаңа Зеландияның қаһарлы тауларымен алғаш танысқанда көңілі толмады. Экспедиция Королева Шарлотта шығанағындағы Кеме шығанағында ағаш және сумен қамтамасыз етілді, сондай-ақ саудаға қызығушылық танытқан алғашқы маорилермен кездесті. Оңтүстік аралдағы Марлборо бұғазында бес апта өткізгеннен кейін "Тори" кемесі Кук бұғазы арқылы Те-Вангануи-а-Тараға ("Тараның үлкен порты") және Порт-Николсонға бет бұрды. Осы жерде ол жер сатып алу бойынша кеңейтілген келіссөздерді бастады. Келіссөздерге екі iwi (тайпа) – Ngāti Toa және Te Atiawa, сондай-ақ он алты басшы қатысты. Бес күннен кейін келісімге қол қойылды, кейіннен аймақтың ең беделді басшысы Те Раупараха оны бекітті. Алайда Те Раупараханың туысы Те Рангихаата бұл келісімге қарсы күшті наразылық білдірді. Сатып алу рәсімі аяқталғаннан кейін Уэйкфилд және "Тори" Жаңа Зеландияның басқа да аймақтарын зерттеу үшін, батыс жағалау бойымен жүзіп кетті. Экспедиция Таранаки аймағының одан әрі қоныстандыруға зор мүмкіндіктеріне тәнті болды. Содан кейін олар Хокянгаға дейін кемемен барды, саудагерлермен байланыс жасады және сол аймақта жер сатып алу мүмкіндігін қарастырды. Бірақ экспедиция "Тори" кемесі Хокянга портында қағылып қалғаннан кейін тоқтап қалды. Кеме құтқарылды, бірақ оған күрделі жөндеу жұмыстары қажет болды.

Веллингтон қонысы

Уэйкфилд 1840 жылдың қаңтар айының басында Те-Вангануи-а-Тараға оралды. Жаңа Зеландия компаниясының иммиграцияны насихаттаған жарнамаларының арқасында алғашқы британдық қоныс аударушылар кемелері қаңтар айында Порт-Николсонға келді. Бірақ, Петоне маңындағы жердің қоныстануға жарамсыз екені анық болды, себебі ол тым батпақты болды. Жаңа орын таңдау қажет болды және батысқа қарай бірнеше шақырым жердегі Лэмбтон гавані таңдалды. Бұл жерді маорилер бұрыннан мекендеп келген, ол олардың тұрғын аудандарының бірі болатын. Уэйкфилд Жаңа Зеландия компаниясының атынан жерді сатып алып, төлеген, бірақ маорилердің келісімді басқаша түсінгенін көп ұзамай байқады; олар жерді пакехамен (маори емес адамдармен) бөлісуді күткен және көшіп кетуге ниеттемеген. Миссионер Генри Уильямс Маорилердің қол қоюы үшін Уайтанги шартының көшірмелерімен ауданға келгенде, Жаңа Зеландия компаниясы сатып алған жердің бір бөлігіне де талас жасады. Уэйкфилд оған бір акр (4,000 м²) қала жерін сыйлады, бірақ Уильямс кейін маорилерді алдағандығы үшін миссионерлік қызметтен шеттетілді. Уэйкфилд Порт-Николсонның орталық орналасуының оны Жаңа Зеландияның астанасы және үкімет орталығы болуға ең табиғи таңдауға айналдырады деп сенді. Алайда, губернатор Уильям Хобсон Порт-Николсон Жаңа Зеландия компаниясының ықпалында екенін сезіп, Оклендті таңдады. 1841 жылдың мамыр айында Жалпы заң шығару кеңесі құрылғанда, Хобсон Уэйкфилдті оның мүшесі етіп тағайындады. Бірақ Уэйкфилдтің мүшелігі бірнеше айдан кейін аяқталды. 1842 жылы Уэйкфилдтің он алты жасар қызы Эмили Жаңа Зеландияға келді. Ұзақ өтпей ол Фрэнсис Мольсвортқа құда болды, бірақ Мольсворттың жарақаты салдарынан Англияға қайтуға мәжбүр болғаннан кейін келісім бұзылды. 1845 жылдың соңында Эмили Нельсоннан Эдвард Стаффордты кездестірді және олар келесі жылы үйленді.

Жер саттығына сын

Уайтгангі келісіміне қол қою алдында Жаңа Зеландия компаниясының құпия және асығыс түрде қоныстануы Уэйкфилдке қиындықтар туғызды. Губернатор Уильям Хобсон Жаңа Зеландия компаниясына наразылық білдірді, ол Отырықшылар кеңесін заңсыз республика құру әрекеті деп есептеді. Колониалдық хатшы Уиллоуби Шортленд кеңесті тарату үшін әскер мен атты полициямен жіберілді. Көптеген жер келісімдері қайта қарастырылды, себебі көптеген қоныс аударушыларға бөлінген жерлер ұнамады немесе олар төлеген ақшаны алмады. Өз міндеттемелерін орындау үшін Жаңа Зеландия компаниясына 500 шаршы километрдей жер қажет болды, бұл Веллингтон аймағының табиғи жағдайы мен компанияның шектеулі ресурстарын ескере отырып, қиын мәселе болды. Келесі бірнеше жылда Уэйкфилд патшалық билікпен, маорилермен және өзінің геодезистерімен дауларға қатысты, нәтижесінде жер келісімдері айлар немесе жылдар бойы кешіктірілді. Жаңа Зеландия компаниясы Жаңа Зеландияға көшіп келген жұмысшыларға жұмыс беруге кепілдік бергенімен, жер келісімдерінің кешігуі жұмыссыздыққа алып келді, бұл одан әрі ашу-ыза тудырды. Бір кезде Нельсон қаласы Компания агенттеріне қарсы қарулы көтеріліс күйіне жақындады. 2003 жылы Уайтханги трибуналы Жаңа Зеландия компаниясының 1839 жылғы Порт-Николсон жер сатып алу шартын қарастырып, оны жарамсыз деп жариялады. Трибунал маорилерге кейбір жерлер үшін ақы төленбегенін, шекаралар нақты көрсетілмегенін, әдет-ғұрып бойынша құқықтары бар барлық адамдар шартқа қол қоймағанын, ал қол қойғандар оны түсінбегенін анықтады, себебі ол ағылшын тілінде жазылған және Ричард Барретттің аудармасы бірнеше маңызды фактілерді жіберіп алған немесе шатастырған.

Жеке қиындықтар

Уэйкфилдтің немере інісі Джернингхэмнің тәртіпсіз мінез-құлқы Уэйкфилдті алаңдатады. Уэйкфилдке ағасы Артурдың Уайрау қақтығысындағы қазасы да ауыр тиді, және ол өзін ішінара жауапты сезінді. Бұл Уэйкфилдті губернатор Роберт Фицроймен қарым-қатынасын нашарлатуға әкелді, себебі Фицрой Артурдың өлтірушілеріне қарсы шара қолданудан бас тартты. Жаңа Зеландия компаниясының қиындықтары Уэйкфилдтің тұлғасымен күшейді; ол көшбасшылық қасиеттерін көрсетпеді және көптеген қоныс аударушыларды ренжітіп, проблемаларды шешуде бастама көре алмады. Бір қоныс аударушы: «Полковник Уэйкфилдтің зиянды ықпалы барлық қоныс аударушыларды және Порт-Николсон колониясын қиратты» деп жазды. Тағы біреуі Уэйкфилдті «көріскен ең суық мінезді адам» деп сипаттады. 1847 жылдың наурыз айында Уэйкфилд өзінің дәрігері Айзек Федерстонмен, Веллингтон Индипендент газетінде оның адалдығына күмән келтірген редакциялық мақала үшін жекпе-жекке шықты. Федерстон бірінші оқ атып сәтті болмады, содан кейін Уэйкфилд: «Жеті қызы бар адамды атуға болмайды» деп, әуеге оқ атты.

Өлім

1848 жылдың 15 қыркүйегінде Уэйкфилд сол жылдың басында өткен екі инсульттің салдарынан моншаханада құлдырап, төрт күннен кейін Веллингтон қонақ үйінің бір бөлмесінде қайтыс болды. Оған мемлекеттік деңгейдегі қоштасу рәсімі өткізілді. Губернатор Джордж Грей және Веллингтон халқының жартысына жуығы, оның ішінде маорилер мен пакехалар қатысты. Маори вожді Хониана Те Пуни Кокопу табыт көтерушілердің бірі болды. Оның қайтысынан кейін Уэйкфилдтің достары ескерткіш құру үшін ақша жинауды бастады, бірақ Уэйкфилд ескерткіші Веллингтонның Бейсін Резервінде 1882 жылы ғана ашылды. Ескерткіш Жаңа Зеландия мұрасы қорының I санаттағы мұра нысаны ретінде тіркелген.