Жаңа Зеландияға алғашқы экспедиция жетекшісі Уильям Вейкфилд
William Wakefield
Уильям Уэйкфилд (1801-1848) – Англия полковнигі, Жаңа Зеландияға алғашқы экспедиция жетекшісі, Веллингтон қаласының негіздеушісі. Өмірі мен қызметі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уильям Хейвард Уэйкфилд (1801 – 19 қыркүйек 1848) – ағылшын полковнигі, Жаңа Зеландияға алғашқы отарлау сапарларын ұйымдастырушы және Веллингтон қаласын құрушылардың бірі. Ол басшылық қызметін атқарған кезеңде көптеген пікір қақтығыстарына себеп болды.
William Hayward Wakefield (1801 – 19 September 1848) was an English colonel, the leader of the first colonising expedition to New Zealand, and one of the founders of Wellington city. As a leader, he attracted much controversy.
Ерте өмір
Уильям Уэйкфилд 1801 жылы Лондонның сыртында, көрнекті геодезист және жер агенті Эдвард Уэйкфилдтің (1774–1854) және Сюзанна Краштың (1767–1816) ұлы ретінде дүниеге келді. Оның бауырлары Присцилла Сусанна Уэйкфилд (1809–1887), Перси Уэйкфилд (1810–1832) және 1813 жылы туған аты-жөні белгісіз бала болды. Уэйкфилдті көбінесе үлкен әпкесі Кэтрин тәрбиеледі, ол оны өте қиын бала деп санады. Өскен сайын ол ағасы Эдвард Гиббон Уэйкфилдтің ықпалына түсті, ол кейін Жаңа Зеландия компаниясын құрды.
William Wakefield was born just outside London in 1801, the son of Edward Wakefield (1774–1854), a distinguished surveyor and land agent, and Susanna Crush (1767–1816). Priscilla Susannah Wakefield (1809–1887); Percy Wakefield (1810–1832); and an unnamed child born in 1813. Wakefield was largely raised by his elder sister, Catherine, who found him a difficult child. As he grew older he came under the influence of his elder brother, Edward Gibbon Wakefield, who was later to establish the New Zealand Company.
Түрмеге қамау
1825 жылы Уэйкфилд Эмили Сидниге ресми түрде құда болды, бірақ олар үйлене алмас бұрын ол үлкен ағасы Эдвардпен бірге бай мұрагерді қашқызуға қатысып, екеуі де тұтқындалды. Кепілдікпен босатылғаннан кейін Уэйкфилд Парижге қашып кетті, көрінеу үш айлық жүкті Эмилимен кездесу үшін. Бала дүниеге келген соң ол Англияға оралды және дереу тұтқындалып, сотқа дейін Ланкастер қамалында ұсталды, содан кейін үш жылға түрмеге жабылды. Осы уақытта Эмили Сидни қайтыс болып, оған Эмили есімді қызы қалды.
In 1825, Wakefield became formally betrothed to Emily Sidney, but before they could be married he became involved with his elder brother Edward in the abduction of a wealthy heiress and both brothers were arrested. While out on bail, Wakefield absconded to Paris, apparently to meet with Emily who was three months pregnant. He returned to England when the baby was born and was promptly arrested and held in Lancaster Castle until his trial, and subsequently sentenced to three years in jail. During this time, Emily Sidney died, leaving him with a daughter also named Emily.
Әскери қызмет
Түрмеден шыққаннан кейін Уэйкфилд қызы мен қарындасы Кэтринмен бірге уақыт өткізді. 1832 жылы Португалияға сапар шегіп, Бразилия императоры Дом Педроның қызметінде жалдамалы әскер ретінде тіркелді. Әскери тәжірибесі болмаса да, Уэйкфилд капитан шенімен тіркелуге үлгерді. Ол Порто қамалынан және одан кейінгі әскери науқандардан аман қалды, сондай-ақ бірнеше медальға ие болды. Португалиядағы қызметтен кейін Уэйкфилд Англияға қысқа ғана уақытқа оралды және Бірінші Карл соғысында Испанияның жас патшайымы Изабелла II үшін шайқасқан Британдық қосымша легионына қосылды. Науқаннан майор болып шығып, қайтадан тіркеліп, полковник шеніне көтерілді. Оның кіші офицерлерінің арасында Генри Инман (полиция командирі) болды. Уэйкфилд науқаннан аман қалған санаулы офицерлердің бірі болды; ол легион 1837 жылы таратылғанға дейін қызметте болды және келесі жылы Англияға оралды.
Upon his release from jail, Wakefield spent some time with his daughter and his sister Catherine. In 1832 he travelled to Portugal and enlisted as a mercenary soldier in the service of Dom Pedro, the Emperor of Brazil. Although he had no military experience, Wakefield was apparently able to enlist as a Captain. He survived the Siege of Porto and the subsequent campaigning, and earned several medals. After his time in Portugal, Wakefield returned briefly to England and enlisted in the British Auxiliary Legion fighting for the infant Queen Isabella II of Spain in the First Carlist War. He emerged from the campaign as a major, re enlisted, and was promoted to Colonel. Among his junior officers was Henry Inman (police commander). Wakefield was one of the few officers to survive the campaign; he stayed until the Legion was disbanded in 1837 and returned to England the following year.
Тори экспедициясы
1839 жылдың басында Лондондағы Жаңа Зеландия компаниясы Жаңа Зеландиядағы әлі де нақты белгісіз басқару жағдайын пайдалануға тырысып, өзінің алғашқы экспедициясын асығыс ұйымдастырды. Компанияның мақсаты – Жаңа Зеландияда ағылшын қоғамының үлгісін құру, жерді отарлаушыларға сату арқылы табыс табу және осы қаражатты отарлаушылардың Жаңа Зеландияға саяхат шығындарын жабуға жұмсау, соның арқасында көші-қонды ынталандыру болатын. Шындығында, компания жылжымайтын мүлік агенттігіне ұқсас еді, инвесторларына жомарт кіріс уәде етіп беретін. Ағасы Эдвард Гиббонның ұсынысымен Жаңа Зеландия компаниясы Уэйкфилдті осы алғашқы экспедицияның командирі етіп тағайындады. "Тори" кемесі 1839 жылдың 12 мамырында Плимуттен жол тартты, ал Уэйкфилд экспедицияның жалғыз және толыққанды басшысы болды. Оған экспедицияның қызметіне қатысты нақты нұсқаулар берілді: Жаңа Зеландия компаниясы үшін жер сатып алу, Жаңа Зеландия туралы мәліметтер жинау және елді мекендер салуға дайындық жасау. Уэйкфилдтің маори халқына барынша әділдікпен қарауы күтілді. Уэйкфилд Жаңа Зеландияның қаһарлы тауларымен алғаш танысқанда көңілі толмады. Экспедиция Королева Шарлотта шығанағындағы Кеме шығанағында ағаш және сумен қамтамасыз етілді, сондай-ақ саудаға қызығушылық танытқан алғашқы маорилермен кездесті. Оңтүстік аралдағы Марлборо бұғазында бес апта өткізгеннен кейін "Тори" кемесі Кук бұғазы арқылы Те-Вангануи-а-Тараға ("Тараның үлкен порты") және Порт-Николсонға бет бұрды. Осы жерде ол жер сатып алу бойынша кеңейтілген келіссөздерді бастады. Келіссөздерге екі iwi (тайпа) – Ngāti Toa және Te Atiawa, сондай-ақ он алты басшы қатысты. Бес күннен кейін келісімге қол қойылды, кейіннен аймақтың ең беделді басшысы Те Раупараха оны бекітті. Алайда Те Раупараханың туысы Те Рангихаата бұл келісімге қарсы күшті наразылық білдірді. Сатып алу рәсімі аяқталғаннан кейін Уэйкфилд және "Тори" Жаңа Зеландияның басқа да аймақтарын зерттеу үшін, батыс жағалау бойымен жүзіп кетті. Экспедиция Таранаки аймағының одан әрі қоныстандыруға зор мүмкіндіктеріне тәнті болды. Содан кейін олар Хокянгаға дейін кемемен барды, саудагерлермен байланыс жасады және сол аймақта жер сатып алу мүмкіндігін қарастырды. Бірақ экспедиция "Тори" кемесі Хокянга портында қағылып қалғаннан кейін тоқтап қалды. Кеме құтқарылды, бірақ оған күрделі жөндеу жұмыстары қажет болды.
In early 1839, the New Zealand Company in London was hurriedly organising its first expedition, eager to take advantage of the still uncertain governance situation in New Zealand. The Company's aim was to establish a model of English society in New Zealand by selling land to settlers at a profit and using the funds to pay for settlers' travel to New Zealand, encouraging immigration. In reality, the Company was more like a real estate agency, promising generous returns to its investors. At the suggestion of his brother, Edward Gibbon, the New Zealand Company appointed Wakefield as commander of this first expedition. The Tory sailed from Plymouth on 12 May 1839, with Wakefield as sole and unqualified leader of the expedition. He was given set of instructions for the expedition's activities: to purchase land for the New Zealand Company, to gather knowledge about New Zealand, and to prepare for building settlements. Wakefield was expected to treat the Māori with the utmost fairness. Wakefield's first sight of New Zealand's formidable mountain ranges was not encouraging. The expedition took on supplies of wood and water at Ship Cove in Queen Charlotte Sound and met their first Māori, who were interested in trading. After five weeks in the Marlborough Sounds in the South Island, the Tory sailed across Cook Strait to Te Whanganui a Tara ("The Big Harbour of Tara") and Port Nicholson. Here he began serious negotiations for purchasing land. The negotiations involved two iwi (tribes), Ngāti Toa and Te Atiawa, and sixteen chiefs. After five days a deal was made that was subsequently endorsed by the paramount chief of the area, Te Rauparaha. Strong objections were raised by Te Rauparaha's nephew, Te Rangihaeata. The purchase completed, Wakefield and the Tory set out to explore a more of New Zealand, sailing up the west coast. The expedition were impressed with the potential of the Taranaki area for further settlement. They then sailed up to the Hokianga, made contact with traders, and looked at buying land in that district. However, the expedition was cut short when the Tory ran aground in Hokianga Harbour. The ship was saved but it needed extensive repairs.
Веллингтон қонысы
Уэйкфилд 1840 жылдың қаңтар айының басында Те-Вангануи-а-Тараға оралды. Жаңа Зеландия компаниясының иммиграцияны насихаттаған жарнамаларының арқасында алғашқы британдық қоныс аударушылар кемелері қаңтар айында Порт-Николсонға келді. Бірақ, Петоне маңындағы жердің қоныстануға жарамсыз екені анық болды, себебі ол тым батпақты болды. Жаңа орын таңдау қажет болды және батысқа қарай бірнеше шақырым жердегі Лэмбтон гавані таңдалды. Бұл жерді маорилер бұрыннан мекендеп келген, ол олардың тұрғын аудандарының бірі болатын. Уэйкфилд Жаңа Зеландия компаниясының атынан жерді сатып алып, төлеген, бірақ маорилердің келісімді басқаша түсінгенін көп ұзамай байқады; олар жерді пакехамен (маори емес адамдармен) бөлісуді күткен және көшіп кетуге ниеттемеген. Миссионер Генри Уильямс Маорилердің қол қоюы үшін Уайтанги шартының көшірмелерімен ауданға келгенде, Жаңа Зеландия компаниясы сатып алған жердің бір бөлігіне де талас жасады. Уэйкфилд оған бір акр (4,000 м²) қала жерін сыйлады, бірақ Уильямс кейін маорилерді алдағандығы үшін миссионерлік қызметтен шеттетілді. Уэйкфилд Порт-Николсонның орталық орналасуының оны Жаңа Зеландияның астанасы және үкімет орталығы болуға ең табиғи таңдауға айналдырады деп сенді. Алайда, губернатор Уильям Хобсон Порт-Николсон Жаңа Зеландия компаниясының ықпалында екенін сезіп, Оклендті таңдады. 1841 жылдың мамыр айында Жалпы заң шығару кеңесі құрылғанда, Хобсон Уэйкфилдті оның мүшесі етіп тағайындады. Бірақ Уэйкфилдтің мүшелігі бірнеше айдан кейін аяқталды. 1842 жылы Уэйкфилдтің он алты жасар қызы Эмили Жаңа Зеландияға келді. Ұзақ өтпей ол Фрэнсис Мольсвортқа құда болды, бірақ Мольсворттың жарақаты салдарынан Англияға қайтуға мәжбүр болғаннан кейін келісім бұзылды. 1845 жылдың соңында Эмили Нельсоннан Эдвард Стаффордты кездестірді және олар келесі жылы үйленді.
Wakefield returned to Te Whanganui a Tara in early January 1840. The first British settlers’ ships arrived in Port Nicholson in January, encouraged by the New Zealand Company's advertisements promoting immigration. However, it became clear that the land around Petone was not suitable for settlement, being too swampy. A new site had to be selected and Lambton Harbour was chosen, a few kilometres further west. This site was already occupied by Māori, being one of their residential areas. Wakefield had bought and paid for the land on behalf of the New Zealand Company, but soon realised that Māori had had a different understanding of the deal; they had expected to share the land with Pākeha (non Māori), and were unwilling to move. When the missionary Henry Williams appeared in the district with copies of the Treaty of Waitangi for Māori to sign, he also claimed some of the land the New Zealand Company had purchased. Wakefield granted him one acre (4,000 m²) of town land, but Williams was later to lose his role as a missionary for defrauding Māori. Wakefield believed that Port Nicholson's central position made it the obvious choice to be New Zealand's capital and seat of government. However, Governor William Hobson chose Auckland, possibly feeling that Port Nicholson was dominated by the New Zealand Company. When the General Legislative Council was formed in May 1841, Hobson appointed Wakefield as one of its members. Wakefield's membership terminated only a few months later. In 1842, Wakefield was joined in New Zealand by his daughter Emily, then sixteen years old. Shortly afterwards she became engaged to Francis Molesworth, but the engagement was broken off when an injury forced Molesworth to return to England. In late 1845, Emily met Edward Stafford of Nelson and they were married the following year.
Жер саттығына сын
Уайтгангі келісіміне қол қою алдында Жаңа Зеландия компаниясының құпия және асығыс түрде қоныстануы Уэйкфилдке қиындықтар туғызды. Губернатор Уильям Хобсон Жаңа Зеландия компаниясына наразылық білдірді, ол Отырықшылар кеңесін заңсыз республика құру әрекеті деп есептеді. Колониалдық хатшы Уиллоуби Шортленд кеңесті тарату үшін әскер мен атты полициямен жіберілді. Көптеген жер келісімдері қайта қарастырылды, себебі көптеген қоныс аударушыларға бөлінген жерлер ұнамады немесе олар төлеген ақшаны алмады. Өз міндеттемелерін орындау үшін Жаңа Зеландия компаниясына 500 шаршы километрдей жер қажет болды, бұл Веллингтон аймағының табиғи жағдайы мен компанияның шектеулі ресурстарын ескере отырып, қиын мәселе болды. Келесі бірнеше жылда Уэйкфилд патшалық билікпен, маорилермен және өзінің геодезистерімен дауларға қатысты, нәтижесінде жер келісімдері айлар немесе жылдар бойы кешіктірілді. Жаңа Зеландия компаниясы Жаңа Зеландияға көшіп келген жұмысшыларға жұмыс беруге кепілдік бергенімен, жер келісімдерінің кешігуі жұмыссыздыққа алып келді, бұл одан әрі ашу-ыза тудырды. Бір кезде Нельсон қаласы Компания агенттеріне қарсы қарулы көтеріліс күйіне жақындады. 2003 жылы Уайтханги трибуналы Жаңа Зеландия компаниясының 1839 жылғы Порт-Николсон жер сатып алу шартын қарастырып, оны жарамсыз деп жариялады. Трибунал маорилерге кейбір жерлер үшін ақы төленбегенін, шекаралар нақты көрсетілмегенін, әдет-ғұрып бойынша құқықтары бар барлық адамдар шартқа қол қоймағанын, ал қол қойғандар оны түсінбегенін анықтады, себебі ол ағылшын тілінде жазылған және Ричард Барретттің аудармасы бірнеше маңызды фактілерді жіберіп алған немесе шатастырған.
The secretive and rushed way that the New Zealand Company had begun settlement ahead of the signing of the Treaty of Waitangi created problems for Wakefield. Governor William Hobson resented the New Zealand Company, seeing the Settlers' Council as an attempt to establish an illegal republic. The Acting Colonial Secretary Willoughby Shortland was dispatched with soldiers and mounted police to disband the council. Several land deals were renegotiated, as many settlers were either not happy with the land they had been allocated or hadn't received what they had paid for. To satisfy its commitments, the New Zealand Company needed about 500 square kilometres of land, which was difficult considering the terrain in the Wellington area and the fact that the Company had limited resources. Over the next few years, Wakefield was involved in disputes with the Crown, with Māori, and with his own surveyors, meaning that land deals were delayed by months or years. The New Zealand Company had guaranteed work for labourers that emigrated to New Zealand, but delays over land deals led to a lack of work, causing further anger. At one stage, the town of Nelson was almost in a state of armed rebellion against the Company’s agents. In 2003, the Waitangi Tribunal investigated the New Zealand Company's 1839 Port Nicholson deed of purchase and declared it invalid. The tribunal found that Māori were never paid for some , the boundaries weren't clear, not all those with customary rights signed the deed, and those who did sign didn't understand it, as it was in English and Richard Barrett's translation missed or confused several important facts.
Жеке қиындықтар
Уэйкфилдтің немере інісі Джернингхэмнің тәртіпсіз мінез-құлқы Уэйкфилдті алаңдатады. Уэйкфилдке ағасы Артурдың Уайрау қақтығысындағы қазасы да ауыр тиді, және ол өзін ішінара жауапты сезінді. Бұл Уэйкфилдті губернатор Роберт Фицроймен қарым-қатынасын нашарлатуға әкелді, себебі Фицрой Артурдың өлтірушілеріне қарсы шара қолданудан бас тартты. Жаңа Зеландия компаниясының қиындықтары Уэйкфилдтің тұлғасымен күшейді; ол көшбасшылық қасиеттерін көрсетпеді және көптеген қоныс аударушыларды ренжітіп, проблемаларды шешуде бастама көре алмады. Бір қоныс аударушы: «Полковник Уэйкфилдтің зиянды ықпалы барлық қоныс аударушыларды және Порт-Николсон колониясын қиратты» деп жазды. Тағы біреуі Уэйкфилдті «көріскен ең суық мінезді адам» деп сипаттады. 1847 жылдың наурыз айында Уэйкфилд өзінің дәрігері Айзек Федерстонмен, Веллингтон Индипендент газетінде оның адалдығына күмән келтірген редакциялық мақала үшін жекпе-жекке шықты. Федерстон бірінші оқ атып сәтті болмады, содан кейін Уэйкфилд: «Жеті қызы бар адамды атуға болмайды» деп, әуеге оқ атты.
The unruly behaviour of Wakefield's nephew, Jerningham, caused concern for Wakefield. Wakefield was also affected by the death of his brother Arthur in the Wairau Affray, and felt partly responsible. This led Wakefield to clash with Governor Robert FitzRoy when FitzRoy declined to take action against Arthur's killers. The New Zealand Company's issues were made worse by Wakefield's personality; he demonstrated no leadership qualities and was unwilling to take initiative in dealing with problems, alienating many settlers. One settler wrote that "the baneful influence of Colonel Wakefield has ruined every settler and the colony of Port Nicholson." Another described Wakefield as "the coldest mannered man they have met". In March 1847, Wakefield fought a duel with his doctor, Isaac Featherston, over an editorial in the Wellington Independent newspaper that questioned his honesty. Featherstone fired first and missed, then Wakefield fired into the air, stating "I would not shoot a man who has seven daughters".
Өлім
1848 жылдың 15 қыркүйегінде Уэйкфилд сол жылдың басында өткен екі инсульттің салдарынан моншаханада құлдырап, төрт күннен кейін Веллингтон қонақ үйінің бір бөлмесінде қайтыс болды. Оған мемлекеттік деңгейдегі қоштасу рәсімі өткізілді. Губернатор Джордж Грей және Веллингтон халқының жартысына жуығы, оның ішінде маорилер мен пакехалар қатысты. Маори вожді Хониана Те Пуни Кокопу табыт көтерушілердің бірі болды. Оның қайтысынан кейін Уэйкфилдтің достары ескерткіш құру үшін ақша жинауды бастады, бірақ Уэйкфилд ескерткіші Веллингтонның Бейсін Резервінде 1882 жылы ғана ашылды. Ескерткіш Жаңа Зеландия мұрасы қорының I санаттағы мұра нысаны ретінде тіркелген.
On 15 September 1848, Wakefield collapsed at a bath house following two strokes earlier that year, and he died four days later in a room at the Wellington Hotel. He was given what amounted to a state funeral. Governor George Grey attended as did nearly half of Wellington, both Māori and Pākeha. Māori chief Hōniana Te Puni kōkopu was one of the pallbearers. Soon after his death, Wakefield's friends began to fundraise for a memorial, but it was not until 1882 that the William Wakefield Memorial was unveiled at Wellington's Basin Reserve. The memorial is registered as a Category I heritage structure by the Heritage New Zealand.