Жаңа Зеландияны отарлауға арналған компания

Кіріспе

Жаңа Зеландияны отарлау мақсатында құрылған компания

Жаңа Зеландия компаниясы, Ұлыбританияда тіркелген, 19 ғасырдың бірінші жартысында Жаңа Зеландияны жүйелі түрде отарлауға бағытталған бизнес-модельде жұмыс істеген компания болды. Компания Эдвард Гиббон Уэйкфилд ұсынған қағидаларды іске асыру үшін құрылды, ол Оңтүстік жарты шарда жаңа үлгідегі ағылшын қоғамын құруды жоспарлаған. Уэйкфилдтің моделі бойынша, колония капиталистерді тартады, олар өз кезегінде жұмыс күшін қамтамасыз етеді: бастапқыда жер сатып ала алмайтын, бірақ жинаған ақшасымен кейін жерге ие болуға үміттенетін көшіп келушілер. Жаңа Зеландия компаниясы Веллингтон, Нельсон, Вангануи және Дунединдегі елді мекендерді құрды, сондай-ақ Нью-Плимут пен Крайстчерчті қоныстандыруға қатысты. Жаңа Зеландия компаниясы 1825 жылы аз табыспен басталып, 1837 жылы Уэйкфилдтің Жаңа Зеландия қауымдастығымен біріккеннен кейін жаңа компания ретінде қайта жанданды, 1840 жылы патшалық жарғысын алды, 1841 жылы ең жоғары тиімділікке жетті, 1843 жылдан бастап қаржылық қиындықтарға тап болды, одан ешқашан қалпына келмеді, 1850 жылы жарғысын қайтарды және 1858 жылы соңғы есеппен барлық қалған істерін аяқтады.

Тарих

Компанияның басқарма мүшелері аристократтар, парламент мүшелері және белгілі журнал баспашысы болды, олар саяси байланыстарын пайдаланып, британ үкіметін өз мақсаттарына жету үшін үздіксіз лоббилеуге тырысты. Компания маорилерден күмәнді келісімшарттар арқылы көп жер сатып алды және көп жағдайда осы жерлерді иелігі күмәнді болып қайта сатты. Компания әсем, сәнді, кейде алаяқтық жарнамалық кампаниялар ұйымдастырды. Ол өзінің қарсыластары деп санайтындарына – атап айтқанда, Британдық отарлық кеңсесіне, Жаңа Зеландияның бірден кейін бір губернаторларына, Миссионерлік қоғамға және көрнекті миссионер Генри Уильямсқа – қарқынды шабуыл жасады, сондай-ақ компанияның Жаңа Зеландия жерін ең арзан бағамен мүмкіндігінше көп алуына кедергі келтірген Уайтанги шартына қатаң қарсылық танытты. Компания өз кезегінде отарлық кеңсе мен Жаңа Зеландия губернаторларынан «алдамшылық» пен жалғандықтары үшін жиі сынға ұшырады. Жаңа Зеландиядағы миссионерлер де компанияның қызметі маори тұрғындарын «жаулап алу мен құртуға» алып келуі мүмкін деп қорқып, оны сынады. Компания өзін Жаңа Зеландияның болашақ квази-үкіметі деп санады және 1845 және 1846 жылдары колонияны Мокаудан (батыста) Кейп Киднапперске (шығыста) дейінгі сызық бойынша екіге бөлуді ұсынды, солтүстік бөлігі маорилер мен миссионерлерге, ал оңтүстік бөлігі «Жаңа Виктория» деп аталатын және осы мақсат үшін компания басқаратын өздігінен басқарушы провинцияға айналуы керек еді. Британдық отарлық хатшысы бұл ұсынысты қабылдамады. Компанияның отарлау жоспарларының аясында Жаңа Зеландияға барлығы 15 500 қоныс аударды, бірақ оның үш елді мекені Оклендпен бірге елдің «негізгі орталықтары» болып қала берді және 1853 жылы енгізілген провинциялық үкімет жүйесінің негізін құрады.

Уэйкфилдтің ықпалы

Лэмбтон жобасының сәтсіздігі 15 жастағы мұрагер қызды ұрлаған үшін үш жыл түрмеде отырған 30 жастағы саясаткерге үміткер Эдвард Гиббон Уэйкфилдтің назарына түсті. Филантропия мен әлеуметтік реформаға негізделген отбасында өскен Уэйкфилд, сонымен қатар, Соғыс және колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары Роберт Уилмот Хортонның британдық кедейлерге кедейліктен құтылуға көмектесетін мемлекеттік көмекпен көшіп кету бағдарламалары туралы ұсыныстарына қызығушылық танытты. 1829 жылы Уэйкфилд кітапшалар жариялай бастады және газет мақалаларын жаза бастады, олар коммерциялық пайда табу кәсіпорны арқылы Австралияға жүйелі түрде көшіп кету тұжырымдамасын насихаттап, кітап болып қайта басылды. Уэйкфилдтің жоспары бойынша компания Австралия мен Жаңа Зеландияның жергілікті тұрғындарынан жерді өте арзан бағамен сатып алып, оны шабуылшыларға және "әдемі қоныстанушыларға" әлдеқайда жоғары сомаға сатады. Иммигранттар ерлердің жеріне кіріп, жұмыс берушілердің күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін жұмыс күшін қамтамасыз етеді. Олар өз жерлерін сатып алуға мүмкіндік алады, бірақ жердің жоғары бағасы мен төменгі жалақылар олардың көп жылдар бойы жұмыс істегенін қамтамасыз етеді. 1830 жылы мамыр айында Уэйкфилд түрмеден босатылып, Ұлттық отарлау қоғамына қосылды, оның комитетіне Уилмот Хортон, тоғыз депутат және үш дін қызметкері кірді. Уэйкфилдтің қоғамдағы ықпалы тез өсті және жылдың аяғына қарай оның Австралияны отарлау жөніндегі жоспарлары қоғамның памфлеттері мен дәрістерінің басты тақырыбына айналды. Оның бұрынғы іс-әрекетінде 20 000 фунт стерлинг шығынға ұшырауына қарамастан, Лэмбтон (1830-шы жылдардан бастап Лорд Дурхам ретінде белгілі) коммерциялық эмиграциялық схемаларға араласудың жолдарын іздестіруді жалғастырды және оған Радикалдық депутаттар Чарльз Буллер мен сэр Уильям Мольсуорт қосылды. 1831 жылы және 1833 жылы Булер мен Молсворт Уэйкфилдті оңтүстік Австралиядағы жаңа колонияда кемелді ағылшын қоғамын қайта құру туралы жоспарларды колониялық кеңсеге алып барған кезде қолдады. 1834 жылы Уиг үкіметі Оңтүстік Австралияның Британдық провинциясын құруға рұқсат беретін акт қабылдады, бірақ Уэйкфилдтің қызының ауруы мен өліміне байланысты жерді жоспарлау және бастапқы сату Уэйкфилдтің қатысуынсыз жүргізілді. Аделаида қаласындағы жерлер қала мен ауылды жерлерді көрсететін карталарда 1 фунт стерлингке ұсынылды, бірақ бұл аймақ әлі де құм төбесінен аз ғана артық еді, бірақ сату нашар болды. 1836 жылы наурыз айында зерттеу тобы Оңтүстік Австралияға аттанды, ал төрт айдан кейін алғашқы көшіп келушілер келді. Уэйкфилд колонияны құру үшін барлық несиелерді талап етті, бірақ жер өте арзан сатылды деп, нәтижеге көңілі қалды. Оның орнына 1836 жылдың соңында ол өзінің "жоспарлы" отарлау теориясын толықтай жүзеге асыра алатын Жаңа Зеландияға көз тікті. Ол көптеген Уэйкфилдті қолдаушылардан тұратын палатаның комитетіне куәлік берді, ал комитет оның идеяларын қолдайтын баяндама бергенде, ол Лорд Дурхамға Жаңа Зеландия "отарлау үшін әлемдегі ең қолайлы ел" екенін түсіндіріп жазды. Уэйкфилд Жаңа Зеландия қауымдастығын құрды және 1837 жылы 22 мамырда оның алғашқы кездесуіне төрағалық етті, оған он адам қатысты, соның ішінде депутаттар Молсворт пен Уильям Хатт және "The Spectator" журналының Р. С. Ринтул. Қауымдастықтың үшінші кездесуінен кейін Лондон банкирі Джон Райт, ирланд аристократы Эрл Маунт Кашель және Виг депутаты Уильям Вольрич Уитмор да қатысып, топ газеттердің оң назарын аударды. Уэйкфилд қауымдастықтың жоспарларын жүзеге асыру үшін заң жобасын жасады. Бұл жобаға колониялық кеңсе қызметкерлері мен Чиркінің миссионерлік қоғамы қатты қарсылық білдірді, олар колонияның негізін қалаушылар қолданатын "шетелсіз билікке" және олар "қазіргі тұрғындарын жаулап алу мен жою" деп санайтын нәрсеге қарсы болды. Колониялар жөніндегі парламенттік хатшы Лорд Ховик пен Тұрақты хатшы Джеймс Стивен қоныстардың негізін қалаушылар колонияға арналған заңдар шығару туралы ұсыныстар туралы алаңдаушылық білдірді, бұл британ үкіметінің бақылауынан тыс династия құрудан қорқады, ал англикандық және Веслиандық миссионерлер Уэйкфилд жазған памфлеттерде айтылған талаптардан қорқынышты болды. Ол отарлаудың мақсаттарының бірі "жерді едәуір өңдей алмайтын" "барбарлық халықты өркениеттеу" екенін мәлімдеді. Уэйкфилд жазғандай, маорилер отарлауды "жеңген" және ағылшынға "өзінен әлдеқайда жоғары болып санайды, сондықтан өзінің тәуелсіздігі немесе теңдігі туралы ой оның санасына келмейді". Уэйкфилд ұсынғандай, маорилердің басшылары жерлерін қоныс аударушыларға өте арзан бағаға сатқаннан кейін, олар ағылшын отбасыларына "қабылданып", нұсқаулар мен түзетулер алады. 1837 жылдың 6 маусымында Чиркінің миссионерлік қоғамы Жаңа Зеландия қауымдастығының жоспарларына қарсылық білдіретін төрт қаулы қабылдады, оның ішінде бұрынғы тәжірибе көрсеткеніндей, еуропалық отарлау әрқашан жергілікті тұрғындарға ауыр зиян және әділетсіздік келтіреді деген пікір болды. Сондай-ақ, отарлау жоспарлары миссионерлік күш-жігерді діни жақсарту және маорилерді өркениеттендіру үшін бұзып немесе жеңілісқа ұшыратады деді. Қоғам қауымдастықты жеңу үшін "барлық қолайлы құралдарды" пайдалануға шешім қабылдады және екі шіркеу мен Веслиандық миссионерлік қоғамдары памфлеттер мен үкіметке лобби жасау арқылы компанияның жоспарларына қарсы науқандар жүргізе бастады.

The failure of Lambton's project came to the attention of 30 year old aspiring politician Edward Gibbon Wakefield, who was serving three years in jail for abducting a 15 year old heiress. Wakefield, who had grown up in a family with roots in philanthropy and social reform, also showed an interest in proposals by Robert Wilmot Horton, Under Secretary of State for War and the Colonies for state assisted emigration programmes that would help British paupers escape poverty by moving to any of Britain's colonies. In 1829 Wakefield began publishing pamphlets and writing newspaper articles that were reprinted in a book, promoting the concept of systematic emigration to Australasia through a commercial profit making enterprise. Wakefield's plan entailed a company buying land from the indigenous residents of Australia or New Zealand very cheaply, then selling it to speculators and "gentleman settlers" for a much higher sum. The immigrants would provide the labour to break in the gentlemen's lands and cater to their employers' everyday needs. They would eventually be able to buy their own land, but high land prices and low rates of pay would ensure they first laboured for many years. In May 1830 Wakefield was released from prison and joined the National Colonisation Society, whose committee included Wilmot Horton, nine MPs and three clergymen. Wakefield's influence within the society quickly grew and by the end of the year his plans for colonisation of Australasia had become the central focus of the society's pamphlets and lectures. Despite the £20,000 loss incurred in his earlier venture, Lambton (from the 1830s known as Lord Durham) continued to pursue ways to become involved in commercial emigration schemes and was joined in his endeavours by Radical MPs Charles Buller and Sir William Molesworth. In 1831 and again in 1833 Buller and Molesworth backed Wakefield as he took to the Colonial Office elaborate plans to recreate a perfect English society in a new colony in South Australia in which land would be sold at a price high enough to generate profit to fund emigration. The Whig government in 1834 passed an Act authorising the establishment of the British Province of South Australia, but the planning and initial sales of land proceeded without Wakefield's involvement because of the illness and death of his daughter. Land in the town of Adelaide was offered at £1 an acre on maps showing town and country sites—though the area was still little more than a sandhill—but sales were poor. In March 1836 a survey party sailed for South Australia and the first emigrants followed four months later. Wakefield claimed all credit for the establishment of the colony, but was disappointed with the outcome, claiming the land had been sold too cheaply. Instead, in late 1836, he set his sights on New Zealand, where his theories of "systematic" colonisation could be put into full effect. He gave evidence to a House of Commons committee which itself comprised many Wakefield supporters, and when the committee handed down a report endorsing his ideas, he wrote to Lord Durham explaining that New Zealand was "the fittest country in the world for colonisation". Wakefield formed the New Zealand Association, and on 22 May 1837 chaired its first meeting, which was attended by ten others including MPs Molesworth and William Hutt, and R. S. Rintoul of The Spectator. After the association's third meeting, by which time London banker John Wright, Irish aristocrat Earl Mount Cashell and Whig MP William Wolryche Whitmore were also on board and the group was attracting favourable newspaper attention, Wakefield drafted a Bill to bring the association's plans to fruition. The draft attracted stiff opposition from Colonial Office officials and from the Church Missionary Society, who took issue both with the "unlimited power" the colony's founders would wield and what they regarded as the inevitable "conquest and extermination of the present inhabitants". Parliamentary Under Secretary for the colonies Lord Howick and Permanent Under Secretary James Stephen both were concerned about proposals for the settlements' founders to make laws for the colony, fearing it would create a dynasty beyond British government control, while Anglican and Wesleyan missionaries were alarmed by claims made in pamphlets written by Wakefield in which he declared that one of the aims of colonisation was to "civilise a barbarous people" who could "scarcely cultivate the earth". Māori, Wakefield wrote, "craved" colonisation and looked up to the Englishman "as being so eminently superior to himself, that the idea of asserting his own independence of equality never enters his mind". Wakefield suggested that once Māori chiefs had sold their land to settlers for a very small sum, they would be "adopted" by English families and be instructed and corrected. At a meeting on 6 June 1837 the Church Missionary Society passed four resolutions expressing its objection to the New Zealand Association plans, including the observation that previous experience had shown that European colonisation invariably inflicted grave injuries and injustices on the indigenous inhabitants. It also said the colonisation plans would interrupt or defeat missionary efforts for the religious improvement and civilisation of the Māori. The society resolved to use "all suitable means" to defeat the association and both the Church and Wesleyan missionary societies began to wage campaigns in opposition to the company's plans, through pamphlets and lobbying to government.

Жарғы

1837 жылдың қыркүйегінде, Жаңа Зеландия қауымдастығының алғашқы отырысынан кейін төрт ай өткен соң, 1825 жылғы Жаңа Зеландия компаниясымен бірігу мүмкіндігі талқыланды. 1825 жылғы компания 1826 жылғы саяхаты барысында алған Жаңа Зеландияның миллион акр жеріне меншік құқығын талап етті, ал осы компанияның төрағасы Лорд Дурхам жаңа серіктестіктің идеалды төрағасы ретінде ұсынылды. Жыл соңына қарай ол осы лауазымға сайланды. 1837 жылдың соңында Жаңа Зеландия қауымдастығы британ үкіметі мен премьер-министр лорд Мельбурнға белсенді түрде лобби жасады, содан кейін үкіметтің кейбір алаңдаушылықтарын ескеретін түзетілген заң жобасымен оралды. 1837 жылдың 20 желтоқсанында оларға Солтүстік Америкада британдық колониялар құрылған сияқты патшалық жарғы ұсынылды. Жарғымен құрылған орган Британ үкіметінің бақылауымен Жаңа Зеландия колониясының басқару, заңнамалық, сот, әскери және қаржылық істеріне жауапты болды. Алайда, жарғыны алу үшін қауымдастыққа Колониялық хатшы Лорд Гленелг акционерлік компанияға айналуы және тиісінше "белгілі бір жазылған капиталға" ие болуы керектігін айтты. Лорд Дурхамға жолдаған хатында Лорд Гленелг үкіметтің Жаңа Зеландиядағы жобаның тәуекелдерін білетінін және Уэйкфилд жүйесімен құрылған Оңтүстік Австралия колониясының қарызы көп екенін түсіндірді. Сондықтан акционерлердің мүдделері колонияның гүлденуіне ұмтылу үшін эмигранттардың мүдделерімен сәйкес келуі керек деп санайды. Бірақ қауымдастық мүшелері бұл талапты қабылдамады. Олар өз ақшаларын инвестициялауға құлшынбады және акциялар қор нарығындағы құбылмалылыққа ұшырауы мүмкін деген қауіптен сақтанды, сондықтан ұсыныстан бас тартты. 1838 жылдың 5 ақпанында Колониялық хатшы Лорд Дурхамға жарғының қайтарылғаны туралы хабарланды. Жаңа Зеландия қауымдастығының жоспарлары тағы да Парламентке енгізілген және Парламент қабылдаған заң жобасына байланысты болады. Қоғамдық және саяси пікір қауымдастықтың ұсыныстарына қарсы болды. 1838 жылдың ақпан айында "Таймс" газеті "әдептік және саяси жұмақ", "Ұлы Тынық мұхитындағы радикалдық утопия" туралы, "Эдвард Гиббон Уэйкфилд мырзаның керемет қиялынан" туған идея туралы жазды. Наурызда Парламент Молсворттың Колониялық хатшыға сенімсіздік білдіру туралы ұсынысын талқылады, содан кейін жеңілді. Лорд Ховик сәтсіз заң жобасын "мен есімде сақтаған Үйге ұсынылған ең қорқынышты ұсыныс" деп сипаттады. Заң жобасы жеңіліске ұшырағаннан кейін үш аптадан соң Жаңа Зеландия қауымдастығы соңғы отырысын өткізді және "осы уақытша сәтсіздікке қарамастан" мүшелері "жақсы реттелген отарлау жүйесін" құруға күш салатынын қабылдады. Екі айдан кейін, 1838 жылдың 29 тамызында, қауымдастықтың 14 қолдаушысы және 1825 жылғы Жаңа Зеландия компаниясы Жаңа Зеландия отарлау қауымдастығы деп аталатын акционерлік компания құру үшін жиналды. Лорд Петре төрағалық еткен компания 50 фунт стерлингтің 50 акциясы бойынша 25000 фунт стерлингтік капиталды төледі және оның мақсаты "жерлерді сатып алу және сату, эмиграцияны ынталандыру және қоғамдық жұмыстарды құру" екенін мәлімдеді. Уэйкфилдке 500 фунт стерлингтік резервтік үлес ұсынылды, ол сол кезде Канадада болды, сол колонияның жаңа генерал-губернаторы Лорд Дурхамның штабында жұмыс істеді. Желтоқсанға қарай, әлі де 20 акционері төленбегенімен, компания бай кеме иесі және комитет мүшесі Джозеф Сомстен 5250 фунтқа "Тори" баркін сатып алуға шешім қабылдады. Осы арада Британ үкіметі маорилердің әл-ауқаты мен Жаңа Зеландиядағы аралдар шығанағында шоғырланған 2000 британдық азамат арасында заңсыздықтың артуына алаңдады. Британдықтардың саны көп болғандықтан, ресмилер отарлаудың болмай қалмайтынына сенді. 1838 жылдың соңында Жаңа Зеландияға британдық егемендік жариялаудың алғы шарты ретінде консулды тағайындау туралы шешім қабылданды. Февраль айының соңында Лорд Гленелг Колониялық хатшы лауазымынан кеткеннен кейін, оның ізбасары Лорд Норманби Жаңа Зеландия қауымдастығына бұрын ұсынылған патшалық жарғы туралы талаптарды дереу қабылдамады. 1839 жылдың 20 наурызында Отарлау қауымдастығы мен 1825 жылғы Жаңа Зеландия компаниясының мүшелерінің бейресми отырысында Хатттан үкіметтің Жаңа Зеландияны отарлау туралы заң жобасында енгізілген ереже бойынша, енді жерді тек үкіметтен ғана сатып алуға болатыны туралы алаңдататын жаңалықты естіді. Мұндай қадам Отарлау қауымдастығы үшін катастрофалық соққы болар еді, өйткені олардың табысы маорилерден арзан бағамен жер сатып алып, содан кейін акционерлерге пайда табу үшін және отарлауды қаржыландыру үшін оны қымбат бағамен сатуға байланысты болды. Жаңалық жеке кәсіпкерлік үкіметтен бұрын Жаңа Зеландияға жетсе, шаралы әрекет ету қажеттігін тудырды. Ынтымақты сөз сөйлеген Уэйкфилд қатысушыларға: "Жерге ие болыңыз, сіздер қауіпсіз боладыңыз – бірақ кешігуге жол берсеңіз, олар сіздерден бұрын оны иеленеді, сәттілік оларға тиеді, ал сіздер сәтсіздікке ұшырайсыз" деді. Екі отарлау тобының мүшелері кейіннен Лорд Дурхамды губернатор етіп, бес парламент депутатын директорлардың қатарына қосып (1840 жылы директорлардың құрамына Джозеф Сомс, Ингестр виконты, М.П., Лорд Петре, Генри А. Аглионби, М.П., Фрэнсис Бэринг, М.П., Джон Эллокер Булкотт, Джон Уильям Бакл, Рассел Эллис, Джеймс Роберт Гоуэн, Джон Хайн, Уильям Хатт, М.П., Стюарт Марджорибанкс, сэр Уильям Молесворт, М.П., Александр Нейрн, альдермен Джон Пири, сэр Джордж Синклер, М.П., Джон Абель Смит, М.П., альдермен Уильям Томпсон, М.П., Фредерик Джеймс Толлемаше, М.П., Эдвард Г. Уэйкфилд, сэр Генри Уэбб, Артур Уиллис, Джордж Фредерик Янг кірді) Жаңа Зеландия жер компаниясын құрды. Компания "Тори" кемесін жабдықтау, капитан мен жер өлшеушіні іздеу және экспедиция командирі ретінде полковник Уильям Уэйкфилді тағайындау үшін жедел әрекет етті. Уильям Уэйкфилдке жерді айырбастауға болатын 3000 фунт стерлингтік тауарларға жұмсауға рұхсат берілді. 1839 жылдың 12 мамырында, капитан Эдвард Чафферс басқаруымен "Тори" Англиядан шықты, компания Жаңа Зеландияда жерді жарнамалау және сатуды бастаған еді, ал шілде айының соңына қарай – компания "Тори" Жаңа Зеландияға келгенін тіпті білмей тұрып – бірінші поселенің барлық қолжетімді учаскелері сатылып кетті. Компанияға Парламенттік мемлекеттік хатшыдан жерді маорилерден сатып алғанға кепілдік беруге үкіметтің мүмкін еместігі туралы ескерту келді, бұл "әдетте" тәждің қайта сатып алуына жауапты болар еді. Компанияға үкімет олардың әрекеттерін ынталандыра да, мойындамай да қоятыны айтылды. 2 мамырда шығарылған компанияның проспектусі компания жүзеге асыратын Уэйкфилд жүйесінің отарлауын егжей-тегжейлі сипаттады: 1100 учаске, оның әрқайсысы бір "қалалық акр" және 100 "ауылдық акр" Лондонда, көру мүмкіншілігі жоқ, акрға 1 фунттан сатылады, ал алынған қаражат эмигранттарды Жаңа Зеландияға тасымалдауға жұмсалады. Эмигранттар капиталистер немесе жұмысшылар ретінде таңдалады, жұмысшылар өздеріне жер алуға дейін капиталистерге бірнеше жыл жұмыс істеуге міндетті болады. Поселенің ішінде шашыраңқы орналасқан учаскелердің оннан бірі маорилерге, олар жерсіз қалғандарға арналады, ал қалғаны 99 999 фунт стерлингтің жиналуын қамтамасыз ету үшін сатылады, оның 25 пайызы компанияның шығындарын жабу үшін сақталады. Жұмысшылар тегін Жаңа Зеландияға саяхаттайды, ал жер сатып алып көшкендер саяхат құнының 75 пайызын қайтарып алады.

In September 1837, four months after the New Zealand Association's first meeting, discussions began with the 1825 New Zealand Company over a possible merger. The 1825 company claimed ownership of a million acres of New Zealand land acquired during its 1826 voyage, and Lord Durham, chairman of that company, was suggested as an ideal chairman of the new partnership. By the end of the year he had been elected to that role. Through late 1837 the New Zealand Association vigorously lobbied both the British government and Prime Minister Lord Melbourne, then returned with a revised Bill that addressed some of the government's concerns. On 20 December 1837 it was rewarded with the offer of a royal charter similar to those under which British colonies had been earlier established in North America. The chartered body was to take responsibility for the administration, and the legislative, judicial, military and financial affairs of the colony of New Zealand, subject to safeguards of control by the British Government. To receive the charter, however, the association was told by Colonial Secretary Lord Glenelg it would have to become a joint stock company, and therefore have "a certain subscribed capital". In a letter to Lord Durham, Lord Glenelg explained that the government was aware of the risks of the proposed New Zealand venture and knew that the South Australian colony established under the Wakefield system was already heavily in debt. It therefore considered it reasonable that the interests of shareholders should coincide with those of emigrants in the pursuit of the colony's prosperity. But members of the association decided the requirement was unacceptable. Reluctant to invest their own money in the venture, and wary of the risks of the shares being subject to fluctuations in the stock market, they rejected the offer. On 5 February 1838 the Colonial Secretary in turn advised Lord Durham that the charter had therefore been withdrawn. The New Zealand Association's plans would again hinge on a Bill being introduced to, and passed by, Parliament. Public and political opinion continued to run against the association's proposals. In February 1838 The Times wrote disparagingly of the "moral and political paradise", the "radical Utopia in the Great Pacific" conceived in "the gorgeous fancy of Mr Edward Gibbon Wakefield", in March Parliament debated—then defeated—Molesworth's motion of no confidence in the Colonial Secretary over his rejection of the association's plans, and later that month the association's second Bill, introduced by Whig MP Francis Baring on 1 June, was defeated 92 votes to 32 at its second reading. Lord Howick described the failed Bill as "the most monstrous proposal I ever knew made to the House". Three weeks after the Bill's defeat, the New Zealand Association held its final meeting and passed a resolution to the effect that "notwithstanding this temporary failure", members would persevere with their efforts to establish "a well regulated system of colonization". Two months later, on 29 August 1838, 14 supporters of the association and the 1825 New Zealand Company convened to form a joint stock company, the New Zealand Colonisation Association. Chaired by Lord Petre, the company was to have paid up capital of £25,000 in 50 shares of £50, and declared its purpose was "the purchase and sale of lands, the promotion of emigration, and the establishment of public works". A reserved share of £500 was offered to Wakefield, who by then was in Canada, working on the staff of that colony's new governor general, Lord Durham. By December, although it was still yet to attract 20 paid up shareholders, the company decided to buy the barque Tory for £5250 from Joseph Somes, a wealthy shipowner and member of the committee. Within the British Government, meanwhile, concern had grown about the welfare of Māori and increasing lawlessness among the 2,000 British subjects in New Zealand, who were concentrated in the Bay of Islands. Because of the population of British subjects there, officials believed colonisation was now inevitable and at the end of 1838 the decision was made to appoint a Consul as a prelude to the declaration of British sovereignty over New Zealand. And when Lord Glenelg was replaced as Colonial Secretary in late February, his successor, Lord Normanby, immediately brushed off demands from the New Zealand Colonisation Association for the royal charter that had been previously offered to the New Zealand Association. On 20 March 1839 an informal meeting of members of the Colonisation Association and the 1825 New Zealand Company learned from Hutt the disturbing news that the Government's Bill for the colonisation of New Zealand would contain a clause that land from then on would be able to be bought only from the Government. Such a move would be a catastrophic blow for the Colonisation Association, for whom success depended on being able to acquire land at a cheap price, directly from Māori, and then sell it at a high price to make a profit for shareholders and fund colonisation. The news created the need for swift action if private enterprise was to beat the Government to New Zealand. In a stirring speech, Wakefield told those present: "Possess yourselves of the soil and you are secure—but if from delay you allow others to do it before you, they will succeed and you will fail." Members of the two colonisation groups subsequently formed a new organisation, the New Zealand Land Company, with Lord Durham as its governor and five MPs among its 17 directors (in 1840 the directors were Joseph Somes, Viscount Ingestre, M. P., Lord Petre, Henry A. Aglionby, M. P., Francis Baring, M. P., John Ellorker Boulcott, John William Buckle, Russell Ellice, James Robert Gowen, John Hine, William Hutt, M. P., Stewart Marjoribanks, Sir William Molesworth, M. P., Alexander Nairn, Alderman John Pirie, Sir George Sinclair, M. P., John Abel Smith, M. P., Alderman William Thompson, M. P., Frederick James Tollemache, M. P., Edward G. Wakefield, Sir Henry Webb, Arthur Willis, George Frederick Young). The company acted urgently to fit out the Tory, advertise for a captain and surveyor and select Colonel William Wakefield as the expedition's commander. William Wakefield was authorised to spend £3000 on goods that could be used to barter for land. By 12 May 1839, when the Tory left England under the command of Captain Edward Chaffers, the company had already begun advertising and selling land in New Zealand, and by the end of July—months before the company had even learned the Tory had arrived in New Zealand—all available sections for its first settlement had been sold. The company had already been warned in a letter from the Parliamentary Under Secretary that the government could give no guarantee of title to land bought from Māori, which would "probably" be liable to repurchase by the Crown. The company had also been told that the Government could neither encourage nor recognise its proceedings. The company's prospectus, issued on 2 May, detailed the Wakefield system of colonisation the company would carry out: 1100 sections, each comprising one "town acre" and 100 "country acres", would be sold in London, sight unseen, at £1 per acre, with the funds raised used to transport the emigrants to New Zealand. Emigrants would be selected either as capitalists or labourers, with labourers being required to work for the capitalists for several years before obtaining land of their own. One in 10 surveyed sections—scattered throughout the settlement—would be reserved for Māori who had been displaced, and the rest would be sold to raise £99,999, of which the company would retain 25 per cent to cover its expenses. Labourers would travel to New Zealand for free, while those who bought land and migrated could claim a 75 percent rebate on their fare.

Уайтханги келісім-шарты

Жаңа Зеландия компаниясы Британ үкіметінің Жаңа Зеландиядағы қызметіне араласуын ұзақтан күткен, және бұл, ақыры, 1840 жылғы 6 ақпанда Уайтаңги шартына қол қойылғаннан кейін орын алды. Шарты бойынша маорилердің егемендігі британдық тәжге берілді, ал оның алдын алу шарты бойынша маорилерге жерді үкімет пен оның агенттерінен басқа біреуге сатуға тыйым салынды. Вице-губернатор Хобсон барлық жер сатуды тоқтатты және тергеу күтіліп тұрғанда барлық сатып алуларды жарамсыз деп жариялады. Шарты Жаңа Зеландия компаниясын өте қиын жағдайға түсірді. Оның келген қоныс аударушыларды қанағаттандыру үшін жеткілікті жері болмады және ол енді заңды түрде өзіне тиесілі деп мәлімдеген жерді сата алмады. Колониалдық кеңседен алған нұсқаулар бойынша Хобсон жер сатудан түскен кірістің көп бөлігін әкімшілік және даму шығындарына жұмсауға, ал қаражаттың бір бөлігін Жаңа Зеландияға көшпендерді жіберуге пайдалануға болатын жүйені құруға тиіс болды. Тарихшы Патрисия Бернс бұл жоспардың «Уэйкфилд теориясының кең таралған ықпалының» тағы бір дәлелі екенін айтады. Сәуір айында Қасиетті Генри Уильямсты Хобсон Порт Николсон аймағында шартына қосымша қол қоюды іздеу үшін оңтүстікке жіберді. Ол жергілікті басшылардың оған жақындауына дейін 10 күн күтуге мәжбүр болды және олардың шартына қол қоюға тартынғандарын Уильям Уэйкфилдтің қысымына байланысты деп айыптады. Алайда, 29 сәуірде Уильямс Порт-Николсон басшыларының шартына «бір ауыздан» қол қойғанын хабарлады. Уильям Уэйкфилд бұл шартты да, Уильямсты да қатты сынады және компанияның газетінде миссионерді «екіжүзділік пен ашкөздік» үшін бірнеше рет шабуылдады. Уильямс өз кезегінде компанияның іс-әрекетін сынап, 38 градустан 42 градусқа дейінгі ендік параллелінде сатып алғанын мәлімдеген жерді сатып алу туралы келісімдерді атап өтті. Бұл келісімдер маори тілінде жазылмаған, ал оған қол қойған маорилер оны түсінбеген, сондай-ақ компания өкілдері, оның ішінде Баррет, маори тілін нашар білген. Уильямс компания өкілдері Порт-Николсон, Капити және Таранакиде маори басшыларымен кездескенін анықтады, онда екі тараптың да бір-бірін түсінбегені және компания жер сатып алғанын мәлімдеген басқа жерлерге бармағаны анықталды. Осы уақытта Хобсон компанияның билігінің үнемі артуы туралы хабарлардан алаңдады. Ол олардың «Интегритет» барқының капитаны Пирсонды түрмеге қамауға тырысқанын және 2 наурызда Порт-Николсон қаласында Жаңа Зеландияның Біріккен тайпаларының туын көтеріп, жергілікті басшылар берген биліктен өкілеттік алған «колониялық кеңес» арқылы үкімет құрғанын білді. Бұл әрекеттерді «қорқынышты сатқындық» деп бағалап, Хобсон 21 мамырда Солтүстік аралдың бүкіл аумағына британдық егемендікті жариялады, ал 23 мамырда кеңестің қызметін тоқтатты. Ол содан кейін өзінің колониялық хатшысы Уиллоуби Шортландты 30 солдат пен алты атты полициямен 1840 жылғы 30 маусымда жіберді.

The New Zealand Company had long expected intervention by the British Government in its activities in New Zealand, and this finally occurred following the signing of the Treaty of Waitangi on 6 February 1840. The treaty transferred sovereignty from the Māori to the British Crown, while under its so called pre emption clause, Māori were prohibited from selling land to anyone but the Government and its agents. Lieutenant Governor Hobson immediately froze all land sales and declared all existing purchases invalid pending investigation. The treaty put the New Zealand Company in a very difficult position. It did not have enough land to satisfy the arriving settlers and it could no longer legally sell the land it claimed it owned. Under instructions from the Colonial Office, Hobson was to set up a system in which much of the revenue raised from the sale of land to settlers would be used to cover the costs of administration and development, but a portion of the funds would also be used to send emigrants to New Zealand. That plan, says historian Patricia Burns, was further proof of the "pervasive influence of the Wakefield theory". In April the Rev. Henry Williams was sent south by Hobson to seek further signatures to the treaty in the Port Nicholson area. He was forced to wait for 10 days before local chiefs would approach him and blamed their reluctance to sign the treaty on pressure by William Wakefield. On 29 April, however, Williams was able to report that Port Nicholson chiefs had "unanimously" signed the treaty. William Wakefield was already strongly critical of both the treaty and Williams and repeatedly attacked the missionary in the company's newspaper for his "hypocrisy and unblushing rapaciousness". Williams, in turn, was critical of the company's dealings, noting that the deeds of purchase for land it had claimed to have bought from the 38 deg. to the 42 degrees parallel of latitude were drawn up in English, which was not understood by Māori who had signed it, and that the company's representatives, including Barrett, had an equally poor grasp of Māori. Williams found that company representatives had met Māori chiefs at Port Nicholson, Kapiti and Taranaki, where neither party understanding the other and had not visited other places where the company claimed to have purchased land. Hobson, meanwhile, was becoming alarmed at the news of the company's growing assumption of power. He learned of their bid to imprison a Captain Pearson of the barque Integrity and that on 2 March they had raised the flag of the United Tribes of New Zealand at Port Nicholson, proclaiming government by "colonial council" that claimed to derive its powers from authority granted by local chiefs. Interpreting the moves as smacking of "high treason," Hobson declared British sovereignty over the entirety of the North Island on 21 May 1840, and on 23 May declared the council illegal. He then despatched his Colonial Secretary, Willoughby Shortland, with 30 soldiers and six mounted police on 30 June 1840,

Веллингтон

Уильям Уэйкфилдтің кемелерге арналған керемет бекірелер бар порттың оңтүстік-батыс жағында бастапқы қоныстануды қалаған тілегін елемей, генерал-географ Уильям Майн Смит 1840 жылы қаңтарда қаланың 1100 бір акр (4047 м2) бөлігін орналастыра бастады, бастапқыда "Британия" деп аталды. Петоне (бұрынғы Пето бір) тегіс жерінде, порттың солтүстігінде. Хатт өзенінің сағасына жақын учаскелер параллелограмм бойынша орналастырылды, жоспарына бульварлар мен қоғамдық саябақтар кірді. Қалалық жерді сатып алған қоныс аударушылар 100 "ауыл акрларын" (шамамен 40 га) сатып алып, онда өздерінің азық-түліктерін өсіруі мүмкін еді. Смит қала мен ауылды бір-біріне жақын орналастыруды маңызды деп санады және Хатт аңғары бұл кеңістікті уәде еткен сияқты. Оның таңдаған жері тығыз орман, бұта, зығыр және батпақ аралас болғандықтан, өзен су басуға бейім, ал жағажай өте тегіс болғандықтан, алғашқы жолаушылар кемелері Смит зерттеу жұмыстарын бастағаннан кейін төрт күн өткен соң, олар жағалаудан 1600 метр қашықтықта іргетасқа тұруға мәжбүр болды. Бірақ уақытша үйлер салынып, әр кемеде тасымалданған ағаш үйлер құрастырыла бастады, ал жағажайдың артындағы құмдықтарда шатырлар да көп ұзамай пайда болды. Жергілікті маорилер құрылыс жұмыстарына көмектесіп, балық, картоп және басқа да көкөністер, кейде шошқа етімен қамтамасыз етті. Сегіз аптадан кейін, наурыз айында, барлық жолаушылар кемелері келгеннен кейін, қоныстанушылар Питонедегі суреттеуді тастауға дауыс берді, онда батпақтар, қайталанатын су басулар және нашар зәкірлеу құрылғылары тым көп кедергі болып көрінді және қаланы Уэйкфилдтің Лэмбтон шығанағындағы Торндонның (кейінгі Лэмбтон Кей) таңдалған жеріне көшірді, ол Лорд Дурхамның құрметіне аталған. Алайда, геодезистер жаңа қонысқа таңдалған жерді әлі де маорилер мекендейтінін анықтаған кезде, олар өздерінің үйлері, бақтары мен зираттары арқылы Pākehā-ның жүріп-тұрғанын және ағаш зерттеу тіректерін жерге тигізгенін көріп, таңғалысты және таңғалды. Жер зерттеушілер маорилермен шайқасқа түсіп, олардың көпшілігі қозғалудан бас тартты және өз жұмысын жалғастыру үшін қару-жарақпен қамтамасыз етілді. Уэйкфилд жерді бір аптаға созылған науқан кезінде сатып алған болатын. Төлем темір ыдыстар, сабын, қару, оқ-дәрі, балта, балық ілгегі, киім-кешек, оның ішінде қызыл түнгі қалпақтар, қаламалар, шатырлар, мөрлеуші балауыз және жаак арфалар түрінде жасалған. Уэйкфилд түсіндіріп, Барретт түсіндіргеннен кейін жергілікті басшылардан қолтаңбалар алынды, төлем жасалғаннан кейін жер енді олардың жері болмайды. Кейіннен Испанияның жер комиссиясына ұсынылған дәлелдер Жаңа Зеландия компаниясының жер талаптарын тексеру үшін отарлау кеңсесі құрған үш негізгі кемшілікті ашты: Торндонның қонысы орналасатын Те Аро, Пипитеа және Кумутотоның па-ын білдіретін басшылармен кеңес жүргізілмеген және оларға ақы төленбеген; өзінің маңыздылығын дәлелдеуге құштар агрессивті және мақтанатын жас басшы Те Варапоури өзінің бақылауында емес жерді сатты; және Барреттің сату шарттарын түсіндіруі мен түсіндіруі өте жеткіліксіз болды. Баррет 1843 жылдың ақпан айында Испания комиссиясының отырысында: "Мен Англиядағы саудаға жіберген мырзалар өздеріне қол қойған кезде, кімнің басшы екенін білуі мүмкін деп айттым". Тарихшы Анжела Коги сондай-ақ Уэйкфилд пен Барреттің компанияның ниеттерін түсіндіру және мақұлдау алу үшін бір күнде Ухангуи а Тарадағы барлық ауылдарға бара алуы өте мүмкін емес деп мәлімдеді. Уэйкфилд өз нұсқауларына сәйкес жергілікті маорилерге аймақтың оннан бір бөлігіне тең жер қоры беріледі деп уәде берді, олардың үлестері жеребе арқылы таңдалып, еуропалық қоныстанушылар арасында шашылып отырды. Маорилер жерді тез арада шабуылшыларға сатпауы үшін, бұл қорлар иелiктен тыс қалмауы керек еді. 1839 жылы Тори партиясына қосылған Уильям Уэйкфилдтің немере інісі Джернингэм Уэйкфилд компанияның Маорилерді ақ қоныстанушылармен араластыру олардың "қатал және өркениетсіз әдеттерін" өзгертуге көмектеседі деген үмітін қолдады. Жаңа Зеландиядағы оқиғалары туралы кейінгі бір кітабында ол былай деп жазды: "Олардың көз алдындағы тұрақты үлгі және бірдей нәтижелерге жету үшін үнемі еліктеу, төменгі расаны оңай көтерілу арқылы, олардың өркениетті көршілерінің білімін, әдеттерін, құмарлықтарын және жайлылығын иемденуге қабілеттілікке жеткізеді". 1840 жылы қарашада Жаңа Зеландия компаниясының директорлары Уэйкфилдке Лэмбтон гаваниіндегі қалаға Веллингтон герцогінің атын беруді ұсынды, оның отарлау қағидаттарына және Оңтүстік Австралияны отарлау шарасына қарсы күресіне берген күшті қолдауы үшін. Қоныстанушылар ұсынысты қуана қабылдады. "Жаңа Зеландия газеті және Веллингтон көрермені" 1840 жылдан 1844 жылға дейін Веллингтонда жарияланды. Бастапқыда Сэмюэл Ревансқа жеке меншік болған, ол "Жаңа Зеландия компаниясының аузы" деп есептелді.

Ignoring the wishes of William Wakefield, who wanted the initial settlement at the southwest side of the harbour where there were excellent anchorages for ships, Surveyor General William Mein Smith began in January 1840 to layout 1100 one acre (4047 m2) sections of the town, initially called "Britannia", on the flat land at Pito one (now Petone), at the north of the harbour. The sections, near the mouth of the Hutt River, were laid out in parallelograms, with the plan including boulevards and public parks. Settlers who had bought a town section had also bought 100 "country acres" (about 40ha), where they could grow their food. Smith considered it important to locate the town and country areas close together and the Hutt Valley appeared to promise that space. The drawback was that his chosen locality was a mix of dense forest, scrub, flax and swamp, its river was prone to flooding and the beach so flat that when the first passenger ships began to arrive—just four days after Smith began his survey work—they were forced to anchor 1600 metres from the shore. But construction of temporary houses began, as well as the assembly of wooden houses that had been carried on each ship, while tents also soon dotted the dunes behind the beach. Local Māori assisted with the construction and also provided food—fish, potatoes and other vegetables and occasionally pork. Eight weeks later, in March, after all passenger ships had arrived, settlers voted to abandon surveying at Pito one—where the swamps, repeated flooding and poor anchorage facilities were proving too much of an obstacle—and move the town to Wakefield's preferred location of Thorndon at Lambton Bay (later Lambton Quay), which was named in honour of Lord Durham. Surveyors quickly encountered problems, however, when they discovered the land selected for the new settlement was still inhabited by Māori, who expressed astonishment and bewilderment to find Pākehā tramping through their homes, gardens and cemeteries and driving wooden survey pegs into the ground. Surveyors became involved in skirmishes with the Māori, most of whom refused to budge, and were provided with weapons to continue their work. Wakefield had purchased the land during a frantic week long campaign the previous September, with payment made in the form of iron pots, soap, guns, ammunition, axes, fish hooks, clothing—including red nightcaps—slates, pencils, umbrellas, sealing wax and jaw harps. Signatures had been gained from local chiefs after an explanation, given by Wakefield and interpreted by Barrett, that the land would no longer be theirs once payment was made. Evidence later provided to the Spain Land Commission—set up by the Colonial Office to investigate New Zealand Company land claims—revealed three major flaws: that chiefs representing pā of Te Aro, Pipitea and Kumutoto, where the settlement of Thorndon was to be sited, were neither consulted nor paid; that Te Wharepōuri, an aggressive and boastful young chief eager to prove his importance, had sold land he did not control; and that Barrett's explanation and interpretation of the terms of the sale was woefully inadequate. Barrett told the Spain Commission hearing in February 1843: "I said that when they signed their names the gentlemen in England who had sent out the trade might know who were the chiefs." Historian Angela Caughey also claimed it was extremely unlikely that Wakefield and Barrett could have visited all the villages at Whanganui a Tara in one day to explain the company's intentions and seek approval. In line with his instructions, Wakefield promised local Māori they would be given reserves of land equal to one tenth of the area, with their allotments chosen by lottery and sprinkled among the European settlers. The reserves were to remain inalienable to ensure that the Māori would not quickly sell the land to speculators. Jerningham Wakefield, the nephew of William Wakefield who had also arrived on the Tory in 1839, espoused the company's hope that interspersing Māori with white settlers would help them change their "rude and uncivilised habits". In a later book on his New Zealand adventures he wrote: "The constant example before their eyes, and constant emulation to attain the same results, would naturally lead the inferior race, by an easy ascent, to a capacity for acquiring the knowledge, habits, desires and comforts of their civilised neighbours." In November 1840, the New Zealand Company directors advised Wakefield that they wished to name the town at Lambton Harbour after the Duke of Wellington in recognition of his strong support for the company's principles of colonisation and his "strenuous and successful defence against its enemies of the measure for colonising South Australia". Settlers enthusiastically accepted the proposal. The New Zealand Gazette and Wellington Spectator was published in Wellington from 1840 to 1844. Initially privately owned by Samuel Revans, it was regarded as a "mouthpiece of the New Zealand Company".

Нельсон

1841 жылдың сәуірінде компания отарлау министріне бірінші колониядан "қатты үлкен" екінші колония құру ниеті туралы хабарлады. Колония бастапқыда Уэйкфилдтің қолдаушысы, Радикалдық депутат сэр Уильям Мольсворттың атымен Мольсворт деп аталатын болған, бірақ Мольсворт колонияны басқаруға қызығушылық танытпаған соң Нельсон (британ адмиралының құрметіне) деп қайта аталды. Ол 1000 жер учаскесінен тұру жоспарланған. Әрқайсысы 150 акр (60 гектар) шаруашылық жер, 50 акр (20 гектар) тұрғын жер және бір "қала акры" (4000 шаршы метр) болар еді, ал жер сатудан түскен қаражаттың жартысы эмиграцияға жұмсалып, шамамен 50 000 фунт стерлинг компанияның пайдасына айналатын болды. Жер учаскесі 301 фунт стерлингке немесе 30 шиллингке сатылатын болады, бұл Веллингтондағы жерлерден бір фунтқа қымбат, ал белгілі бір жер учаскелерінің иесін анықтау үшін лотерея өткізілетін еді. Сол айда үш кеме – "Ароу", "Уитби" және "Уилл Уотч" – геодезистер мен жұмысшыларды алып, алғашқы қоныстанғандарға жер дайындау үшін Жаңа Зеландияға аттанды (олардың бес айдан кейін келуі жоспарланған). Алайда жер сатулар көңіл көншілік тудырып, қоныстың өміршеңдігіне қауіп төндірді: маусым айының басына дейін тек 326 жер сатылды, олардың тек 42-сі Жаңа Зеландияға баруды жоспарлаған. 1841 жылдың тамызының соңында лотерея салынғанда, 371 жер учаскесін сатып алушылар ғана ұтып алды, олардың үштен екісі жерден алыс тұратын иелер еді. Кемелер Блайнд шығанағына (қазіргі Тасман шығанағы) жетіп, экспедиция жетекшілері жаңа колония үшін қолайлы жер іздеді, содан кейін қазіргі Нельсонға қоныстанды, бұл аймақ бұта мен папоротникпен қапталған батпақты жер ретінде сипатталды. Жергілікті маорилермен кездесуде экспедиция жетекшісі Артур Уэйкфилд Уильям Уэйкфилдтің 1839 жылы аймақтағы "сатып алулары" үшін балта, мылтық, оқ-дәрі, жамылғылар, печеньелер мен құрылтайлар "сыйлықтары" арқылы танылғанын мәлімдеді. 1842 жылдың қаңтарына қарай алғы шеп 100-ден астам шатырлар салып, алғашқы қоныстанғандардың келуіне дайындық жасады. Бір айдан кейін қалада 500 адам, бұқалар, қойлар, шошқалар мен құстар бар екені хабарланды, бірақ компания әлі сатып алушылар төлеген шаруашылық жерлерді анықтап, сатып алмады. Осы қалған жерді іздеу 1843 жылдың 17 маусымында 22 еуропалық пен төрт маори Нельсоннан 25 км қашықтықтағы Уайрау аңғарында жер дауында қаза тапқан Уайрау қанағатсыздығына әкелді. Артур Уэйкфилд жерді кит аулаушының жесірінен сатып алғанын мәлімдеді, ол өз кезегінде оны бас Те Раупарахадан сатып алғанын айтты. Басшы оны сатқанын жоққа шығарды. Нельсон мен Веллингтондағы қоныстанғандар Уайраудағы қырғынды қатты сынап, губернатор Роберт Фицройдың жүргізген тергеуі Жаңа Зеландия компаниясының өкілдерін кінәлады. 1839 жылдың өзінде Жаңа Зеландия компаниясы "неміс эмигранттарын алу үшін қадамдар жасауға" шешім қабылдады және Бременде агент тағайындады. 1841 жылдың қыркүйегінде Чатем аралдарын Германияның отарлау компаниясына 10 000 фунтқа сату туралы ұсыныс британ үкіметі тарапынан қабылданбады, ол аралдар Жаңа Зеландияның отарлауының бөлігі болып табылатынын және онда қоныстанған кез келген немістер шетелдіктер ретінде қарастырылатынын мәлімдеді. "Сент-Паули" кемесімен келген 140 жолаушысы бар неміс эмигранттары, соның ішінде Гамбургтегі Жаңа Зеландия компаниясының "агрессивті және мақтаншы, ашкөз, жалған" агенты Джон Бейт, оның орнына Нельсонға барды.

In April 1841 the company informed the Colonial Secretary of its intention to establish a second colony "considerably larger" than the first. The colony was initially to be called Molesworth after Radical MP Sir William Molesworth, a supporter of Wakefield, but was renamed Nelson (after the British admiral) when Molesworth showed little interest in leading the colony. It was planned to cover , consisting of 1000 allotments. Each would be 150 acres (60 hectares) of rural land, 50 acres (20 hectares) of accommodation land and one "town acre" (4000 square metres), with half the funds raised by land sales being spent on emigration and about £50,000 ending up as company profits. The land would be sold at £301 per allotment or 30 shillings an acre, one pound an acre more than land at Wellington, with a lottery to determine the ownership of specific allotments. Three ships, the Arrow, Whitby, and Will Watch, sailed that month for New Zealand with surveyors and labourers to prepare plots for the first settlers (scheduled to follow five months later). Land sales proved disappointing, however, and threatened the viability of the settlement: by early June only 326 allotments had been sold, with only 42 purchasers intending to actually travel to New Zealand. Things had improved little by the drawing of the lottery in late August 1841, when only 371 of the allotments were drawn by purchasers, three quarters of whom were absentee owners. The ships arrived at Blind Bay (today known as Tasman Bay), where the expedition leaders searched for land suitable for the new colony, before settling on the site of present day Nelson, an area described as marshy land covered with scrub and fern. In a meeting with local Māori, expedition leader Arthur Wakefield claimed to have gained recognition – in exchange for "presents" of axes, a gun, gunpowder, blankets, biscuits and pipes – for the 1839 "purchases" in the area by William Wakefield. By January 1842 the advance guard had built more than 100 huts on the site of the future town in preparation for the arrival of the first settlers. A month later the township was described as having a population of 500, along with bullocks, sheep, pigs and poultry, although the company was yet to identify or purchase any of the rural land for which purchasers had paid. The search for this remaining would ultimately lead to the Wairau Affray – then known as the "Wairau Massacre" – of 17 June 1843, when 22 Europeans and four Māori died in a skirmish over land in the Wairau Valley, 25 km from Nelson. Arthur Wakefield claimed to have bought the land from the widow of a whaler who, in turn, had claimed to have bought it from chief Te Rauparaha. The chief denied having sold it. Although settlers in Nelson and Wellington were appalled at the slaughter at Wairau, an investigation by Governor Robert FitzRoy laid the blame squarely at the feet of the New Zealand Company representatives. As early as 1839 the New Zealand Company had resolved to "take steps to procure German emigrants" and appointed an agent in Bremen. A bid in September 1841 to sell the Chatham Islands to the German Colonisation Company—yet to be formed—for £10,000 was quashed by the British Government, which declared that the islands were to be part of the colony of New Zealand and that any Germans settling there would be treated as aliens. The party of German migrants on the St Pauli, with 140 passengers including John Beit, the "overbearing and arrogant, greedy, untruthful" New Zealand Company agent in Hamburg, went to Nelson instead.

Қаржылық қиындықтар мен таратылу

Жаңа Зеландия компаниясы 1843 жылдың ортасынан бастап екі себеппен қаржылық қиындықтарға тап болды. Ол жерді арзанға сатып алып, қымбатқа сатуды жоспарлаған және жоғары жер бағасы негізінде құрылған колонияның бай қоныс аударушыларды тартатынын күткен. Жер сатудан түскен табыс жұмысшы сыныбынан келген қоныс аударушылардың тегін сапарына, сондай-ақ қоғамдық жұмыстарға, шіркеулерге және мектептерге жұмсалатын. Бұл жобаның сәтті болуы үшін еңбекшілер мен мүліктік жағдайы жақсы иммигранттардың дұрыс арақатынасын қамтамасыз ету маңызды болды. Компания жоспарларының сәтсіздігінің бір себебі – осы арақатынасқа ешқашан қол жеткізілмеді. Компанияның көші-қон шығындарын көп субсидиялаған еңбекшілер, жер иеленушілерге қарағанда әрқашан көп болды. Екінші маңызды кемшілік – жаңа колониядағы жердің үлкен бөлігін Жаңа Зеландияға көшіп, сатып алған жерін дамытуға ниеті жоқ адамдар спекуляциялық мақсатта сатып алғандықтан туындады. Бұл жаңа колонияларда жұмыс берушілердің жетіспеушілігіне және, демек, еңбекшілер үшін жұмыс орындарының тапшылығына әкелді. Жаңа Зеландия компаниясы басынан бастап жаңа колониялардағы негізгі жұмыс беруші болуға мәжбүр болды, бұл компания үшін ауыр қаржылық жүк болды. Британ үкіметінен қаржылық көмек сұрап көп рет жүгінді, ал 1846 жылдың соңында компания болашақ операцияларына қатысты қатаң шарттармен және бақылаумен 236 000 фунт стерлингтік аванс ұсынысын қабылдады. 1850 жылдың маусым айында компания Веллингтон, Нельсон және Нью-Плимут қалаларындағы жер сатудың нашар болғанын мойындады және 1849 жылдың сәуірінде аяқталған жылға арналған жер сатудан түскен табыс 6 266 фунт стерлингті құрады. Табысқа жетуге мүмкіндік болмағандықтан, компания жарғысын тапсырды. Арнайы комиссияның баяндамасында компанияның шығындары "негізінен олардың өз іс-әрекеттеріне байланысты болды, көп жағдайда асығыс және нашар басқарумен сипатталды" деп қорытынды жасалды. 1846 жылы британ үкіметімен қаржылық келісімге келгеннен кейін компаниядан көңілі қалған Гиббон Вейкфилд, 1852 жылы компания өз бетімен қалғанда дивиденд төлейтінін, капиталын қайтарып алатынын және "қазір Жаңа Зеландияда 200 000 қоныс аударушы болар еді" деп мәлімдеді. Жаңа Зеландияның 1852 жылғы Конституциялық заңында бұрын Жаңа Зеландия компаниясы сатып алған жерді сатудан түскен табыстың төрттен бірі қарызды толығымен өтегенге дейін төлеуге жұмсалатыны көзделген. Компания 1858 жылдың мамырындағы соңғы есебінде қателіктер жасағанын мойындады, бірақ олар құрған қауымдастықтар қазір "қанағаттандырарлық деңгейге" жеткенін және "Жаңа Зеландия ана мекені – Ұлыбританияның Оңтүстік жарты шарындағы ұрпағы және серігі ретінде өз орнын алатын күнге асыға күтетінін" айтты.

The New Zealand Company began falling into financial difficulties from mid 1843 for two reasons. It had planned to buy land cheaply and sell it dearly and anticipated that a colony based on a higher land price would attract affluent colonists. The profits from the sale of land were to be used to pay for free passage of the working class colonists and for public works, churches and schools for instance. For this scheme to work it was important to get the right proportion of labouring to propertied immigrants. In part the failure of the company's plans were because this proportion was never achieved – there were always more labourers, whose emigration was heavily subsidised by the company, than landed gentry. The second major flaw arose because a large proportion of the land in the new colony was bought for speculative reasons by people who had no intention of migrating to New Zealand and developing the land they had bought. This meant that the new colonies had a serious shortage of employers and consequently a shortage of work for the labouring classes. From the outset, the New Zealand Company was forced to be the major employer in the new colonies and this proved a serious financial drain on the company. Repeated approaches were made to the British government seeking financial assistance and in late 1846 the company accepted an offer for a £236,000 advance with strict conditions on, and oversight of, future company operations. In June 1850 the company admitted land sales in Wellington, Nelson and New Plymouth had remained poor and its land sales for the year ended April 1849 amounted to only £6,266. With little prospect of trading its way to profitability, the company surrendered its charter. A select committee report concluded the company's losses were "mainly attributable to their own proceedings, characterised as they were in many respects by rashness and maladministration." Gibbon Wakefield, who had resigned from the company in disgust after its 1846 financial arrangement with the British government, remained defiant to the end, declaring in 1852 that had the company been left alone it would have paid a dividend, recouped its capital "and there would now be 200,000 settlers in New Zealand". The New Zealand Constitution Act 1852 provided for a quarter of the proceeds of land sales of land previously purchased by the New Zealand Company would go to pay off the debt until it was paid off. The company, in its final report in May 1858, conceded it had erred, but said the communities they had planted had now assumed "gratifying proportions" and they could look forward to the day when "New Zealand shall take her place as the offspring and counterpart of her Parent Isle the Britain of the Southern Hemisphere."