Кіріспе
Өнеркәсіп Австралия суларында кит аулау 1791 жылы басталды. Сол кезде Үшінші флоттың 11 кемесінің бесеуі жолаушылар мен жүкті Сидней шығанағына түсіріп, кейін Джексон портынан шығып, Австралия мен Жаңа Зеландия жағалауында кит аулау мен тюлендерді аулауға кірісті. Алғашқы жылдары мұндай кемелермен аң аулаған негізгі екі түр - аққулар мен балық тұқымдас киттер. Кейіннен құмға, балық және басқа да кит түрлері аулана бастады. Киттер аулау Австралиядағы ірі теңіз өнеркәсібі болды, ол жүздеген кемелерге және мыңдаған адамға жұмыс берді және 1850 жылға қарай 4,2 миллион фунт стерлингтік экспорттық өнімге үлес қосты. Қазіргі кездегі киттер балық аулау үшін арпун және темірден жасалған қақпақтар қолданылды. 1978 жылы үкіметтің бұл салаға қатысты тергеуі нәтижесінде Австралияда киіз аулауға тыйым салынды және киіз аулауды қорғау міндеті қабылданды. Киттерді бақылау қазірдің өзінде маңызды туристік индустрия болып табылады.
Whaling in Australian waters began in 1791 when five of the 11 ships in the Third Fleet landed their passengers and freight at Sydney Cove and then left Port Jackson to engage in whaling and seal hunting off the coast of Australia and New Zealand. The two main species hunted by such vessels in the early years were right and sperm whales. Humpback, bowhead and other whale species would later be taken. Whaling went on to be a major maritime industry in Australia providing work for hundreds of ships and thousands of men and contributing export products worth £4.2 million by 1850. Modern whaling using harpoon guns and iron hulled catchers was conducted in the twentieth century from shore based stations in Western Australia, New South Wales and Queensland. A government inquiry into the industry in 1978 resulted in a ban on whaling in Australia and a commitment to whale protection. Whale watching is now a significant tourist industry in its own right.
Басты бет / Аборигендер, кит және кит аулау
Киттер Австралияның колониялық дәуірінен бұрын өмір сүрген aboriginals өмірінде маңызды рөл атқарды. Олар Батыс Австралиядағы кейбір тайпалар үшін тотемдік жануарлар болған. Жаңа Оңтүстік Уэльстегі тас суреттерінде бейнеленген бейнелер киттердің шығыс Австралияда да маңызды екенін көрсетеді. Сиднейдің маңында төрт-бес аборигеннің тас ойықтары бар екені анықталды. Жағаға жағалап кеткен балық, яғни теңізде өліп, жағаға құйылған балық, жағалаудағы аборигендер үшін кейде азық-түлік көзі болған. Бұл кездегі тұңғыш келгендер шіріп бара жатқан кит иісімен танысып, көрші топтарға қонақасына қатысуға шақыру хабарларын жібереді. Балық аулау кемелерінде пайдаланылатын кеуекті каноэлер немесе қуыс бүркемелер арқылы киттерді аңғару туралы ешқандай дерек жоқ. Алайда, кейбіреулер оларды басқа жолдармен, мысалы, дельфиндерді аулау арқылы аулай алатын болды. Оңтүстік Австралиядағы Кондоли кланы өздерін жағаға шығарып тастау үмітімен "саз" китін жағаға шығара алды деп болжанады. Эдендегі Килер кит музейінде айтылған оқиғаларға сәйкес, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Дуфолд шығанағындағы аборигендер қалайда киттермен бірігіп, киттерді жағаға шығарды. Өлі кит табылғаны жағалауда өмір сүргендер үшін үлкен оқиға болды. Мұндай топтардың бірі 1790 жылы 7 қыркүйекте Порт-Джексон жағалауында балықпен кездесті. Киттердің сүйектері белгілі бір мақсаттар үшін де бағаланған. Құлақ сүйектері сусын құюға арналған ыдыстар жасауға пайдаланылған, ал қабырғалары кейде пулялар мен қоралар үшін пайдаланылған. Еуропалықтар 1699 жылдан бастап Австралия жағалауында киттердің бар екендігін білген. Бұл британдық теңіз зерттеушісі, табиғатшы және пират Уильям Дэмпирдің (1652 - 1715) Батыс Австралия жағалауында жүзіп жүрген кезінен басталған. Ол былай деп жазды: "Онда мен көрген ең үлкен кит теңізге толы". XIX ғасырда қоныстанушылар жағалауда құрған аң аулау станциялары абориген тайпаларын өзіне тартты. Кейбір аборигендер балық аулау станцияларында кемеде жұмыс істеді, олар қол ұстап, немесе бақылаушы болды, олардың жақсы көзі оларға балық аулау станцияларында жұмыс істеді. Олардың біразы Сидней мен Хобарттан шығатын теңіз балық аулау кемелерінде қызмет етті.
Бастапқыда балық аулағандар
1788 жылы Сиднейді еуропалықтар қоныстанғаннан кейін көп ұзамай-ақ, британдық кит аулаушылар мен тюлендер Сиднейге келіп қоныстана бастады. Кейбіреулері сотталғандарды тасымалдау немесе қойма кемелері ретінде шартты түрде келді және жолаушылар мен жүктерді түсіргеннен кейін Джексон портынан кит аулау немесе тюлендерді аулау сапарларын бастады. Сиднейге балық аулағаннан кейін алғаш рет келген капитан Томас Мелвилл болды, ол "Сэмуэль Эндерби және ұлдары" компаниясына тиесілі "Британия" кемесіне қолбасшылық етті. Бұл оқиғаға орай губернатор Артур Филипп капитан Мелвиллге күміс кубок сыйлады, оған кейін: "Керекшелікпен аң аулау табысты қызмет болуы мүмкін" деген жазу жазылды. 1793 жылы Британияға 118 тонна сперма киті майы мен 1900 теңіз терісімен оралды. 1793 жылы Британияға қайтып келген үшінші флоттың басқа кит аулаушылары Уильям мен Энн (капитан Эбер Бункер) 68 тонна сперма киті майы мен 8468 теңіз құсы терісімен, Мэри Энн (Марк Манро) 25 тонна майымен және 1900 теңіз құсы терісімен және Скамандер (Джон Никол) 117 тонна майымен және 6100 теңіз құсы терісімен. Британия Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында орналасқан Дуски саундта болған, онда тюлендердің терілерінің кейбіреулері немесе барлығы болған болуы мүмкін. Үшінші флоттың тағы бір кит аулаушысы Матильда (Мэтью Уэзерхед) теңізде жоғалып кетті. Бастапқы жылдары индустрияны шектеу - бұл Навигациялық актілер және Корольдік монополиялар, бұл аймақтағы британдық кемелердің барлық сауда теңіз қызметіне Оңтүстік теңіз компаниясына және Шығыс Үндістан компаниясына немесе осы компаниялар лицензия берген кемелерге айрықша құқықтарды берді. Бұл шектеулер кезең-кезеңмен жойылып, британдық кемелерге балық аулауға, тюлендерді аулауға, тері саудасына немесе Тынық мұхитында лицензиясыз сауданың басқа түрлеріне қатысуға рұқсат берілді. Балық аулаушылар балық аулаудан басқа да жүктерді алып, өздерінің табыстарын көбейтуге мүмкіндік алды. Лондонның балық аулайтын кемелерінің жетекші иесі Сэмюэл Эндерби 1801 жылы сэр Джозеф Банкске жазған хатында балық аулау кемелерінің иелері үшін Жаңа Оңтүстік Уэльске жүк немесе жолаушылар тасымалдаудың үлкен артықшылығы бар екенін растады. Оның "Speedy" кемесі Лондонға Жаңа Оңтүстік Уэльстен 1801 жылы 13 600 фунт стерлингтік мұнаймен оралды, ол сол кезге дейін әкелінген ең құнды жүк болды.
Hunting the sperm whale could be a lucrative activity. Britannia returned to Britain in 1793 with 118 tuns of sperm whale oil and 1,900 sealskins. The other Third Fleet whalers which returned to Britain in 1793 were William and Ann (Captain Eber Bunker) with 68 tuns of sperm whale oil and 8,468 seal skins, Mary Ann (Mark Munro) with 25 tuns of oil and 1,900 seal skins and Scamander (John Nichol) with 117 tuns of oil and 6,100 seal skins. Britannia had been at Dusky Sound on the South Island of New Zealand where some or all of the seal skins may have taken. Another Third Fleet whaler, Matilda (Matthew Weatherhead), was lost at sea. A limitation on the industry in the early years were the Navigation Acts and Crown monopolies granting exclusive rights to all commercial maritime activity in the region by British vessels to the South Sea Company and the East India Company, or to vessels that had been licensed by these companies. Those restrictions were gradually eliminated in stages and allowed British vessels to whale, seal, go fur trading or engage in other forms of trading in the Pacific without a licence. Taking general cargo on the outward bound voyage allowed whalers to supplement their income. The leading London whale ship owner Samuel Enderby confirmed in a letter to Sir Joseph Banks in 1801 that it was a great advantage to the owners of whalers to take freight or passengers to New South Wales. His vessel Speedy returned to London from New South Wales in 1801 with oil worth £13,600 which Enderby said was the most valuable such cargo brought back till then.
Балық аулау
Балық аулау Австралия мен Жаңа Зеландия жағалауындағы қорғанышпен орналасқан шығанақтарда қыста балық аулауды білдіреді. Бұл сала алғашқы отаршылардың шектеулі қаржы ресурстарына жақсы сай келді. Жағалаудағы балық аулау станциясы бірнеше қайықпен ғана құрылуы мүмкін, майды сақтау үшін ыдыстар мен ағаш бөшкелерді сынап көріңіз. Ерлер әдетте белгіленген жалақы алмады, бірақ пелагикалық кит аулаушылар сияқты, ауланған балықтың құнының үлесін алды, оны "лай" деп атады. 1803 жылы Тасманияға алғашқы отарлаушылар келіп, Дервент сағасының басында Хобартты құрғаннан кейін көп ұзамай олар сағаның оңтүстік кит үшін өсіру орны екенін анықтады. Колонисттердің балық аулау қызметі 1805 жылы Дервентте басталды. Келесі 40 жыл ішінде Тасманияда кем дегенде 45 кит аулау станциясы жұмыс істеді. Австралия құрлығында алғашқы кит аулау стансасын 1828 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстігіндегі Тоуфолд шығанағында капитан Томас Рейн (1793-1860) құрды. 1833 жылы Виктория штатының Портленд шығанағында, 1834 жылы Оңтүстік Австралияның Энкаунтер шығанағында және 1836 жылы Батыс Австралияның Дуаффул арал шығанағында және басқа көптеген жерлерде аң аулау жүргізілді. Австралиялық аң аулаушылар Жаңа Зеландияға да барып, Оңтүстік аралдағы Клауди шығанағы мен Банкс түбегінде (1835) белсенді болды. Кит аулаушылар тобы қысқы айларда уақытша қоныстар құру үшін кіші кемелермен, әдетте, шкуралармен түсірілді. Бұл ыдыстар әдетте ерлер үшін және толы мұнай бөшкелері үшін маусымның соңында қайтарылады. Осы кемелердің кейбіреулері теңізде қалып, операция үшін жатақхана және қойма ретінде қызмет етті. Кейде теңізге кіл аулайтын кемелер жағаға келген киіз аулаушылармен бәсекелесіп, әсіресе, кемелер кеме жүзіне қайтып оралғанға дейін мұнайды толтыруға тырысқан кезде, жағаға келіп жатты. Портленд шығанағы мен Туафолд шығанағындағы сияқты киіз аулау станцияларының кейбіреулері тұрақты қоныстардың бастауы болды, алғашқы қоныстанушылар киіз аулауды мал шаруашылығымен біріктірді.
Австралиялық кит аулау кемелері
Австралиялық киіз аулау кемелері Сиднейден 1805 жылы шыққан. 185 тонналық "Кинг Джордж" (капитан Джордж Муди) Генри Кэйбл мен Джеймс Андервудтың иелігінде болды, маусым айында Порт-Джексоннан шығып, 1805 жылдың шілдесінде Тасманиядағы Дервент сағасында оңтүстік оңтүстік киттерді "балық аулау" болды. Бірінші спермалық киік 224 тонналық Арго (капитан Джон Бадер) болды, ол Джон Маккартурға (жүн пионері) Лондон агенттері Hullets & Co арқылы тиесілі болды және ол 1805 жылдың қыркүйегінде Сиднейден кетті. Австралияға тиесілі немесе осында орналасқан кемелер он тоғызыншы ғасырда колониялық порттардан 1500-ден астам кит аулау сапарын жасады. Сидней мен Хобарт - кит аулаудың негізгі порттары. Кейде адамдар мен жүктерді қоныстар арасында тасымалдау немесе жаңа колониялар құру үшін кит аулау кемелері жалданады. Альбион (362 тонна) Рисдон буынына 1803 жылы 8 қыркүйекте қоныс аударушылармен бірге Хобартқа келді. "Амити" (192 тонна) 1826 жылы Батыс Австралияға алғашқы ақ түсті қоныстанушыларды алып келді. Лорд Хоу аралына 1834 жылы Сиднейдегі "Кэролайн" кит кемесінен (192 тонна) қоныс аударған отаршылар қоныстанған. Мұндай кемелердегі үлкен экипаждар - кит қайықтарын басқару үшін қажетті - сауда теңізшілердің негізгі жұмыс берушісі болды. 1837 жылы Сиднейде орналасқан қырық екі кит аулаушы шамамен 1300 адамды жұмыспен қамтыды. Олардың көбісі ағылшын теңізшілері болған, бірақ жылдар өте келе австралиялық теңізшілер флотына қосылды. Кит аулау қиын кәсіп болғандықтан, оның ішінде қабілетті, әртүрлі мамандықтарға ие болған адамдар да болды. Кейіннен парламенттің үш мүшесі және Сиднейдің Лорд-мэрі австралиялық кит аулаушылар мен кейіннен маңызды саудагер болған басқалар сияқты қызмет етті. Киттер аулау 19-ғасыр әдебиетінде де өз үлесін қосты: Генри Кендалл мен Герман Мелвилл жас жігіттер ретінде Сидней киттер аулаушыларында қызмет етті және кейіннен бұл тәжірибе туралы жазды. Басқалары жанама түрде қатысып, осындай кемелерді портта азық-түлікпен, жабдықпен және кемежайда қызмет көрсетумен қамтамасыз етті. Австралияның ең алғашқы экспорттық тауарларының бірі - балық майы мен балық сүйегі, сондай-ақ, балық аулаушылар балық майы мен балық сүйегі. 1830-шы жылдарға дейін балық аулау жүн өндірісімен алмасқанға дейін тұңғиық және кит аулау колониялық экономикаға жер өнімінен гөрі көбірек үлес қосты. Кит аулау колониялық Австралияда маңызды коммерциялық кәсіпорын болды, 1831 және 1845 жылдар аралығында экспорттық тауарларға 3,3 миллион фунт стерлинг құнын қосты. Сауда 1830 жылдары ең жоғары деңгейге жетті, бұл кемелер саны мен кит аулау экспортының құны бойынша, кейін бірнеше рет кері бұрылысқа ұшырады. Бұларға киттердің сарқылып кеткен қорлары салдарынан өнімділіктің төмендеуі, 1840 жылы ірі экономикалық дағдарыстың басталуы, Австралия материгінде 1851 жылдан бастап алтынға шабу сериясы, минералды мұнайды мұнайға айналдыру мүмкін екендігі туралы жаңалық, бұл киттің майын шамға отын ретінде пайдалануды алмастырды және жақсы жүн өндірісіне салынған инвестициядан жақсы және сенімді табыс алуға болатындығын түсіну кірді.
Қазіргі заманғы кит аулау
Қазіргі кездегі балық аулау үшін топырақтар мен жарылғыш заттар бар арпунды қарулар қолданылды. Кейіннен қайықтағы пандусы бар фабрикалық кемелер пайда болғандықтан, ауланған киттерді палубаға сүйреп әкеліп, жылдам әрі қауіпсіз түрде өңдеуге мүмкіндік туды. Норвегия XIX ғасырдың аяғында кит аулаудың жетекші елі болды және Австралияда қазіргі заманғы кит аулаудың енгізілуі, басқа жерлерде сияқты, норвегиялық кәсіпкерлер, кемелер мен теңізшілермен байланысты болды. Норвегиялық кәсіпкер Хенрик Йохан Булл 1890 жылдары Австралияда тұрып, Мельбурнды Антарктидадағы кит аулау базасы ретінде пайдалану идеясын ойлап тапты. Жергілікті инвесторларды қызықтыра алмады, ол Норвегияға оралып, қазіргі заманғы кит аулаудың негізін қалаушы ретінде танылған Свенд Фойнға (1809-1894) жақындады. Cap Nor (346 тонна) деп аталатын теңіз кемесін сатып алып, оның қосалқы қозғалтқышын жаңартып, оны киіз балық аулауға дайындады. Антарктика деп қайта атаған кеме 1893 жылы 20 қыркүйекте Норвегиядан шығып, Кергелен аралында тұмшалап, 1894 жылы 24 ақпанда Мельбурнға жетті. Антарктика 1894 жылы сәуір айында Мельбурндан шығып, Тасманиядан кейін Оукленд аралдары мен Кемпбелл аралына барады, бес айдан кейін Мельбурнға оралды. Норвегиялық фирмалар 1912 жылы Батыс Австралияда Альбанидің маңындағы Француз шығанағында және 1913 жылы Пойнт Клоатста жағалауда орналасқан кит аулау станцияларын құрды. Австралиялық кит аулау комиссиясы 1949 жылы Батыс Австралияда Карнарвон қаласында тағы бір кит аулау стансасын құрды. Норвегиялық фабрикалық кемелер мен Антарктикаға және одан қайтып келетін аулаушылар Хобартқа азық-түлік, адамдар және жөндеулер үшін баратын. Олар сондай-ақ Тасмания жағалауында кит аулауға тырысты. 1912 жылы қаңтарда Тасманияға бір фабрика кемесі келіп, жағалаудан 1599 баррель мұнай алып шықты. Басқа фабрикалық кеме Австралия жағалауынан тек 480 баррель мұнай алып кетті, бірақ ол кездегі ең үлкен салмағы 1,003 фунт болатын бір ғана амбергристі тапты, ол Лондонда 23000 фунтқа сатылды. 1956 жылы Австралияда балық аулаудың алты станциясы жұмыс істеді. Сонымен қатар, балық аулаудың шамадан тыс көптігі кейбір балық аулау станцияларының жабылуына әкелді, бұған дейін үкімет бұл салаға тыйым салған болатын. Тек қана Квинсленд штатының Моретон аралындағы Тангалумадағы кит аулау станциясы 1952 және 1962 жылдар аралығында 6277 дөңсерек кит жинап, өңдеген және шығыс Австралиядағы дөңсерек кит популяциясының құлдырауына ықпал етіп, 1962 жылы Тангалума, Байрон шығанағы және Норфолк аралындағы кит аулау станцияларын жабуға мәжбүр етті. Австралияда киіз аулау индустриясымен байланысты бірқатар мұра институттары бар. Бұл - Жаңа Оңтүстік Уэльстің оңтүстігіндегі Эдендегі Килер кит мұражайы мен Батыс Австралиядағы Шейн-Бич кит аулау станциясы (қазір Олбанидің тарихи кит аулау станциясы деп аталады). Австралиялық кит аулау кемелерінің ең үлкен кітаптар жинағы Тасманияның мемлекеттік кітапханасындағы В. Л. Кроутер жинағында сақталған.
Австралияда киіз аулауды жою
1978 жылы Федералды үкімет Папуа-Жаңа Гвинеяның бұрынғы бас судьясы Сэр Сидни Фростты киттер мен киттер аулау мәселесін зерттеуге тағайындады. Бұл Батыс Австралияның Албани қаласында киттерге тікелей қолдау көрсету науқаны мен Жоба Жүніс, Жердің достары және Кит пен Дельфиндер коалициясы сияқты топтардың ұлттық қоғамдастық науқанынан кейін болды. Greenpeace-тің негізін қалаушы канадалық Боб Хантер 1977 жылдың тамызында Албаниден жұмыс істейтін үш кит аулау кемесіне қарсы тікелей іс-қимыл науқанын жүргізу үшін Албаниге келді. Зодяктар 30 миль қашықтықта адамдарды арпун мен кит арасына орналастырды. Бұл Австралиядағы Greenpeace-тің алғашқы науқаны болды. Кит пен дельфиндер коалициясының негізгі мүшелері, соның ішінде Джонни Льюис пен Ричард Джонс, кейін Гринпис Австралияны құрды. 1978 жылдың 31 шілдесінде, Фрост тергеуінің алғашқы күні қоғамдық тыңдаулар, Чейнс Бич Кит компаниясы осы кит аулау маусымының соңында операцияларды жабу ниеті туралы мәлімдеді. 1952 жылдан бастап Шейнс Бич Батыс Австралияның Олбани қаласына жақын орналасқан Френчман шығанағынан жұмыс істеді. Соңғы кит, балықшаң 1978 жылы 20 қарашада арпунмен ұсталды. Сэр Сиднейдің "Кеуделер мен кит аулау: Тәуелсіз тергеудің есебі" атты есебі Австралияда кит аулауды тыйым салуды ұсынды, ал 1979 жылдың сәуірінде Фрейзер үкіметі оны қолдады. Австралия қазір балық аулауға қарсы жаһандық қорғаушы болып табылады және Жапонияның Антарктида мұхитындағы балық аулау бағдарламасына қарсы қатаң ұстанымға келді. Жаңа Оңтүстік Уэльс мемлекеттік кітапханасы өзінің коллекциясында киіз аулаумен байланысты материалдардың кең көлемді жинағын қамтиды, оның ішінде сурет туындылары, фотосуреттер, киіз аулаушылардың күнделіктері, киіз сүйектері мен скреймшоу. Соңғы онжылдықта оңтүстік киттердің Дервент өзеніне және Австралияның басқа жерлеріне оралуы олардың баяу қалпына келіп, бұрыннан жойылып кету қаупіне ұшырағандығын көрсетеді. Кейбір деректер бойынша, Австралия суларында кит аулау тоқтағаннан бері кит популяциясы, әсіресе, дөңес балықтар саны үнемі өсіп келеді. Батыс Австралияда қазір не болып жатқаны белгісіз. Киттерді көру - өте танымал іс.
Әдебиетте
Австралиялық кит аулау туралы романдар: Герман Мелвилл, Омоо (1847); Эрнест Уэллс, Гемп (1933); Уилл Лоусонның екеуі, Харпунс Ахой (1938) және Бен Бойдтың күнінде (1939); Тим Уинтон, Шаллоус (1984); Айрис Несдейл, Бей кит аулаушылары (1985); Брайс Куртенэй, Томмо және Хок (1997); Джин Апджон, Жас кит аулаушылар (2002); Фиона Кидман, Тұтқындықтағы әйел (2005); Нерида Ньютон, кит аулаушының өлімі (2006) және Ширли Барретт, О, Рэш! (2015 ж.)