Кіріспе

Сомали үкіметі 2004-2012 жылдар аралығында Сомалидің уақытша федералды үкіметі (TFG) (, الحكومة الاتحادية الانتقالية, ) 2004 жылдың 14 қазанынан бастап 2012 жылдың 20 тамызына дейін Сомалидің уақытша үкіметі ретінде халықаралық деңгейде танылды. 2000 жылы құрылған Уақытша ұлттық үкіметтің (УНК) орнына TFG 1991 жылы Сиад Барре режимі құлағаннан кейін және содан кейінгі Сомали азаматтық соғысынан кейін Сомалидегі ұлттық институттарды қалпына келтіруді мақсат еткен екінші уақытша әкімшілік болды. 2004 жылы Кенияда құрылғаннан кейін, TFG өзінің қызметінде екі президентті көрді: 2004 жылдан бастап Абдуллахи Юсуф Ахмед және 2009 жылдан бастап Шариф Шейх Ахмед 2012 жылы FGS-ге ауысқанға дейін. 2005 жылы үкімет Кениядан Сомалиге көшіп келіп, Байдоаны өзінің астанасы етті. 2006 жылдың ортасында Сомалидің соғыс иелерінің одағын жеңгеннен кейін Ислам соттары одағы (ИСС) билікке келді, 1991 жылдан бері Могадишоны басқаратын алғашқы саяси ұйым болды. Келесі айларда Хартумда шетелдік әскери күштердің Сомалидегі және ЕОК-тің астанадан тыс кеңейту мәселелері бойынша бірнеше бірігу келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан кейін, АҚШ қолдаған эфиопия әскерлері 2006 жылдың соңында толыққанды басып кіруді бастады және президент Абдуллахи Юсуфтың TFG-ін Могадишода орнатты. Шабуыл мен шетелдік оккупация үлкен масштабтағы көтеріліске әкелді, бұл Аль-Шабаабтың көтерілуіне әкелді, нәтижесінде эфиопиялық әскери шегіну және екі жылдан кейін президент Юсуфтың отставкаға кетуі болды. Көтеріліс күшейген сайын, 2008 жылы Джибутиде көтерілісшілер күштері мен TFG арасындағы конференция ашылды. Көтерілісшілердің элементтері 2008 жылдың соңында ТФГ парламентіне біріктірілді. 2009 жылдың басында Сомалиді азат ету альянсының (ARS) жетекшісі және ICU-ның бұрынғы басшысы Шариф Ахмед президент болып сайланғаннан кейін көп ұзамай. Төрт жылдан кейін TFG Сомалидің Федералды Үкіметіне өтті.

Сомалидің құқықтық құрылымы

Сомалидегі құқықтық құрылым үш бағытқа бөлінді: діни құқық, дәстүрлі кландық құқық және азаматтық құқық.

Діни құқық

1991 жылы Сиад Барре режимі құлағаннан кейін Сомалидегі заңсыздықты жою үшін Ислам соттары одағы құрылды. Моғдасиху тұрғындары Ислам соттары одағының билігіне риза болған. Көшелерде қару-жарақ аз болды, адамдар қалада еркін жүріп, шабуылдан қорықпайтын болды. 2006 жылдың аяғында Ислам соттары одағы (ИСС) елдің оңтүстік бөлігінің көп бөлігін өз бақылауына алды.

Дәстүрлі кландық құқық

Xeer - Сомалидің дәстүрлі құқықтық жүйесі және Сомалидің ресми заңдары өздерінің шабытын алатын үш жүйенің бірі, басқалары азаматтық құқық және ислам құқығы. Бұл исламнан бұрын болған деп есептеледі, бірақ оған исламның ықпалы тиді және сенім элементтерін сақтады, ал исламның ережелері бойынша іс-қимыл жасалды. Бұл жүйеде "кэер бегти" деп аталатын ақсақалдар аралас судьялар ретінде қызмет етіп, сот істерін шешуге көмектеседі. Xeer полицентрикалық болып табылады, өйткені сомали қоғамындағы әртүрлі топтар xeer-ді әртүрлі түсіндіреді.

Азаматтық құқық

Сомалидің ресми сот жүйесі Сиад Барре режимі құлағаннан кейін негізінен жойылған болса да, ол Пунтленд және Сомалиленд автономиялы макроөңірлері сияқты әртүрлі өңірлік үкіметтермен басқарылатын болды. Өткінші кезеңдегі федералды үкімет (ӨФҮ) жағдайында әртүрлі халықаралық конференциялар арқылы жаңа сот құрылымы құрылды. Олардың арасындағы кейбір маңызды саяси айырмашылықтарға қарамастан, бұл әкімшіліктердің барлығы ұқсас құқықтық құрылымдарды бөлісті, олардың көпшілігі бұрынғы сомали әкімшіліктерінің сот жүйелеріне негізделген. Азаматтық құқықтағы осы ұқсастықтарға мыналар кіреді: Шариғат немесе ислам заңдарының басымдығын растайтын жарғы, бірақ іс жүзінде шариғат негізінен неке, ажырасу, мұрагерлік және азаматтық мәселелер сияқты мәселелерге қолданылды. Хартияда заңның барлық субъектілеріне адам құқықтарының жалпыға бірдей стандарттарын сақтауға кепілдік берілген. Сонымен қатар, сот жүйесінің тәуелсіздігіне кепілдік берілді, оны өз кезегінде сот комитеті қорғады. Үш деңгейлі сот жүйесі болды, оның ішінде жоғарғы сот, апелляциялық сот және бірінші сатыдағы соттар (аудандар мен аймақтық соттар немесе әр аймақта бір сот). Барре режимі билікке келген әскери төңкерістен бұрын қолданыста болған азаматтық үкімет заңдары заңдарға өзгерістер енгізілмесе, күшінде қалады.

TFG құрылымы

Өткінші федералды үкімет (ӨФҮ) үкіметтің атқарушы өкілеттігін құрады, ал ӨФҮ заң шығарушы өкілеттігі ретінде қызмет етті. Үкіметке Сомали президенті басшылық етті, оған министрлер кабинеті премьер-министр арқылы есеп берді.

Конституция

Ұлттық конституциямен қатар, Сомали Республикасының өтпелі федералды жарғысы (ТФК) үкіметтің жұмыс істеуінің негізгі әдісін белгіледі.

Капитал

Сомалидің бұрынғы әкімшіліктері сияқты, Сомали Республикасының Өткінші Федералды Жарғысы Могадишуді Сомалидің астанасы деп таныды. Сомалидің Өткінші кезеңдік федералды парламенті осы қалада жиналды, ол сонымен қатар елдің Жоғарғы сотының орналасқан жері болды. Сонымен қатар, Могадишода президент сарайы, Вилла Сомали орналасқан. Премьер-Министр де осы қалада тұрған. Могадишу - Сомалидегі ең ірі қала, оның халқы 2 миллионнан астам адам болды. Азамат соғысына дейін ол "Үнді мұхитының ақ інжуы" деп аталды.

Мемлекеттік органдар

Уақытша федералды үкімет кезінде жергілікті мемлекеттік үкіметтер өз істеріне біраз билік жүргізді және өздерінің полиция және қауіпсіздік күштерін сақтады, бірақ Уақытша федералды үкімет билігіне бағынышты болды.

Парламент

Өткінші кезеңдік федералды парламент президент пен премьер-министрді сайлады және заңдарды қабылдап, вето қоюға құқылы болды. Ол сондай-ақ Могадишоның басқару және әкімшілігін басқарды. Төрт ірі кланның әрқайсысы 61 орынға ие болды, ал азшылық кландардың одағы 31 орынға ие болды. Ислам соттары одағы және басқа да исламшыл топтармен одақтасқаннан кейін исламшылдарға 200 орын берілді. Азаматтар топтарының өкілдері мен сомали диаспорасының өкілдері 75 орынға ие болды. Заң бойынша барлық өкілдердің кем дегенде 12% -ы әйелдер болуы керек. Парламент мүшелері дәстүрлі ру басшылары немесе шура кеңестері арқылы сайланады.

Атқарушы билік

Парламент президентті сайлады. Президент үкімет басшысы болды және премьер-министрді таңдады, ол кабинетті басқаратын.

Сот жүйесі

Өткінші кезеңдік федералды үкімет кезінде Могадишода орналасқан Жоғарғы сот, сондай-ақ Апелляциялық сот құрылды. Сондай-ақ, шағын жергілікті соттар құрылды. Сот қызметі жөніндегі кеңес барлық сот органдарына басшылық жасады және президентке кеңес берді. ICU құрған барлық шариғат соттары тоқтатылды, бірақ TFG соттарында ислам қағидалары сақталуы керек еді.

Білім

Білім министрлігі ресми түрде Сомалидегі білім беру үшін жауапты болды, үкіметтің бюджеттің 15% -ы білім беруге жұмсалды. Алайда іс жүзінде білім беру жүйесі негізінен жекеменшік болып табылады. 2006 жылы солтүстік-шығыстағы Пунтленд автономиялық аймағы Сомалидегі екінші аймақ болды, Сомалиленд аймағынан кейін тегін бастауыш мектептерді енгізді, мұғалімдер жалақыларын Пунтленд әкімшілігінен алады. 2007 жылдан бастап бастауыш мектептерде оқушылар саны 28% -ға өсті. Сомалидің бірнеше университеті, соның ішінде Могадишо университеті, қиын жағдайға қарамастан, Африканың ең үздік 100 университетінің қатарына кірді, бұл жердегі бастамалардың жеңісі деп бағаланды.

Денсаулық сақтау

Денсаулық сақтау министрлігі елдің денсаулық сақтау жүйесін басқарды. Денсаулық сақтау министрі Қамар Адан Әли болды. Пунтланд автономиялық аймағының өз денсаулық сақтау министрлігі болды, оны доктор Мохамед Башир Али Бихи басқарады, солтүстік-батыстағы Сомалиленд аймағының денсаулық сақтау министрлігі Осман Биле Али басқарады.

Медиа

Өткінші кезеңдегі федералды үкіметте екі негізгі БАҚ болды: Radio Mogadishu, мемлекеттік радиостанция; және Сомали Ұлттық Телевидениесі, ұлттық телеарна.

Әскери және полиция

Өткінші кезеңдік федералды үкіметтің Қорғаныс министрлігі ресми түрде Сомали ұлттық армиясына (СНА) жауапты болды. 2011 жылдың тамызында Пунтленд ТМГ-ның ынтымақтастық туралы келісімінде Сомали теңіз күштері құрамын құру туралы айтылған болатын, оның құрамына Пунтленд теңіз полиция күштері (PMPF) кіретін. Сомали әуе күштерін қайта құру жоспарланған. Сонымен қатар, заңдылық пен тәртіпті сақтау үшін жаңа полиция күштері құрылды. Сомалиде бірнеше жылдан бері салынған алғашқы полиция академиясы 2005 жылдың 20 желтоқсанында Босасодан оңтүстікке қарай 100 шақырым жерде орналасқан Армода ашылды. Сомали полициясының Мокаджисуде қылмыстық тергеу бөлімі де болды. Сомалидің Пунтленд және Сомалиленд автономиялық аймақтарында өздерінің қауіпсіздік күштері болды.

Тарих

Абдуллахи Юсуф Ахметтің жаңа Өткінші федералды үкіметі Сомалиге билік орнатуды қалады және үш жылдық қатал соғыс кезінде Ислам соттары одағынан билікті күшпен басып алу үшін эфиопиялық әскерлерден көмек сұрады. 2008 жылы Human Rights Watch ұйымының "Қорық үшін көп нәрсе" деп аталатын баяндамасында Президент Абдуллахи Юсуф Ахмедтің басшылығымен Өткінші федералды үкімет адам құқықтарын бұзу және соғыс қылмыстары, соның ішінде кісі өлтіру, зорлау, шабуылдау және тонау туралы айып тақты. Сонымен қатар, ТФГ полиция күштері қарапайым азаматтарды олардың отбасыларынан төлем алу үшін өз бетімен тұтқындауға қатысы бар екені айтылған. Уақытша федералды үкімет ресми түрде үкіметтің атқарушы өкілеттігін құраған, ал ТФП заң шығарушы өкілеттігі ретінде қызмет еткен. Үкіметке Сомали президенті басшылық етті, оған министрлер кабинеті премьер-министр арқылы есеп берді. Алайда бұл термин жалпылама үш салаға да қатысты қолданылған. 2007 жылдың 8 қаңтарында Рас-Камбони шайқасы кезінде TFG президенті Абдуллахи Юсуф Ахмед алғаш рет Могодишуге кірді. Кейін үкімет Байдоадағы уақытша орналасқан жерінен елордадағы Вилла Сомалиге көшірілді. Бұл 1991 жылы Сиад Барре режимі құлағаннан бері бірінші рет федералды үкімет елдің көп бөлігін бақылап отырғанын білдірді. Осы жеңілістен кейін Ислам соттары одағы бірнеше топқа бөлінді. Кейбір радикалды элементтер, соның ішінде Аль-Шабааб, TFG-ге қарсы көтерілісін жалғастыру және Сомалидегі эфиопиялық әскерилердің болуына қарсылық білдіру үшін қайта топтасты. 2007 және 2008 жылдары "Аль-Шабааб" әскери жеңіске жетіп, Сомалидің орталық және оңтүстік бөлігіндегі негізгі қалалар мен порттарды басып алды. 2008 жылдың соңында топ Байдоаны басып алды, бірақ Могадишуды емес. 2009 жылдың қаңтарына қарай Al Shabaab және басқа да отаршылдар эфиопиялық әскерлерді кері шегінуге мәжбүрледі, ал Африка одағының бейбітшілікті сақтау күштері уақытша федералды үкімет әскерлеріне көмек көрсету үшін қалды. Өзінің Моғдасихудегі билігін нығайту үшін Юсуф мыңдаған өз әскерін Пунтлендтен Моғдасихуге жіберді. Бұл жобаға автономиялық аймақ үкіметі қаржылай қолдау көрсетті. Бұл Пунтлендтің қауіпсіздік күштері мен мемлекеттік қызмет қызметкерлеріне аз табыс әкелді, бұл аумақты пираттық және террорлық шабуылдарға ұшырауға мүмкіндік берді. 2008 жылдың 29 желтоқсанында Юсуф Байдоадағы біріккен парламентте өзінің Сомали президенті лауазымынан кетуін жариялады. Ұлттық радиодан таратылған сөзінде Юсуф өзінің үкіметі тапсырғандай, елдегі он жеті жылдық қақтығысты аяқтай алмағанына өкініш білдірді. Ол сондай-ақ халықаралық қоғамдастықты үкіметті қолдамағаны үшін кінәлады және парламент спикері Өткінші федералды үкімет жарғысына сәйкес оны алмастыратынын айтты.

Коалициялық үкімет

2008 жылдың 31 мамыры мен 9 маусымы аралығында Сомалидің федералды үкіметі мен Сомалиді азат ету альянсы (ARS) исламшыл көтерілісшілерінің өкілдері Біріккен Ұлттар Ұйымының Сомалидегі бұрынғы арнайы елшісі Ахмаду Ульд Абдалланың делдалшылығымен Джибутидегі бейбітшілік келіссөздеріне қатысты. Конференция қарулы қақтығыстың тоқтатылуына алмасу ретінде эфиопиялық әскерлерді шығаруға шақыратын келісімге қол қоюмен аяқталды. Парламент кейіннен АРС мүшелерін орналастыру үшін 550 орынға кеңейтілді, содан кейін ол АРС-тің бұрынғы төрағасы шейх Шариф шейх Ахметті сайлады. Президент Шариф көп ұзамай өлтірілген бұрынғы президент Абдирашид Али Шармаркедің ұлы Омар Абдирашид Али Шармаркені елдің жаңа премьер-министрі етіп тағайындады. Африка одағының шағын әскерлерінің көмегімен коалициялық үкімет 2009 жылдың ақпан айында елдің оңтүстік жартысын қайтадан бақылауға алу үшін қарсы шабуылға кірісті. Оңтүстік Сомалидегі өз бақылауын нығайту үшін TFG Ислам соттары одағымен, Сомалиді азат ету альянсының басқа мүшелерімен және Ахлу Сунна Валджама, орташа суфилік отаршылдармен одақ құрды. Сонымен қатар, Al Shabaab және Hizbul Islam, оппозицияның екі негізгі исламистік тобы, 2009 жылдың ортасында бір-бірімен соғыса бастады. Сомалидің коалициялық үкіметі 2009 жылдың наурызында елдегі ресми сот жүйесі ретінде шариғат заңын қайта енгізетінін мәлімдеді. Алайда елдің оңтүстік және орталық бөліктерінде қақтығыс жалғасты. Бірнеше ай ішінде коалициялық үкімет Сомалидің оңтүстік-орталық бөлігіндегі қақтығыс аймақтарының 70%-ын иеленуден, бұрынғы Юсуф әкімшілігінен мұра еткен аумақ, даулы аумақтың 80%-дан астамын исламшыл көтерілісшілерге жоғалтып алды. Дүниежүзілік банктің баяндамасында 2009 және 2010 жылдар аралығында коалициялық үкімет алған 130 миллион доллар жоғалғаны айтылған. 2012 жылдың шілдесінде БҰҰ-ның Сомали мен Эритреяға бақылау тобы (СЕМГ) БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне ұсынған баяндамада 2009 және 2010 жылдар аралығында Сомалидегі даму мен қайта құруға бөлінген қаражаттың шамамен 70 пайызы есептелмеген деп мәлімделген. Президент Шариф Шейх Ахмед бұл мәлімдемелерді жоққа шығарып, Оман үкіметінен 3 миллион доллар заңды мемлекеттік шығындарға, соның ішінде несиелерге, қауіпсіздік күштеріне және парламентке жұмсалғанын атап өтті. Ахмед сонымен қатар SEMG құжаты "ТФГ-ны беделдендіру үшін [өткінші] кезеңнің аяқталуына сәйкес келді" деп мәлімдеді және Мониторинг тобы "Сомалидің бейбітшілігі мен дамуы үшін дұрыс емес тәсіл" болды.

Жаңа үкімет

2010 жылдың 14 қазанында дипломат Мохамед Абдуллахи Мохамед премьер-министр Омар Абдирашид Али Шармарке отставкаға кеткеннен кейін Сомалидің жаңа премьер-министрі болып тағайындалды. Өткінші кезеңдік федералды үкімет (ӨФҮ) Жарғысына сәйкес, премьер-министр Мохамед 2010 жылдың 12 қарашасында жаңа кабинет атанды, оны халықаралық қауымдастық мақтады. Министрлік лауазымдар 39-дан 18-ге дейін қысқарды. Бұрынғы үкіметтен тек екі министр қайта тағайындалды: бұрынғы қаржы министрі және халықаралық қоғамдастықтың беделді тұлғасы Хусейн Абди Халане, сондай-ақ ТФГ-ның маңызды әскери одақтасы, орташа санаттағы суфи тобы Ахлу Сунна Вальжамаға ішкі істер және еңбек министрліктері берілді. Премьер-министр Мохамедтің жаңа әкімшілігі билік басында тұрған алғашқы 50 күн ішінде үкімет сарбаздарына ай сайынғы жалақыны төлеп, төрт ай ішінде қауіпсіздік күштері үшін толық биометриялық тіркелімді іске асыруды бастады. Тәуелсіз конституциялық комиссияның қосымша мүшелері сондай-ақ Сомали конституциялық заңгерлерін, діни ғалымдарды және Сомали мәдениетінің сарапшыларын елдің алдағы жаңа конституциясына тарту үшін тағайындалды, бұл үкіметтің Өткінші федералды міндеттерінің негізгі бөлігі. Сонымен қатар, бірнеше өңірлерде кланға байланысты шиеленісті жою үшін жоғары деңгейдегі федералды делегациялар жіберілді. Сомалидің премьер-министрі мәлімдегендей, ашықтықты арттыру үшін министрлер кабинеті өздерінің активтерін толық ашып, этикалық кодекске қол қойды. Сондай-ақ, мемлекеттік қызметкерлердің барлық іс-әрекеттерін мұқият бақылау үшін ресми тергеу жүргізу және үкіметтік шешімдер мен хаттамаларды қарау өкілеттігі бар сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссия құрылды. Сонымен қатар, үкімет мүшелерінің шетелге қажетсіз сапарларына тыйым салынды, ал министрлердің барлық сапарлары енді Премьер-министрдің келісімін қажет етеді. Сонымен қатар, 2011 жылғы федералдық шығындарды сипаттайтын бюджет де ұсынылды және парламент мүшелері оны мақұлдады, мемлекеттік қызмет қызметкерлеріне төлемақыны бірінші орынға қойды. Сонымен қатар, мемлекеттік мүлік пен көлік құралдарының толықтай тексерілуі жүргізілуде. Соғыс майданында жаңа үкімет пен оның AMISOM одақтастары 2011 жылдың тамызына дейін Могадишоның бақылауын қамтамасыз етуге қол жеткізді. Африка одағы мен премьер-министр Мохамедтің айтуынша, әскерлердің саны артуымен аумақтық табыстар қарқыны айтарлықтай күшейеді деп күтілуде. 2011 жылдың 19 маусымында Мохамед Абдуллахи Мохамед даулы Кампала келісімінің шарттарының бір бөлігі ретінде Сомалидің премьер-министрі лауазымынан кетті. Келісім бойынша, Президент, Парламент Спикері және депутаттардың мандаттары 2012 жылдың тамызына дейін ұзартылады, содан кейін жаңа сайлаулар ұйымдастырылады, оның ішінде парламенттік дауыс негізінде президенттік сайлау. Біріккен Ұлттар Ұйымының, Африка Одағының, сондай-ақ АҚШ-тың қолдауымен TFG елдің оңтүстік бөлігін толық бақылауға алу үшін Аль-Шабааб көтерілісшілерімен шайқасты. 2011 жылдың тамызына қарай президент Шариф Шейх Ахмет пен оның AMISOM (Сомалидегі Африка одағы миссиясы) одақтастары бүкіл Могадишоны бақылауға алды. 2012 жылдың ақпан айында Сомалидің үкіметтік өкілдері солтүстік-шығысындағы Гаруэ қаласында күшейтілген билікке өту шараларын талқылау үшін кездесті. Өңірлік және халықаралық бақылаушылар қатысқан кең ауқымды талқылаулардан кейін конференцияда ТФГ президенті Шариф Шейх Ахмед, Премьер-министр Абдивели Мохамед Али, Парламент спикері Шариф Адан Шариф Хасан, Пунтланд президенті Абдирахман Мохамед Фароле, Галмудуг президенті Мохамед Алим және Ахлу Сунна Уол Джамая өкілі Халиф Абдулкадир Нур арасында қол қойылған келісімге қол қойылды. 2012 жылдың 23 маусымында Сомалидің федералды және аймақтық басшылары қайтадан кездесіп, бірнеше күндік талқылаудан кейін конституция жобасын мақұлдады. Ұлттық конституциялық жиналыс 1 тамызда жаңа конституцияны басым көпшілікпен қабылдады, оған 96% дауыс берді, 2% қарсы болды және 2% дауыс бермейді.

Халықаралық қатынастар

Өткінші кезеңдік федералды үкімет халықаралық деңгейде Сомалидің ресми үкіметі ретінде танылған. Ол Сомалидің Біріккен Ұлттар Ұйымында, Африка Одағында және Ислам Ынтымақтастық Ұйымында (ИЫҰ) орын алады. Сомалидің Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты өкілі - Элми Ахмед Дуале. Тұрақты өкілдің орынбасары Идд Бедел Мохамед. Сомали - ИЫҰ-ның құрылтайшы мүшелерінің бірі. ТФГ-ның басқа елдерде де елшілері бар. Қазіргі уақытта Өткінші кезеңдік федералды үкімет 34 елде елшіліктерін ұстап отыр. Эфиопияның Могадишода елшілігі бар, Сомалилендте - Харгейсада және Пунтлендте - Гароуде консулдықтары бар. Джибути өз елшілігін Мокаджишуде 2010 жылдың желтоқсан айында қайта ашты. Келесі жылы Үндістан да, Түркия да 20 жыл бойы болмағаннан кейін астанада өз елшілігін ашты. Италияның Могадишода арнайы дипломатиялық делегациясы және техникалық миссиясы бар, және қалада өз елшілігін қайта ашу жоспарланған. 2011 жылы Ұлыбритания да өз елшілігін Могадишода қайта ашуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді, ал Иран 2012 жылы соған ілеседі.

Паспорттар

Саяхат үшін сомалиялық азаматтар сомалиялық паспортты үкіметтің тағайындаған орындарынан немесе шетелдегі сомалиялық елшіліктерден ала алады.