Кіріспе
Жаңа Зеландияның тәуелсіздігі Жаңа Зеландияның тәуелсіздігі - академиялық және әлеуметтік талқылау мәселесі. Жаңа Зеландияның Ұлыбританиядан тәуелсіздік алудың нақты күні жоқ; оның орнына саяси тәуелсіздік Жаңа Зеландияның конституциялық мәртебесінің дамуы нәтижесінде пайда болды. 1700 жылдардың аяғынан бастап Жаңа Зеландияның қазіргі маори халқы Еуропадан келген теңізшілер мен кит аулаушылармен толықтырылды, содан кейін Еуропа мен Америкадан, христиан миссионерлері мен Австралиядан қашып кеткен сотталғандардың кездейсоқ келуі болды. 1833 жылдың мамыр айында жаңа Зеландияға ағылшын тұрғыны Джеймс Басби келді. 1835 жылы бірнеше маори басшылары Жаңа Зеландияның тәуелсіздік декларациясына (He Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni) қол қою арқылы өздерінің тәуелсіз тайпалық елдері ішіндегі егемендігін растады. 1840 жылы 6 ақпанда Ұлыбританияның өкілі Уильям Хобсон мен маори басшылары Уайтанги келісімшартына қол қойды, онда Британдық Тақтың басқару құқығы бекітілді, ал Хобсон сол жылдың мамыр айында аралдарға британдық егемендік жариялады. 1840 жылы 16 қарашада британ үкіметі Жаңа Зеландияның жаңа отарлығын құру туралы жарғы шығарды. Жарғыда Жаңа Зеландияның колониясы 1841 жылдың 1 шілдесінде Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлек Корольдік колония ретінде құрылатыны айтылған. 1853 жылы, колония құрылғаннан кейін 12 жыл өткен соң, британ парламенті колонияның қоныстанушыларына өзін-өзі басқару құқығын беретін Жаңа Зеландияның Конституциялық заңын 1852 жылы қабылдады. Жаңа Зеландия, сондықтан, барлық мақсаттар мен мақсаттар үшін, оның алғашқы күндерінен бастап британдық колония ретінде ішкі мәселелерде тәуелсіз болды. Халықаралық аренада мемлекет болу жолында үлкен қадам 1919 жылы Жаңа Зеландияға жаңадан құрылған Ұлттар Лигасына орын берілді. 1926 жылы Балфур декларациясы Ұлыбританияның доминиондарын "мемлекеттік мәртебеде тең" деп жариялады, содан кейін 1931 жылғы Вестминстер статутымен құрылған тәуелсіздіктің құқықтық негізін құру болды, ол негізінен Оңтүстік Африка мен Ирландия еркін мемлекетіндегі ұлтшыл элементтердің қалауы бойынша болды. Австралия, Жаңа Зеландия және Ньюфаундленд бұл жағдайға қарсы болды, ал жаңа Зеландияда 1947 жылға дейін заң қабылданбады. Заңдық өзгерістерге қарамастан, кейбір жаңа зеландиялықтар өздерін кем дегенде 1970 жылға дейін Ұлыбританияның ерекше шеткі саласы ретінде қабылдады. Бұл көзқарас 1973 жылы Ұлыбритания Еуропалық қоғамдастыққа қосылғаннан кейін өзгерді және Жаңа Зеландиямен жасалған преференциялық сауда келісімдерін жойды, ал ұлттық және әлеуметтік өзгерістер қарым-қатынасты одан әрі бұзды. Екі ел арасындағы соңғы заңды конституциялық байланыстар 1986 жылғы Конституциялық заңмен бұзылды.
The independence of New Zealand is a matter of continued academic and social debate. New Zealand has no fixed date of independence from the United Kingdom; instead, political independence came about as a result of New Zealand's evolving constitutional status. Beginning in the late 1700s New Zealand's existing Māori population was supplemented by sealers and whalers from Europe, followed by sporadic arrivals of adventurers from Europe and the Americas, Christian missionaries, and escaped convicts from Australia. British Resident James Busby arrived in New Zealand in May 1833. In 1835, a number of Māori chiefs asserted their sovereignty within their independent tribal nations by signing the Declaration of the Independence of New Zealand (He Whakaputanga o te Rangatiratanga o Nu Tireni). On 6 February 1840, William Hobson, as representative of the United Kingdom, and Māori chiefs signed the Treaty of Waitangi, which established the right of the British Crown to govern, and Hobson subsequently proclaimed British sovereignty over the islands in May of the same year. On 16 November 1840, the British government issued the Charter for Erecting the new Colony of New Zealand. The Charter stated that the Colony of New Zealand would be established as a Crown colony separate from New South Wales on 1 July 1841. In 1853, only 12 years after the founding of the colony, the British Parliament passed the New Zealand Constitution Act 1852, granting the colony's settlers the right to self governance. New Zealand was, therefore, to all intents and purposes independent in domestic matters from its earliest days as a British colony. A major step towards nationhood on the international stage came in 1919 when New Zealand was given a seat in the newly founded League of Nations. In 1926 the Balfour Declaration declared Britain's Dominions as "equal in status", followed by the creation of the legal basis of independence, established by the Statute of Westminster 1931 which came about mainly at the behest of nationalist elements in South Africa and the Irish Free State. Australia, New Zealand, and Newfoundland were hostile towards this development, and the statute was not adopted in New Zealand until 1947. Irrespective of any legal developments, some New Zealanders still perceived themselves as a distinctive outlying branch of the United Kingdom until at least the 1970s. This attitude began to change when the United Kingdom joined the European Community in 1973 and abrogated its preferential trade agreements with New Zealand, and gradual nationality and societal changes further eroded the relationship. The final legal constitutional links between the two countries were severed by the Constitution Act 1986.
Тәуелсіздік декларациясы (1835)
1835 жылы 28 қазанда Жаңа Зеландияның тәуелсіздік декларациясына Жаңа Зеландияның Ұлыбритания тұрғыны Джеймс Басби ұйымдастырған Жаңа Зеландияның солтүстігіндегі Маори тайпаларының бос конфедерациясы Жаңа Зеландияның Біріккен тайпалары қол қойды. Бұл құжат Декларацияға қол қойған маори тайпаларының (иви) тәуелсіздігін жариялады, оны Лорд Гленелг, Ұлыбританияның Соғыс және колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшысы, 1836 жылы 25 мамырда Лордтар палатасының Декларацияны қарауынан кейін мойындады. 1839 жылы капитан Уильям Хобсонға берілген нұсқауларда лорд Норманби былай деді: "Мен Жаңа Зеландияны егеменді және тәуелсіз мемлекет ретінде мойындаймыз деп мәлімдедім, кем дегенде, көптеген шашырап кеткен және кішігірім тайпалардан тұратын, бір-бірімен саяси қарым-қатынастары аз және әрекет етуге немесе тіпті келіссөз жүргізуге қабілетсіз халықты мойындау мүмкін. Бірақ олардың құқықтарын мойындау, бұл ескертудің міндетті түрде талап етілуімен, Британдық Корольдіктің сенімін бекітеді ". Бұл Жаңа Зеландияда ағылшын билігін орнатудың шұғыл қажеттілігі жағдайында, ең алдымен маорилерді апаттан қорғау үшін болды. Норманби былай деп жалғастырды: "Британдық азаматтардың кең көлемде қоныстануы Жаңа Зеландияда тез арада құрылады және егер оларды қажетті заңдар мен институттар қорғамаса және шектемесе, олар әлемнің сол бөлігінде соғыстың және тонаудың дәл сол процесін қайталайды, оның аясында өркениетті емес тайпалар әрқашан жоғалып кетеді, өйткені олар христиан әлемінің елдері эмигранттарының жақын маңына әкелінеді. Осы апаттарды азайту үшін, мүмкін болса, болдырмау үшін және эмигранттарды заңсыз қоғамның зұлымдықтарынан құтқару үшін, олардың арасында азаматтық үкімет формасын орнату үшін ең тиімді шараларды қабылдау туралы шешім қабылданды".
Колонизация: Уайтханги келісім-шарты
1840 жылы 6 ақпанда Уайтханги келісімінің қол қойылуы Жаңа Зеландияны Британияның отарлауы басталды. Сонымен қатар, Жаңа Зеландия компаниясы отарлау жоспарлары үшін Солтүстік аралдың төменгі және Оңтүстік аралдың жоғарғы бөлігіндегі жерлерді маорилерден сатып алуға тырысты. Компания өзін Жаңа Зеландияның болашақ квази үкіметі ретінде қарастырды және 1845 және 1846 жылдары колонияны екіге бөлуді ұсынды, батыстағы Мокаодан шығыстағы Кейп Киднапперске дейінгі сызық бойымен - солтүстік Маори мен миссионерлерге, ал оңтүстік "Жаңа Виктория" деп аталатын және сол мақсат үшін компания басқаратын өзін-өзі басқару провинциясына айналды. Британияның отарлау министрі бұл ұсынысты қабылдамады. 1840 жылы 21 мамырда Порт-Николсонның (Веллингтон) Жаңа Зеландия компаниясының қоныстанушылары "республика" құрғанына жауап ретінде, олар Жаңа Зеландияның Біріккен тайпаларының туы астында жаңа қала салуда, Хобсон келісімге қол қоюдың аяқталмауына қарамастан, бүкіл Жаңа Зеландияға британдық егемендікті мәлімдеді. Жаңа Зеландия бастапқыда Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының субколониясы болды, бірақ 1841 жылы Жаңа Зеландия колониясы құрылды. Осылайша Уайтганги күні Жаңа Зеландияның ұлттық күні ретінде атап өтіледі. Кейбір конституциялық заңгерлер, мысалы Моана Джексон, Шарт Жаңа Зеландияның толық егемендігін Британдық Тажына бермеді және Шарт "Тіно рангтиратгана" немесе Маоридің абсолютті тәуелсіздігін қорғауды көздеді деп айтады. Басқалары бұл туралы дау көтеріп, келісімде қолданылған kāwanatanga (губернаторлық) терминін rangatiratanga-дан алып тастап, терминді маоридің маори активтерін бақылауға теңестіреді. 1840 жылы 17 тамызда алғашқы француз отаршылары (Нанто Борделе компаниясынан) Акароаға келді, көп ұзамай жаңа британдық билікті үйреніп, осылайша Франция тарапынан отарлау әрекеттерін тоқтатты. 1846 жылы 10 сәуірде соңғы король комиссары (Франция королі өкілі) Жаңа Зеландиядан кеткен кезде байланыс ресми түрде үзілді. Жаңа Зеландияның тәуелсіздігіне негізделген принциптер Жаңа Зеландия тіпті Британ колониясы болып табыла қоймас бұрын басталған. Канадада кішігірім көтерілістер болды, ал американдық революцияға әкелген қателіктерді жасаудан аулақ болу үшін Лорд Дурхамға британдықтардың едәуір көптігі бар отарлардың үкіметі туралы есеп жасауға тапсырылды. Империяның ішіндегі өзін-өзі басқару қағидалары 1839 жылғы Дурхам баяндамасында баяндалды және алғаш рет 1848 жылы Новая Шотландияда іске қосылды. Канада, Жаңа Зеландия және Австралияның колониялары да көп ұзамай осылай істеді. Жаңа Зеландияның өзін-өзі басқаруға мүмкіндік беретін алғашқы Конституциялық актісі 1846 жылы Ұлыбритания парламентімен қабылданды, бірақ губернатор Джордж Грей келгеннен кейін тоқтатылды. Ол Флагстафф соғысының басталуы (Жаңа Зеландия соғыстарының басталуы) және 1846 жылғы заңның ауыр сипаты туралы айтты. Осыған жауап ретінде Веллингтон отарлаушыларының конституциялық қауымдастығы өзін-өзі басқару үшін науқан жүргізу үшін құрылды. Бұл топтың кейбір мүшелері, мысалы, газет шығарушы Сэмюэл Реванс, Жаңа Зеландия компаниясының жеке колонияның бұрынғы жоспарларын айтып, Британ империясынан тыс тәуелсіздікті жақтады. Осы қысымның нәтижесінде губернатор Грей 1851 жылы Руапеху тауында қоныстанған кезде өзінің конституциялық заң жобасын жазды. Жобаны британ парламенті негізінен қабылдады, ал Жаңа Зеландия 1853 жылы Жаңа Зеландияның Конституциялық актісі 1852 жылы колонияда жаңа Зеландия парламенті болып табылатын сайланған заң шығарушы орган құрғаннан кейін, ақыры өзін-өзі басқарушы колонияға айналды. Жаңа Зеландия Парламентіне көптеген британдық Парламент актілері, мысалы, отарлы заңдардың жарамдылығы туралы заң және 1865 жылғы отарлы әскери-теңіз қорғанысы туралы заң, 1869 жылы Жаңа Зеландияның туының құрылуына әкелді. Жаңа Зеландия 1891 жылы Сиднейде Австралия мен Жаңа Зеландияның федерациясын қарастыру үшін өткен ұлттық австралиялық конвенцияға қатысты. Конвент төрт қағидаға, соның ішінде Федерация әскері мен флотын құруға келісті. Ұсынылған Австралия Федерациясына қызығушылық жоғалды және Жаңа Зеландия 1897 жылғы Австралия Ұлттық Конвенциясына делегация жібермеді.
Доминион мәртебесі
1901 жылы Жаңа Зеландия Австралия Конституциясын ратификацияламады және Австралия Федерациясына қатыспады. Премьер-министр Джозеф Уорд Жаңа Зеландия доминионға айналуы керек деп шешті, ал парламент осы мақсатта қаулы қабылдады. 1907 жылы 26 қыркүйекте Ұлыбритания Жаңа Зеландияға (кейіннен Канаданың бір бөлігі болған Ньюфаундлендпен бірге) Британ империясының "Доминион" мәртебесін берді. Жаңа Зеландия Жаңа Зеландия доминионы деп аталды. Бұл күн Доминион күні деп жарияланды, бірақ тәуелсіздік күні ретінде танымал болмады. Өзінің жалындаған империалист екендігіне қарамастан, Мэйси бұл әрекетті символдық әрекет деп қараған жоқ. 1926 жылғы Балфур декларациясы Британдық доминиондардың тең екендігін жариялады, бұл Жаңа Зеландияға өзінің сыртқы саясаты мен әскерін басқаруға мүмкіндік берді. Бұл өзгерісті жүзеге асыру үшін қажетті заң, 1931 жылғы Вестминстер ережесі, Жаңа Зеландияда 16 жылдан кейін ғана қабылданды. 1939 жылы генерал-губернатор Жаңа Зеландиядағы Ұлыбританияның жоғарғы комиссары болудан бас тартты; оның орнына тәуелсіз офицер тағайындалды.
1926 жылғы Императорлық конференция
Сол кезде жасалған Балфур декларациясында (Палестина туралы 1917 жылғы Балфур декларациясымен шатастырмау керек) "Олар [Доминиондар] Британ империясының ішіндегі автономды қауымдастықтар, мәртебеде тең, олардың ішкі немесе сыртқы істерінің кез келген аспектісінде бір-біріне ешқандай бағынысты емес, бірақ Патшалыққа деген жалпы адалдықпен біріктірілген және Британдық Ұлттар Достастығының мүшелері ретінде еркін қауымдасқан". Бұл заңдық күшін 1931 жылғы Вестминстер статуты берді, ол белгілі бір Доминион оны қабылдаған кезде күшіне енді. Жаңа Зеландия үкіметі Заңның шұғыл екенін көріп, ратификациясын кешіктірді, бірақ 1926 жылы практикалық мақсаттар үшін функционалдық тәуелсіздік туралы күмәнді жойды. 1930 жылы Вестминстердің Статутын әзірлеген Императорлық конференцияның ашылуында Жаңа Зеландияның премьер-министрі Джордж Форбс былай деді: 1914 жылы Ұлыбритания бүкіл Британ империясы үшін Орталық державаларға соғыс жариялады, бірақ 1939 жылы Доминиондар өз шешімдерін қабылдады. 1939 жылы 3 қыркүйекте Жаңа Зеландия Германияға соғыс жариялады. Соғыс жариялау әдетте егемендіктің белгісі ретінде қарастырылады.
In 1914 Britain had declared war on the Central Powers for the whole British Empire but in 1939 the Dominions made their own decisions. On 3 September 1939 New Zealand declared war on Germany. Declaration of war is normally regarded as an indication of sovereignty.
Ұлыбританиямен байланыстардың бұзылуы (1970-жылдар - қазіргі уақыт)
Ұлыбритания ықпалынан ірі бөліну Вьетнам соғысының нәтижесінде 1960 жылдардың ортасында болды. ANZUS келісім-шарты және Азия-Тынық мұхиты аймағындағы коммунистік ықпал туралы күшейіп келе жатқан алаңдаушылықтар негізінде АҚШ Австралия мен Жаңа Зеландия үкіметтеріне Вьетнамдағы соғысқа үлес қосуға қысым жасады, нәтижесінде екі ел де әскер жіберді. Жаңа Зеландияның қатысуы 1963 жылдан 1975 жылға дейін созылып, әскери және әскери емес көмекке ие болды. Вьетнам соғысы - Жаңа Зеландияның Ұлыбритания мен Австралиядан басқа басқа Қауымдастық елдерін қамтымаған алғашқы қақтығысы. Соғыс Жаңа Зеландияда танымал болмағанымен, бұл қақтығыс Жаңа Зеландия мен АҚШ арасындағы әскери байланыстарды жақындатты, кем дегенде 1986 жылға дейін, Жаңа Зеландия ядролық саясатына байланысты ANZUS-тен тоқтатылды. Бұл Рейган әкімшілігінің Веллингтон мен Вашингтон арасындағы әскери және дипломатиялық байланыстарды қысқартуға, Жаңа Зеландияны "қарымталас" дегеннен "дос" дегенге дейін төмендетуге әкелді. 1973 жылы Ұлыбритания Еуропалық экономикалық қоғамдастыққа қосылғанда, тәуелсіздікке қатысты маңызды қадам жасалды. Бұл қадам күтілгенімен, экономикалық құрылымдық түзету мәселелерін туындатты, өйткені Жаңа Зеландияның экспорттың басым бөлігі сол кезде Ұлыбританияға барды. 1972 жылы Норман Кирктің үшінші лейбористік үкіметі тағы да өзгерістер әкелді. Кирк үкіметі 1973 жылғы Конституцияға түзету енгізу туралы заң енгізді, ол Жаңа Зеландияның 1852 жылғы Конституциясын өзгертті, сондықтан Жаңа Зеландия Парламенті қосымша аумақтық заңнама жасай алды. Ре Эшманда Жоғарғы Сот (содан бері Жоғарғы Сот деп аталды, қазіргі Жоғарғы Сотпен шатастырмау керек) 1973 жылғы Заңның нәтижесінде Жаңа Зеландия Жаңа Зеландияның Тажыны Британ Тажынан ресми түрде бөлді деп тапты. Үшінші лейбористік үкімет 1974 жылғы Корольдік атақтар туралы заңды қабылдады, бұл патшайымның стилі мен атақтарын тек Жаңа Зеландияның патшайымы деп өзгертті. Жаңа Зеландия паспортында көрсетілген азаматтық 1973 жылы "Британияның азаматы және Жаңа Зеландияның азаматы" дегеннен "Жаңа Зеландияның азаматы" деп өзгертілді. 1983 жылы жаңа патент қағазы шығарылды, оны жаңа зеландиялық адам жазды және сол кездегі жаңа зеландиялық премьер-министр қол қойды. Жаңа хаттар патенті Жаңа Зеландияны "Жаңа Зеландияның патшалығы" деп жариялады және 1917 жылғы бұрынғы Император хаттары патентін жойды. Жаңа Зеландия парламентіне қатысты Ұлыбританиямен соңғы практикалық конституциялық байланыс 1986 жылы 1986 жылғы Конституциялық заңмен (1987 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді) алынып тасталды. Бұл актпен Ұлыбритания Парламентінің Жаңа Зеландияға оның өтініші мен келісімі бойынша заң шығарудың қалған өкілеттігі алынып тасталды. Императорлық заңдарды қолдану туралы 1988 жылғы заң жаңа Зеландияда британ заңдарын қолдануды нақтылады. 1996 жылы Жаңа Зеландия өзінің корольдік құрмет жүйесіне (шаһарлар мен ханшайымдар) ие болды. Құрметті белгілер Виктория крестіне ие болды, бірақ Британ императорлық құрметтеріне тағайындау тоқтатылды. Бірнеше ерекшелікпен, барлық құрмет пен марапаттарды Жаңа Зеландияның королевасы өзінің Жаңа Зеландиялық министрлерінің кеңесі бойынша берді. Кейбір марапаттар тек патшайымның қолынан келеді. 2003 жылы Хеллен Кларк бастаған Бесінші лейбористік үкімет Тайлық кеңестің сот комитетіне шағымдануды тоқтатты және Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотын құрды, бұл жаңа Зеландияны Ұлыбританиядан одан әрі бөліп тастады, бірақ одан бұрын басталған істерге шағымдану құқығы қарастырылды. Сонымен қатар, Жаңа Зеландия мен АҚШ арасындағы саяси қатынастар Джордж Буш әкімшілігі кезінде (2001 2009) жақсарды, әсіресе премьер-министр Хелен Кларк 2007 жылы 22 наурызда Ақ үйге келгеннен кейін. 1986 жылы араларындағы қиындықтар көтеріліп, олар қарым-қатынастарын тоқтатты. Жаңа Зеландия мен АҚШ арасындағы қорғаныс ынтымақтастығы туралы жаңа келісімдерге 2010 жылы ("Веллингтон декларациясы"), 2012 жылы ("Вашингтон декларациясы") және 2022 жылы екіжақты келісімдерді қайта растау ("Аотеароа Жаңа Зеландия бірлескен мәлімдемесі") қол қойылды.
Жаңа Зеландияның тәуелсіздігі туралы пікір алмасу
Қазіргі Жаңа Зеландияның туы Жаңа Зеландияның танымал символы болып қала берсе де, Жаңа Зеландияның туын өзгерту туралы ұсыныстар уақыт өте келе айтылып келеді. Жаңа тудың жақтаушылары "қазіргі Жаңа Зеландияның туы тым отаршылдық болып табылады және Жаңа Зеландия әлі де тәуелсіз емес, британдық колония болып табылады деген әсер қалдырады" деп дәлелдеді. 2015 және 2016 жылдары екі рет референдум өткізілді, 56,6% көпшілік қазіргі туының сақталуына дауыс берді.