Кіріспе

Наири (, сондай-ақ Na 'i ru) - Армения таулы аймағындағы тайпалық княздіктердің белгілі бір тобы (бәлкім конфедерация немесе лига) мекендеген аймақтың аккадтық атауы, шамамен қазіргі Диярбакыр мен Ван көлі арасындағы аймақты және Урмия көліне батыстағы аймақты қамтиды. Наири кейде Месопотамия, хетт және Урат дереккөздерінен белгілі Нихриямен теңестіріледі. Алайда, оның Нихриямен бірге бір мәтінде кездескені бұған қарсы болуы мүмкін. Алайда, Уаррту мен Найридің арасындағы нақты байланыс белгісіз. Кейбір ғалымдар Уарртуның Наиридің тәуелсіз патшалық ретінде бірігуіне дейін оның бір бөлігі болғанын айтады, ал басқалары Уаррту мен Наиридің жеке саяси құрылымдар болғанын айтады. Ассириялықтар Наириді Урарту құрылғаннан кейін бірнеше онжылдықтар бойы ерекше бірлік ретінде атауды жалғастырған сияқты, өйткені Наириді б.з.б.

География және тарих

Тревор Брайс жазғандай, Найри жерінде "жұртқа жекпе-жек жасайтын тайпалар" тұратын. Брайстің айтуынша, Наирдің бір мемлекеті Урартудың кейбір жерлері сол кезеңдегі хеттілік мәтіндердің аззилеріне сәйкес келеді. Наир жерлерінің есімдерін Тиглат Пилезер I (б.з.д. Олардың ең оңтүстік нүктесі - Түмме, ол Урмия көлінің оңтүстік-батысында, ал олардың ең солтүстік нүктесі - Даяени болды. Тиглат-Пилезердің жорығын сипаттаған басқа жазуларда жеңілген патшалардың саны отыз немесе алпыс деп көрсетілген. 882 жылы Ассурнасирбал II Наириге шабуыл жасады, ол кезде төрт мемлекет болды: Бит Замани, Шубру, Нирдун және Уруму / Нирбу. Бұл аймақтардың әрқайсысының өз патшасы болды. Асыресе, Ассурнасирбал Мадара бекіністі қаласын, тағы да алпыс басқа "қала"мен бірге Лаптури билік еткен. Брайс өзінің кейбір "патшалық жазуларында [Наири] деген атау қазір Урмия көлінің оңтүстік-батысындағы Хабушкия жеріне ортақ белгілі бір аймақты білдіретінін көрсетеді" дейді. Хубушкияның нақты орналасқан жері белгісіз. Салманасар Наир мен Хубушкияның патшасы Какияны тауларға қуып барып, оның әскерін қырып-жойып, оны берілуге мәжбүр етті. Миржо Сальвинидің пікірінше, кейбір дереккөздерде олардың сәйкестендірілуіне қарамастан, Урарту мен Найри б.з.б. Басқалар бұл болжамға күмәнмен қарайды; мысалы, Уоррен С. Бенедикт Ван көлі маңында хуриандардың болғанына ешқандай дәлел жоқ екенін атап өтті. Тілдік деректер протоармян тілінде сөйлейтін адамдар Армения таулы аймағында б.з.б. Лоренцо Д'Альфонсоның айтуынша, Наири тайпасы Туали батысқа көшіп, Темір дәуіріне жататын нео-Хетт патшалығын құрған болуы мүмкін.