Кіріспе
Франция мен Англияның ортағасырлық үлкен шіркеулері, соборлар мен аббатханалар архитектуралық жағынан көп нәрсеге ие, шығыс-батысқа бағдарланған, батыс маңына және оның есіктеріне сыртқы басымдық берілген, ұзақ аркадалы интерьерлер, биік күмбезді шатырлар және витраждармен толтырылған терезелер. Ғимараттың шығыс жағында киелі үй мен құрбандық үстелі орналасқан. Собордың ең көп әртүрлілігі мен ең үлкен өзгерісі шығыс жағында. Бұл мақалада 11 ғасырдың ортасынан 14 ғасырдың аяғына дейін ағылшын және Батыс Еуропа кафедральдік соборларында шығыс шетінің қалай өзгергені қарастырылады.
Англияда
Глостер соборында (1089) үш часовня болды, олардың екеуі солтүстік және оңтүстік жақта әлі де сақталған; Кентберри соборында (10961107) және Норвич соборында (10891119) бірдей кездеседі, үш жағдайда да қақпа шатырлары алынып тасталды. Жартылай шеңберлі aisle Винчестердегі англо-норман соборында болған, бірақ шығыс шет шаршы болып, солтүстік және оңтүстік шеттерін толтыру үшін екі часовня орналастырылды және шығыс қабырғадан тыс орналасқан апсидальдық часовня. Бұл жартылай шеңберлі процессиялық өткел, шеветтік часовнялар англо-норман соборларында сүйікті жоспар болды және 12 ғасырдың ортасына дейін, кейбір жағдайларда ағылшын құрылысшылары жартылай шеңберлі апсидалық аяқталудың орнына шаршы шығыс жаққа оралғанға дейін жалғастырылды. Бұған ең ертедегі мысал Ромси Аббатлығында (шамамен 1130 ж.) бар, онда үгіт-насихат айқышқа айналған, ал алғы бөлменің осінде шығыс апсидалық часовнялар және одан әрі орталық тікбұрышты часовня бар. Осыған ұқсас құрылым Херефорд соборында кездеседі және Винчестер, Солсбери, Дарем, Олбанс, Эксетер, Эли, Уэллс және Питерборо соборында бар, бірақ сол жағдайларда (Уэллстен басқа) шығыс часовнялар шаршы; Уэллс соборында ең шығыс часовняның (Леди-капелланың) көпбұрышты аяқталуы бар; Дарем соборында часовнялар бір сызықта орналасқан, олтарлар часовнясын құрайды, ол Фонтанс аббатханасының шығыс шетінен алынған болуы мүмкін. Жоғарыда аталған кейбір жобаларда қайта құру кезінде бастапқы жоба өзгертілді; сондықтан Олбанс, Дурхам, Йорк және Эксетер кафедральдік соборларында амбулаториялық емес, үш қатар апсис болды, кей жағдайларда сыртқы жағынан төртбұрышты. Саутвелл, Рочестер және Элиде шежіре жолы немесе аяғында амбулатория жоқ; Карлайлда шығыс шіркеулері жоқ; және Оксфордта тек бір орталық апсида болды.
Оңтүстік Франция
Әдеттегі жоспардан басқасы - Альби соборында (1350) кездеседі, онда жолақтар жоқ, олардың орнын Франциядағы ең кеңірек кеменің күмбезіне қарсы тұру үшін қажет болған бекіністер арасындағы часовнялар алады. Собор кірпіштен салынған, сыртқы көрінісі бекініс тәрізді. Францияның оңтүстік-батысындағы соборларда, мұнда кемелер Кахордағы Сент-Этьендегі Сент-Бартеломейдегі сияқты бірнеше күмбездермен жабылған, Ангулем және Сент-Фронт-де-Перигу соборлары оларды алып жүру үшін қажет үлкен бағаналар аралықтарды қажет етпеді. Ангулеме соборы үш күмбезбен жабылған кемеден, солтүстік және оңтүстік шеттерінде биік мұнаралары бар ұзын трансепттен және төрт шабақшалы хордан тұрады. St. Front de Périgueux (1150), Венециядағы Санкт-Марк шіркеуінің үлгісі бойынша, жоспар тең өлшемді, әрқайсысы, сондай-ақ өткел, күмбезбен бүгілген, ал бастапқыда қарапайым апсидалық хор болды.
Испания
Испаниядағы соборлар Франциядағы сияқты. Сантьяго-де-Компостела соборы - бұл Тулузадағы Сент-Серниннің көшірмесі, ол неф пен aisles, трансепттер мен aisles және бес часовнялы хордан тұрады; Леонда бес апсидалық часовнялы шейх бар, ал Толедода шығыс жағында апсиданың айналасында екі еселік aisles бар, бастапқыда жеті шағын апсидалық часовнялар, олардың екеуі өте кеш кезеңде қайта салынған. Леон, Барселона және Толедода апсидалық часовнялармен апсиданы айналдыратын процессиялық өту француздық орналасуды еске салады, соңғысының айналасында қос aisle бар, бірақ Леон және Толедо кафедральдік соборларында шығыс шет маскаланған. Авила мен Саламанкада (ескі собор) триапсальдық құрылым қабылданды.
Германия
Триапсальдық құрылым неміс готикасының соборларында да кездеседі, бір маңызды ерекшелікпен, Германияның Кёльн қаласындағы ғажайып собор, дер Коэльнер Дом, ол Амиендегіге негізделген, бірақ бұрынғысының салыстырмалы биіктігі соншалықты асырастырылған, сондықтан масштаб жоғалды, ал сыртқы жағынан ол өсіп кеткен жәндіктің көрінісіне ие.
Басқа ерекшеліктері
Француз кафедраларының шығыс бөлігінің дамуы кейде кеме кемесі есебінен жүзеге асырылды, сондықтан ағылшын үлгілерімен салыстырғанда әлдеқайда үлкен өлшемдерге қарамастан, соңғылары кеме кемелері Франциядағыға қарағанда әлдеқайда ұзын және көбірек сарайлардан тұрады. Француздық соборлардың бірінде, Буржда, трансепті жоқ; екінші жағынан, собор шіркеуінің бұл бөлігі Лаон, Сойсонс, Шартр, Реймс, Амиен, Руан және Клермон соборларында сияқты әр жағындағы aisles арқылы ерекшеленеді. Англиядағы трансептілік жолақтар Эли, Йорк, Уэллс және Винчестер соборында кездеседі, соңғысында оңтүстікке қарай қосымша құрбандық үстелдері жүреді, Дурхам, Солсбери, Личфилд, Питерборо және Рипон соборында бар; және солтүстік жағында тек Херефорд соборында Францияның солтүстігінде Амиенс соборы собордың орналасуын көрсетеді, оның мұнаралық аркалары, трифориум, кларесториум терезелері мен күмбезі, жолақтың сыртқы күмбездеріне күмбездің итермелеуін жеткізу үшін қажетті ұшушы бекіністер және олардың үстіне тұрған биік шыңдар. Бұл жағдайда трифориум галереясы жоқ, өйткені aisles-ке берілген биіктік жоғары. Париждегі Нотр-Дамда трифориум аралықтарға тең болды; ірі қалаларда бұл ерекшелік қауымға, әсіресе үлкен мерекелерде, көбірек орын берді, ол Нойон, Лаон, Сенлис және Сойсонс соборларында кездеседі, ол 12 ғасырдың соңғы бөлігінде салынған; кейін ол алынып тасталды, және қабырғаның қалыңдығындағы тар жол тек трифориумды білдірді; әлі де кейінгі кезеңде аралықтар кішкене құлдыраудың тас тас төсенішімен жабылды, сондықтан жоғары кластер терезелері болады.
In the north of France, Amiens cathedral shows the disposition of a cathedral, with its nave arches, triforium, clerestory windows and vault, the flying buttresses which were required to carry the thrust of the vault to the outer buttresses which flanked the aisle walls, and the lofty pinnacles which surmounted them. In this case there was no triforium gallery, owing to the greater height given to the aisles. In Notre Dame at Paris the triforium was nearly as high as the aisles; in large towns this feature gave increased accommodation for the congregation, especially on the occasion of great fetes, and it is found in Noyon, Laon, Senlis and Soissons cathedrals, built in the latter part of the 12th century; later it was omitted, and a narrow passage in the thickness of the wall only represented the triforium; at a still later period the aisles were covered with a stone pavement of slight fall so as to allow of loftier clerestory windows.