Кіріспе

Солсбери соборы, ресми түрде Қасиетті Мария Діңгектің соборы – Англияның Солсбери қаласындағы англикан соборы. Собор Солсбери дін аймағының бас шіркеуі және Солсбери епископының тақ орны болып табылады. Бұл ғимарат ерте ағылшын готикалық сәулет өнерінің көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Оның негізгі құрылысы 1220 жылдан 1258 жылға дейін, яғни 38 жылдың ішінде аяқталды. Мұнара мен шпилі 1330 жылы бітті; олардың биіктігі 123 метрге жетіп, 1561 жылдан бері Англиядағы ең биік шіркеу шпилі болып табылады. Соборда әлемдегі ең көне, әлі жұмыс істеп тұрған сағаттардың бірі орналасқан, сонымен қатар Магна Картының төрт түпнұсқа көшірмесінің бірі сақталған. 2008 жылы собор құдайына арналған тойдың 750 жылдығын атап өтті.

Тарих

Солсбери 1075 жылы епископтық орынға айналды. Ол кезде қала, қазіргі собордан солтүстікке қарай шамамен 3 шақырым жердегі төбеде, қазіргі уақытта қирап қалған Ескі Сарумның жанында орналасқан еді. Ескі Сарум соборы кейін салынды және 1092 жылы киеленді. 1197 жылы епископ Герберт Пур рухани қызметкерлер мен әскерилер арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына байланысты соборды қайта орналастыруға рұқсат сұрады. Рұқсат берілді, бірақ оның ізбасары және ағасы Ричард Пурдың кезіне дейін көшу бірнеше рет кейінге шегерілді. Аңыз бойынша, епископ Пур соборды қай жерге салуды жоспарласа, сол бағытта жебе атқан; жебе сол жердегі еленге тиді, және собор сол жерде бой көтерді. Собордың негізгі бөлігі, Ескі Сарум және Стоунхендж бір сызықта орналасқан деген қауесет бар, бірақ Клайв Л.Н. Рагглз бұл жердің батпақты екенін, ал батысқа қарай бірнеше шақырым жердегі жақсырақ жерді алу мүмкін болмағандықтан таңдалғанын айтады. Құрылысқа түскен қаржы көбінесе Англияның оңтүстік-шығысындағы канондар мен викарийлерден түскен қайырымдылықтар есебінен қаржыландырылды, олар ғимарат аяқталғанға дейін белгілі бір соманы жыл сайын төлеуге міндеттелді. 1220 жылдың 28 сәуірінде негізгі тастарды Солсберидің 3-ші графы Уильям Лонгспе және Солсберидің 3-ші графинясы Эла Солсбери қалады. Собордың көп бөлігі Теффонт Эвиас карьерінен алынған. Жаңа орындағы жер асты суының жоғары деңгейіне байланысты собордың іргетасы бар болғаны 1 метр тереңдікке салынды. 1258 жылға қарай негізгі ғимарат, наухандар және хор аяқталды. Көптеген ортағасырлық ағылшын соборларынан гөрі, Салисбериде архитектуралық стиль тұрақтырақ, себебі ол негізінен 38 жылдың ішінде салынды. Қолданылған стиль – ерте ағылшын готикасы немесе ланцеттік готикасы деп аталады, екінші атау ланцет терезелерін пайдаланумен байланысты, олар трассериямен бөлінбеген. Кейінірек салынған негізгі бөлімдер – 1240 жылы қосылған монастырь, 1263 жылы салынған басқару бөлмесі және 1330 жылдан бері аспан сызығын биіктеп тұрған 404 фут (123 метр) биіктіктегі мұнара мен шпилі. Аяқталғаннан кейін, ол Англиядағы ең биік тас шпиліне және Линкольн мен Сент-Пол соборларынан кейін үшінші биік шпиліне ие болды. Соңғы екі шпилінің 16 ғасырдың ортасында құлауы Салисбери шпилін жалпы алғанда ең биік шпіл етіп қалдырды. 17 ғасырда Кристофер Рен мұнара мен шпильдің салмағынан деформацияланған орталық тіректерін нығайту үшін қалпына келтіру шараларын жобалады. 2018 жылдың 25 қазанында собордағы Магна Картының көшірмесін ұрлауға талпыныс жасалды; дабылдар іске қосылды және 45 жастағы ер адам ұрлық жасауға талпыныс жасағаны, зақым келтіргені және шабуылдау қаруын ұстағаны үшін ұсталды. Құжат салынған екі қабатты шыныдан жасалған қоршаудың сыртқы қабаты сындырылды, бірақ құжатқа ешқандай зақым келтірмеді. 2020 жылдың қаңтар айында Кенттен келген Марк Ройден 14 466 фунт стерлинг сомасындағы зиян келтірген ұрлық әрекеті үшін және зақым келтіргені үшін кінәлі деп танылды. 2021 жылдың 16 қаңтарынан бастап, COVID-19 пандемиясы кезінде қызмет көрсету үшін жабық болған собор Ұлыбританиядағы вакцинация бағдарламасын жүргізу үшін пайдаланылды, бұл Англиядағы пандемияға қарсы иммундау жоспарының бөлігі болған Личфилд соборынан кейін бір күн өткен соң болды. Адамдар вакцина алған кезде органға музыка ойнатылды.

Батыс маңдай

Батыс маңдайшасы экранды типте, бұл Уэллстегіден тікелей алынған. Ол әр шетінде баспалдақ мұнарасынан тұрады, ал ортаңғы үлкен үш терезеге тірек беретін екі тірек орталық сызыққа жақын орналасқан. Баспалдақ мұнаралары спирлеттермен жабдықталған, ал орталық бөлігі төрт ланцет терезесімен және олардың үстіндегі екі дөңгелек төртжапырақ терезесімен жабылған. Бұл терезелердің үстінде Мәсіхтің Ұлылығы бейнеленген мандорла орналасқан. Екі кіші есіктің арасында негізгі есік орналасқан. Бүкіл маңдайша төртжапырақ мотивтерімен, бағаналармен, үшжапырақ мотивтерімен және ромбы тәрізді өрнектермен әсем безендірілген. Батыс маңдайша собормен бір уақытта салынған болуы мүмкін. Бұл терезелердің ішкі кеңістіктермен сәйкес келуінен көрінеді. Фасадтың биіктігі мен ені шамамен 33 метрді құрайды. Онда, мысалы, Уэллс, Линкольн, Личфилд сияқты соборлардағыдай, толық көлемді мұнаралар мен/немесе қондырғылар жоқ. Бұл маңдайшаны Алек Клифтон Тейлор сынға алған, оны ағылшын экрандық фасадтарының ең сәтсіз үлгісі деп санап, прототипіне (Уэллске) қарағанда нашар көшірме деп атаған. Ол композицияның үйлесімсіздігін, ал Виктория дәуірінің мүсіндерін «жаман және әсерсіз» деп тапқан. Маңдайшаның бетінде әртүрлі өлшемдегі 130-дан астам терең ниша бар, олардың 73-і мүсіндермен толтырылған. Нишалардың қатары мұнаралардың бойымен солтүстік, оңтүстік және шығыс жақтарына дейін созылады. Мандорланы есептемегенде, нишалардың бес деңгейі бар: жоғарыдан бастап – періштелер мен бас періштелер, Ескі өсиет патриархтары, апостолдар мен евангелистер, шейіттер, дәрігерлер мен философтар, ал төменгі деңгейде – корольдік тұлғалар, дін қызметкерлері және собормен байланысты лайықты адамдар бейнеленген. Көптеген мүсіндер 19 ғасырдың ортасында орнатылған, бірақ жеті мүсін 14 ғасырға жатады, ал бірнешеуі соңғы он жылда қойылған.

Кеме

Солсбери соборы өзінің биік және тар нефімен ерекшеленеді, ол қабырғалар үшін ашық сұр Чильмарк тасын және бағаналар үшін қараңғы жылтыратылған Пурбек мәрмәрін пайдалану арқасында айқындылыққа ие. Оның үш деңгейі бар: биік тік аркада, ашық галерея және кішкентай клерсторий. Бағандардың арасында король Джонның жартылай бауыры және Генрих II-нің заңсыз ұлы Уильям Лонгспейдің маңызды қабірі сияқты көрнекті қабірлер орналасқан. Ол соборда жерленген алғашқы адам болды. Нефтің тағы бір ерекшелігі – 2008 жылдың қыркүйегінде орнатылған дәстүрден тыс заманауи қаріп. Су мүсіншісі Уильям Пай жобалаған бұл британдық собордағы ең үлкен жұмыс істейтін қаріп, ол бұрынғы көшпелі нео-готикалық Виктория стиліндегі қаріпті алмастырды. Қаріптің пішіні крест тәрізді, диаметрі 10 фут, сумен толы, су әр бұрышынан собордың тас еденіне орнатылған қола торлар арқылы ағып шығады. Жобаның құны 180 000 фунт стерлингті құрады және ол толығымен қайырымдастықтар есебінен қаржыландырылды. Кейбір прихожандар жаңа қаріпке қарсылық білдірді, оны "өзгеріс үшін өзгеріс" деп санады, бірақ Пай көпшілік пікірдің қолдауында екенін айтты: "Мен 90% адамның қуанышпен күтіп отырғанын айта аламын, 5% -ы алаңдап күтеді, ал 5% -ы, мүмкін, ашуға толы".

Мұнара мен шпиль

Мұнара собордың ең әсерлі бөлігі болғанымен, ол қиындықтар туғызды. Мұнарамен бірге ғимараттың салмағына 6 397 тонна (6 500 тонна) қосылды. Келесі ғасырларда тіреулер, аркалар және бекіткіш темірлер қосылмаса, ол басқа ұлы шіркеулердің мұнаралары сияқты (мысалы, Малмсбери аббаттығы, 1180–1500; Линкольн соборы, 1311–1548; Лондондағы Ескі Сент-Паул соборы, 1314–1561; және Чичестер соборы, 1402–1861) құлап қалуы мүмкін еді. Оның орнына, 1561 жылы Сент-Паул соборының (өрт салдарынан) құлауынан кейін Солсбери елдегі ең биік шіркеу мұнарасы атанды. Мұнара бұрыштарындағы ірі тіреу бағаналары күш салдарынан ішке қарай иіледі. Кристофер Рен 1668 жылы жобалаған, өткелдің үстіне орнатылған нығайту арқалықтары одан әрі деформацияны тоқтатты. Арқалықтар мұнараның фонарь бөлімінің астына орнатылған жалған төбемен жасырылған. Қоңырау бөлмесі мұнараның ортаңғы қабатында орналасқан. Қоңыраулар сағатты және жарты сағатты хабарлайды және қазір Виктория дәуіріндегі сағатпен басқарылады, оны төменгі қабаттағы жақсы танымал ортағасырлық сағатпен шатастыруға болмайды. Солсбери – қоңыраулар жиынтығы жоқ үш ағылшын соборының бірі, қалғандары – Норвич және Эли соборлары. Зияратшылар мұнараға "Мұнараға көтерілу" экскурсиясы арқылы кіре алады, бұл оларға мұнараның негізіне дейін көтерілуге мүмкіндік береді. Осы деңгейден қуыс мұнараның ішкі жағы мен оның ішіндегі ежелгі ағаш құрылыс көрінеді. Жерден мұнараның негізіне дейін 332 саты бар.

Капитул үйі мен Магна-Харта

Капитулярлық үй сегізбұрышты пішіні, нәзік орталық тірегі және әсем ортағасырлық фризімен ерекшеленеді. Ол 1855–1859 жылдары Уильям Бурджес тарапынан қайта безендірілді. Фриз, тақталардың үстіндегі ішкі кеңістікті айналдыра, «Жаратылыс» және «Шығу» кітаптарынан көріністер мен оқиғаларды бейнелейді, оның ішінде Адам мен Хауа, Нұх пайғамбар, Бабыл мұнарасы, Ыбырайым, Ысқақ және Яқуп туралы суреттер бар. Капитулярлық үйде «Магна Картының» төрт түпнұсқа көшірмесінің ең жақсы сақталған данасы қойылған. Бұл көшірме Солсбериге 1215 жылы Руннимдеде болған Элиас Дерехамға түпнұсқа көшірмелерді тарату жұмысы тапсырылғандықтан келді. Кейін Элиас Солсбери соборында канон болып, собордың құрылысын бақылады.

Сағат

Солсбери соборындағы сағат, шамамен 1386 жылға дейін салынған, әлемдегі ең көне жұмыс істейтін қазіргі заманғы сағат деп саналады. Сағаттың дискісі жоқ, сол дәуірдегі барлық сағаттар сағатты қоңыраумен хабарлаған. Алғашқыда ол 1792 жылы қиратылған қоңырау мұнарасында орналасқан. Бұл қиратылғаннан кейін сағат собор мұнарасына көшірілді, онда ол 1884 жылға дейін қолданылды. Содан кейін сағат сақтауға алынып, 1928 жылы собордың шатырында табылғанға дейін ұмытылды. 1956 жылы ол жөнделіп, жұмыс істейтін күйіне келтірілді және қазіргі уақытта собордың негізгі бөлігінде көрсетілуде. 2007 жылы қосымша жөндеу және түзету жұмыстары жүргізілді.

Сурет, әдебиет және теледидарда бейнелеу

Собор Джон Констеблдің әйгілі суретінің нысаны болып табылады. Осы суретті салуды тапсырған Солсбери епископы Джон Фишерге деген құрметтің белгісі ретінде Констебл епископ пен оның әйелін суретте (сол төменгі жағында) бейнелеген. Суреттерде бейнеленген көрініс шамамен екі ғасыр бойы көп өзгерген жоқ. Собор, көрінеу, Уильям Голдингтің "Мұнара" романына шабыттандырған, онда ойдан шығарылған Дин Джоселин собор мұнарасын салуды өмірінің мақсаты етіп қояды. Собордың құрылысы Эдвард Ратхерфурдтың тарихи романы "Сарумда" маңызды сюжеттік желі болып табылады, ол Солсбери аймағының тарихи қоныстануын зерттейді. Соборды автор Кен Фоллетт өзінің "Жер тіректері" тарихи романындағы ойдан шығарылған Кингсбридж соборының екі үлгісінің бірі деп атады. Сондай-ақ, ол Фоллетттің кітабы негізінде түсірілген 2010 жылғы мини-сериалда кейбір сыртқы түсірілімдер үшін пайдаланылды және соңғы сахнада қазіргі күйінде көрсетілді. Бұл собор туралы Джонатан Свифт "Гулливердің саяхаттары", II бөлім, IV тарауда да айтқан, оның мұнарасын Бробдингның астанасы Лорбрулгрудтың басты ғибадатханасының мұнарасымен салыстырған. 1990 жылы Channel 4 өзінің NICAM стерео қызметін ресми түрде іске қосуды собордан Малердің 9-шы симфониясының тікелей эфирімен атап өтті. Собор 2005 жылғы BBC телеарнасының "Мистер Харви шам жақты" драмасының түсірілім орны болды, сценарийін Ридиан Брук жазды және режиссері Сюзанна Уайт. Кевин МакКлауд "Төмен қарама!" бағдарламасында соборға көтерілді, ол биіктіктен қорқуын жеңу үшін биік құрылыстарға шабуыл жасады. Собор Channel 4 Time Team бағдарламасының тақырыбы болды, ол алғаш рет 2009 жылдың 8 ақпанында көрсетілді.

Ағза

Собор тарихында бірнеше орган болған. Ерекше қызығушылық тудыратын екі керемет төрт мануалды аспап: біріншісі – Ренатус Харрис (шамамен 1652–1724) жасаған, ол 18 ғасырдың соңында жаңасына алмастырылды, ал қазіргі органның даңқы бұрынғысының атағын басып озды. Ол әдеттегідей хорды негізгі ғимараттан бөліп тұрмайтын, бірақ собордың белгісіз жерінен алынып келген тас экранның үстіне орнатылды. Кейін орган алынып, Сент-Томас шіркеуіне көшірілді. Жаңа Уиллис органы орнатылғанда, оның 55 күшті дауысты тіреуіштен құралған ерекше дыбысы, хордың ішінде, минималды әрленумен, Гриннің 23 тіреуішті аспабынан мүлдем өзгеше болды. 1916 жылдан бастап собордың органисті болған Уолтер Алкок, 1934 жылы аяқталған атақты Уиллис әкесінің органының қатаң түрде нақты қалпына келтірілуін қадағалады, тіпті аспаптың бөліктерін собордан шығаруға рұқсат бермеді, оның білімінен тыс кез келген рұқсатсыз дыбыстық өзгерістер жасалмауы үшін, сонымен қатар Генри Уиллис III, Уиллис әкесінің немересі, органның түпнұсқа стилінде дискретті қосымшалар жасауға (сондай-ақ органның механизмдерін жаңартуға) рұқсат берді. Аспап 2019–2020 жылдар аралығында кең ауқымды қалпына келтіруден өтті.

Органисттер

1463 жылы Джон Кегевин Солсбери соборының органшысы болған деп жазылған. Жақындағы уақыттағы көрнекті органшылардың қатарында көптеген композиторлар мен белгілі орындаушылар болды, олардың ішінде Бертрам Луард Селби, Чарльз Фредерик Саут, Уолтер Алкок, Дэвид Валентин Уиллкокс, Дуглас Альберт Гест, Кристофер Дирнли, Ричард Годфри Сил және BBC жүргізушісі Саймон Лоль есімдері бар.

Хор

Солсбери соборының хоры жыл сайын 7-9 жастағы ұлдар мен қыздарға, бұрынғы Епископ сарайында орналасқан Солсбери соборы мектебінің стипендиясын алу үшін қабылдау сынақтарын өткізеді. Ұлдар хоры мен қыздар хоры (әрқайсысы 16 адамнан тұрады) оқу жылы бойы күн сайын кешкі ән шырқап, жексенбі күндері таңғы және Құран оқу қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, христиандық жыл ішінде, әсіресе Адвент, Рождество, Киелі апта және Пасха кезінде көптеген қосымша қызметтер ұйымдастырылады. "Қараңғылықтан жарыққа" атты қызметтер ең танымал. Хоршылар елдің түкпір-түкпірінен келеді, ал кейбіреулері жатақханада тұрады. Алты ересек ер адам хордың қалған бөлігін құрайды, олар тенор, альт және бас партияларын орындайды. 1993 жылы соборда қыздар соборлық хоры орындаған "Choral Evensong" (BBC Radio 3 бағдарламасының ұзақ жылдар бойы трансляцияланып келе жатқан) бағдарламасының алғашқы тікелей эфирі өтті.

Кафедральдық констебльдер

Бұрын соборда бес констебль жұмыс істеген ("Жалпы констебльдер" деп аталатын), олардың міндеттері негізінен собор аумағында заңдылық пен тәртіпті сақтауға қатысты. Олар 2010 жылы шығындарды қысқарту шараларының бір бөлігі ретінде жұмыстан босатылып, "көлік менеджерлерімен" алмастырылды. Констебльдер алғаш рет 1611 жылы собор бостандыққа ие болған кезде тағайындалды және 1835 жылы Муниципальді корпорациялар туралы заңмен қалалық полиция күштері енгізілгенге дейін қызмет етті. 1800 жылы оларға қалалық констебльдермен бірге, егер ол қалалық түрме болса, округтік түрмеге (Фишертон Аңгерде, содан кейін Солсбери қаласының сыртында) немесе одан сотталғандарды жеткізуді талап ететін кез келген судьяның немесе сот бұйрығын орындау өкілеттігі берілді. Осылайша, олар өздерінің құзыретінен тыс әрекет еткені үшін кез келген заңдық шарадан қорғалды. Собордың бостандық ретінде жеке полиция күшін ұстау құқығы 1888 жылғы Жергілікті басқару актісімен толығымен жойылды.

Қаңғыбас сокольдер

1864 және 1953 жылдар аралығында соборда шақартық бұрқыншақтардың кездескені туралы жазбалар сақталған. 2013 жылы олар тағы да келді және содан бері әр жыл сайын собордың мұнарасында ұялайды.