Кіріспе
1167 жылы Киелі Рим империясы мен Рим коммунасы арасындағы шайқас Монте-Порцио шайқасы (Тускулум шайқасы деп те аталады) 1167 жылы 29 мамырда Киелі Рим империясы мен Рим коммунасы арасында өтті. Бір тарихшының айтуынша, Рим әскері "бір ғасырдан бері соғысқа шыққан ең ірі әскер" болған. Бір тарихшы Монте-Порционың Рим қаласына тигізген әсерін салыстырып, оны "Орта ғасырлардағы Канна" деп атаған. Соғыс орны - Римнен оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жердегі "Пратапорчи" деп аталатын жердегі шағын төбе мен Тускулум қаласының қабырғалары арасындағы алаң. Өзінің Chronica Universalis атты ғаламдық хроникасында қазіргі жазушы Сикард Кремоналық шайқас орнын "Монте Порционың жанында" (Montem Portium) деп сипаттаған. Монте-Порцио шайқасы - Италия қалалары мен Киелі Рим империясы арасындағы ұзақ күрес. 1166 жылы Барбаросса империализмге қарсы Папа Александр III-ді құлату және өзінің антипапасы Паскаль III-ді орнату ниетімен Италияға экспедицияға аттанды. Ол сондай-ақ империяның екі атақты прелатын, Кельн архиепискобы Рейнальд пен Майнц архиепискобы Кристианды, императордың билігіне әлі де қарсылық білдіретін қала-мемлекеттерді бағындыру үшін Лациумға (Римді қоршаған аймақ) әскерлерге қолбасшылық етуге жіберді. 18 мамырда Рейнальд Цивитавеккияны басып алды, содан кейін достық қалаға көшті. Рим әскері ұзақ уақыт бойы қарсыласы Тускулумды қудалап келген. Папа Александр Барбароссаның Раиноға көмекке келетінін білгендіктен, римдіктерді оның қаласына шабуыл жасамауға шақырды. Бұл әрекет нәтиже бермеді: Рим коммунасының консулы (басшысы) Рейнальдтың Тускулумға келгенін білгенде, ол әскерін қаладағы архиепископты қоршауға жіберді. Рим әскері жақындаған кезде граф Рейн мен архиепископ Рейналд жағалаудағы Анконаны қоршап алған Кристианға хабар жіберіп, оларды құтқаруға шақырды. Кристианның әскері ішінде Лиеж епискобы Александр II және Лорителло графы Роберт III қолбасшылық еткен әскерлер болды. Христианның қолбасшылығындағы әскерлердің жалпы саны 1300 шамасында болды, ол, Отон Санк-Блазианның айтуынша, 500 рыцарь (заманауи латын тіліндегі әскерилер) мен 800 кесарян (император әскерлері) құрамында болды. Отто 300 адамды Тускулумға орналастырады. Басқа да жылнамашылар Кристианның қасында 1000 атлы әскері мен Брабантия жалдамалы әскері бар екенін айтады. Крисстианның әскерінің саны 500 адам деп есептелген. Крисхен әскерін төбе басына қосқызады да, бір күн бойы тынығып, шешімді келісуге тырысады. Коммуналды Рим әскері Кристианның дипломатиялық ұсыныстарын қабылдамады және оның орнына Уитсендейде бүкіл күштерімен, 10,000-ға жуық нашар қаруланған адамдармен шабуыл жасады. Рим әскерінің басшысы кім болғаны белгісіз, бірақ ол Оддо Франгипани болған шығар. Император әскерлері саны жағынан жеңіліске ұшырады, бірақ олар тәртіпті және жақсы қаруланды. Брабантиндер Рейннальдтың Кельн қаласынан келген ат әскерімен бірге римдік жаяу әскердің шабуылына төтеп берді. Тускулумнан екі соғыс римдіктерді екіге бөліп, бірі олардың қапталына, екіншісі ортаға ұшты. Римдік ат әскері даладан қашып бара жатқанда, брабантиандықтар римдік лагерьге қарай түсті. Рим әскерінің үштен бірі ғана түнгі мезгілде Рим қабырғасының ішіне кірді. Мыңдаған адам тұтқынға алынып, Витербоға жіберілді (оның ішінде Оддо Франгипанидің ұлы), ал көбісі далада және жолда өліп қалды. Рим папасы мен Оддо Колозейге (ол кезде қамал сияқты бекіністі) қашып, көмек шақырды. Қала қоршауға алынады. Кейін папа Беневенто қаласына қашып кетіп, император Римге кірді. Алайда император әскеріне безгек немесе оба толқыны қатты әсер етті, сондықтан Барбаросса өзінің әскерін Германияға қайтарып алды.
The Battle of Monte Porzio (also called the Battle of Tusculum) was fought on 29 May 1167 between the Holy Roman Empire and the Commune of Rome. The communal Roman army, which one historian has called the "greatest army which Rome had sent into the field in centuries", was defeated by the forces of the Emperor Frederick Barbarossa and his local allies, the Counts of Tusculum and the ruler of Albano. Comparing its effect on the city of Rome, one historian has called Monte Porzio the "Cannae of the Middle Ages". The site of the battle was the field between a small hill and the walls of the city of Tusculum, at a place called "Prataporci", about 25 km southeast of Rome. In his universal chronicle, the Chronica Universalis, the contemporary writer Sicard of Cremona describes the site of battle as "near Monte Porzio" (apud Montem Portium). The Battle of Monte Porzio is part of the long struggle between the Italian city states and the Holy Roman Empire. In 1166, Barbarossa set out on an expedition to Italy with the intent of deposing the anti imperialist Pope Alexander III and setting up his own antipope, Paschal III. He also sent two eminent prelates of the Empire, Archbishop Rainald of Cologne and Archbishop Christian of Mainz, commanding armies into Latium (the region around Rome) to subdue those city states still opposing the power of the emperor. On 18 May, Rainald took Civitavecchia and then moved into the friendly city of Tusculum, possibly at the suggestion of Count Raino, an imperialist. The communal Roman army had been harassing Tusculum, a longtime rival. Pope Alexander, knowing that Barbarossa was likely to come to Raino's assistance, urged the Romans to abstain from attacking his city. It did not work: when the consul (leader) of the Roman commune learned of the arrival of Rainald at Tusculum, he sent an army to besiege the archbishop in the city. With the Roman army approaching, Count Raino and Archbishop Rainald sent word to Christian, who was away besieging Ancona on the coast, to come to their relief. Within Christian's army were the forces commanded by Bishop Alexander II of Liège, and Count Robert III of Loritello. The total number of troops Christian was leading was about 1,300, which, according to Otto of Sankt Blasien, was a combination of 500 knights (milites in contemporary Latin) and 800 caesarianos (imperial troops). Otto places 300 men inside Tusculum. Other chroniclers claimed Christian had with him 1,000 cavalry and some Brabantine mercenaries. The lowest estimate of Christian's forces put it at 500 men. Christian encamped his army beside the hill and rested for a day while trying to negotiate a resolution. The communal Roman army refused Christian's diplomatic overtures and instead attacked with their whole force, numbering 10,000 poorly armed men, on Whitsunday. The name of the leader of the Roman force has not been preserved, but it may have been Oddo Frangipani. The Imperial forces were gravely outnumbered, but they were more disciplined and better armed. The Brabantines together with the cavalry from Rainald's city, Cologne, withstood the charge of the Roman infantry. Two sallies from Tusculum divided the Romans: one hitting their flank and one running through the centre. As the Roman cavalry fled the field, the Brabantines descended on the Roman camp. Only a third of the Roman army had made it inside Rome's walls before nightfall. Thousands were eventually taken prisoner and sent to Viterbo (including a son of Oddo Frangipani), and more were left dead on the field and the road. The pope and Oddo took refuge in the Colosseum (which at the time was fortified like a castle) and called in reinforcements. The city prepared for a siege. Later the pope fled to the city of Benevento and the Emperor entered Rome. The Imperial army, however, was hard hit by a wave of either malaria or plague, and Barbarossa withdrew his forces to Germany.
Қазіргі заманғы есептер
Бұл шайқастың бірнеше заманауи деректері бар, соның ішінде архиепископ Рейналдтың хаты бар. Сент-Блазианның Оттоның шайқасы туралы бұл жазба Monumenta Germanica Historica Scriptores SS., 20-дан алынған. 1166 жылы, Мәсіхтің туғанына байланысты, император Фридрих, жоғарыда айтылғандай, княздер арасындағы қақтығысты шешіп, Германиядағы жағдайды жақсы қалпына келтіргеннен кейін, империяның барлық бөліктерінен әскер жинады және оны Италияға бастап, төртінші рет Альп тауларын кесіп өтті. Содан кейін ол Апеннинді кесіп өтіп, Тоскана арқылы әскерін бастап, Анконаға қарай бет алды және Анконаның бүлікші қаласын қоршауға алды. Осы арада Кельн архиепискобы Рейннальд, бұрын императордан императорлық іс бойынша бөлініп кеткен, Римге жақын Тускулан замогына қарсы бұрылды, өйткені ол өзінің корпусымен қайтып оралды. Бұл туралы хабар Римге жеткенде, Рим әскері бүкіл қаладан шығып, әміршінің масқарасына айналған әміршіге шабуыл жасады. Бұл туралы Анконадағы императорға хабарлағаннан кейін, ол княздерді жинап, Анконаны қоршаудан босатып, архиепископқа көмекке бару керек пе, жоқ па деп сұрады. Кейбір әміршілер, олардың көпшілігі дінге кірмейтіндер, қорқынышты хабарлардың таралуынан қорқып, қоршауды алып тастау туралы кеңес берді. Бұл келісімге ашулы княздер, өйткені, княздер оған және оның әріптестеріне аз көңіл бөлді немесе оларды қауіп-қатерде қалдырды, Майнцтың әсем архиепискобы Кристиан өз адамдарын және басқаларды шақырды, олардың көмегін ол өтінішпен және сыйлықтармен ала алады. Ол 500 салт атты мен 800 жалдамалы сарбазды жинап, әскерге лайықты қару-жарақтар жинап, архиепископты босату үшін римдіктерге қарсы тусклуанға қарай аттанды. Ол сол жерге жетіп, римдіктерге қарсы қостарын тікті. Сол күні жауынгерлеріне тынығып, тыныштық орнатуды өтінді. Осылайша ол өздерінің талаптарымен жеңіске жетеді деп үміттенді. Алайда римдіктердің өздері ежелгі замандағылардан осы және басқа да жағынан мүлдем өзгеше болды. Олар оның өтінішіне құлақ аспайтынын айтып, асқақтай қорқыта берді. Олар қоршауды тоқтатып, 30000 жауынгерді 500 неміс салт аттыларына қарсы сапқа қойды. Бірақ архиепископ олардың берген жауабына мүлдем сенбейді, өйткені ол соғыстың қиындықтарын жақсы білетін, ол өз адамдарын үлкен күшпен уәделер мен қауіп-қатерлермен шайқасқа шақырды. Жауларымен салыстырғанда олардың саны аз болса да, ол олардың шайқасқа дайын жауынгерлер екенін білген. Ол оларды әсем сөздермен ескертті, өйткені олар өздерінің отанынан және император әскерінен тым алыс болғандықтан, қашып кету үмітін жоғалта алмайды, бірақ олардың батыллығын және жауларына тән қорқынышты еске түсіріп, олар өмірлері үшін бар күш-қуатымен күресуі керек. Бірақ ол ер адамдарының неміс ашуына толы екенін ("animositate Teutonica") көрген кезде оның үгіт-насихаттары олардың жүректеріне белгілі бір жеңімсіз батылдық енгізді ол өзінің желілерін құрып, қайсысы бірінші күресу керектігін, қайсысы жаудың қарсыластарына флангтан кіріп, қайсысы күресте қиындыққа тап болғандарға көмек әкелуі керектігін нақтылады, ал өзі ең таңдаулы адамдармен көмек әкелетін позицияны алды. Ал енді ол Құдайға үміт артып, байрағын көтеріп, әскерін кеңінен жайып, римдіктерге қарсы соғысқа аттанды. Алайда, Кельн архиепискобы кез-келген жағдайда көмек бере алу үшін өзін және қамал гарнизонын және барлық адамдарын қаруландырды, олардың саны 300 жақсы қаруланған салт аттылар деп бағаланады, және ол шайқастың басталуына дейін қалада тыныш қалды. Соғыс басталып, әскерлердің алғашқы шайқасында найзалар сынғаннан кейін, шайқас семсерлермен жүргізілді, ал екі жақтағы садақшылар күндізгі жарықты қар ұштары сияқты жебелерімен жасырды. Ал мынау, Кельн архиепискобы, өзінің құлшынысты салт аттыларымен бірге қамалдан шығып, римдіктерге арт жағынан шабуыл жасап, оларға батыл қарсы шықты, сондықтан олар барлық жағынан қоршалып, алдымен және артқы жағынан шабуыл жасады. Сондықтан римдіктер тек өздерінің салмағымен ғана күресіп жатқанда, епископ Кристиан өзінің адамдарымен олардың майдан шебінен еніп, олардың құрамының ортасын жарып, соққылармен жауды жауып тастады, олар осылайша шеберлікпен үш топқа бөлінді. Көптеген римдіктер өлтіріліп, тұтқынға алынды. Олар қашып кетіп, қалаға дейін қуып жетіп, қанды қырғынға ұшырады. Олар өздерінің ер азаматтарын осы қырғыннан шақыртып алғаннан кейін, епископтар майданға оралды және сол түні үлкен қуанышпен тойлады.