Кіріспе
Шотландиядағы саяси және құқықтық үдерістер Шотландиядағы жер реформасы - бұл жердің меншік құқығы, оның бөлінуі және оны реттейтін заңдар мен мүліктік және нормативтік заңдар арқылы өзгертіліп, реформаланып және жаңғыртылып отыратын үнемі жүргізіліп жатқан процесс.
Land reform in Scotland is the ongoing process by which the ownership of land, its distribution and the law which governs it is modified, reformed and modernised by property and regulatory law.
2003 жылғы актілер
2003 жылы Шотландия парламенті екі маңызды заң жобасын қабылдады: "Жер реформасы (Шотландия) туралы" және "Егіншілік шаруашылықтар туралы" заңдар. Жер реформасы (Шотландия) заңы үш бөлімнен тұрады, олар Шотландиядағы жер құқығы үш саласына қатысты ережелерді қамтиды: жерге қол жеткізу үшін құқықтық база құру, сатып алу құқығы және сатып алу құқығы. Бірінші бөлім Шотландиядағы ашық ауылға кедергісіз кіру дәстүрін ресмилендіреді. Ол жер мен ішкі суға жауапты қол жеткізудің негізін жасайды, егер шаруашылық және аң аулау сияқты іс-шараларға зиян келтірмеуге немесе кедергі келтірмеуге қамқорлық жасалса. Қол жеткізу құқығы барлық моторсыз әрекеттерге, соның ішінде жаяу жүру, велосипедпен жүру, атпен жүру және далалық кемпингке қолданылады. Сонымен қатар, олар қайықта жүзу, ескіру, жүзу және суға түсу үшін ішкі суларға кіруге мүмкіндік береді. Заңның бұл аспектісі Шотландияның ашық ауада пайдалану туралы кодексінде көрсетілген ерекше тәсілге сәйкес келеді, онда жерді басқарушылардың, ауылдық жерлерді пайдаланушылардың және демалыс орындарын басқарушылардың құқықтары мен міндеттері нақтыланады. Англия мен Уэльс үшін осыған ұқсас заңдар 2000 жылғы "Ауылдық жерлер және жол құқығы туралы" заңмен қабылданды. Заңның екінші бөлігі сатып алудың қоғамдық құқығын белгілейді, бұл 10 000-ға дейінгі тұрғыны бар қауымдарға жер үлесін тіркеуге мүмкіндік береді, егер меншік иесі жерді сату үшін ұсынса немесе меншік құқығын беруге ниеттенсе, оларға бас тарту құқығы беріледі, егер сатып алуды жүзеге асыру үшін өкілдік етуші қоғамдық орган құрылуы мүмкін. Үшінші бөлікте қолөнершілер қауымдастығының сатып алу құқығын белгілейді, ол қолөнершілер қауымдастығына қолөнершілер мен оларға байланысты жерлерді қолданыстағы жер иелерінен сатып алуға мүмкіндік береді. Бұл жерді сатып алудың қоғамдық құқығынан ерекшеленеді, өйткені оны кез-келген уақытта пайдалануға болады, жердің нарыққа шығарылғанына қарамастан, жерді сатып алушылар қауымдастығына жерді сатып алуға мүмкіндік береді, тіпті дайын сатушы болмаған жағдайда да. 2003 жылғы "Егіншілік шаруашылықтар (Шотландия) туралы" заң 1991 жылғы "Егіншілік шаруашылықтар (Шотландия) туралы" заңға сәйкес ауыл шаруашылығы шаруашылықтарына қатысты заңды өзгертеді. Ол ауыл шаруашылығы жерлерін жалға алудың жаңа түрлерін қарастырады және осы жалға алулар, кейбір ауыл шаруашылығы жерлерін жалға алушылардың жерді сатып алу құқығы және кейбір ауыл шаруашылығы жерлерін ауыл шаруашылығы мақсатына емес пайдалану туралы ережелерді қарастырады. Ол кейбір ауыл шаруашылығы жалдау шарттарына қатысты, онда жалдаушы - серіктестік, сондай-ақ жер иелері мен жалдаушылар арасындағы ауыл шаруашылығы жалдау шарттарына байланысты дауларды шешу туралы арнайы ережелерді енгізеді.
SNP үкіметі (2007 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2007 жылғы мамырдағы Шотландия парламенті сайлауы алғаш рет Шотландия ұлттық партиясының азшылық үкіметін құрады. СНП үкіметінің бірінші өкілеттік мерзімі жер реформасына қатысты іс-қимылдың жоқтығымен ерекшеленді. Алайда, 2011 жылы қайта сайланғаннан кейін, бұл жолы парламенттік көпшілікпен, жер реформасы үкіметтік күн тәртібіне қайта оралды. Шотландия үкіметі 2012 жылы Жер реформасын қарау тобын құрды және бірінші министр Алекс Салмонд 2013 жылы 2020 жылға қарай 1 миллион акр жерді қауым иелігінде көру мақсатын жариялады. Жер реформасын қарау тобына жер реформасы ауылдық және қалалық қауымдастықтарға жердің иесі, басқаруы, басқаруы мен пайдалануына қатысуға, осы жерді сатып алуға және басқаруға көмектесуге және Шотландияда жер, адамдар, экономика және қоршаған орта арасындағы жаңа қатынастарды дамытуға қалай мүмкіндік беретінін анықтау міндеті берілді. 2014 жылдың мамыр айында жарияланған қорытынды баяндамасында Шотландияда жер иелігін жаңғырту және әртараптандыру және тұрақты дамуды ынталандыру бойынша саясаттар ұсынылды, олардың кейбіреулері 2015 жылғы Қоғамдық өкілеттілікті (Шотландия) және 2016 жылғы Жер реформасы (Шотландия) заңдарының негізін құрайды. Осы кезеңде жерді тіркеу және т.б. Шотландияның 2012 жылғы (Шотландия) Заңымен Шотландиядағы барлық жерлерді 10 жыл ішінде Шотландияның жер тізіліміне тіркеу мақсатында Шотландиядағы тасымалдау жүйесіне өзгерістер енгізілді. Заңға дейін жерді тіркеуге сату арқылы жерді тіркеуге болатын, ал жерді басқа жерге беру бірінші тіркеуге әкеп соқпаған. Заң бойынша алғашқы тіркеу үшін себепші факторлар кеңейтілді, бұл мүлiктiң кез келген ауысуын немесе ұзақ мерзімді жалға алу шартына қол қоюды қамтиды, бұл ескірген актіге негізделген Сасин тізілімінен картаға негізделген Жер тізіліміне көшуді жеделдету үшін.
Salvesen v Riddell ісі (20122013)
2012 жылы Ұлыбританияның Жоғарғы соты ауыл шаруашылығы шаруашылықтары туралы заңның бір бөлімін даулап, тоқтатты. Бұл шешімге Ормистон маңындағы Пистон фермасының иесі Сальвенсеннің шағымдауы себеп болды. Ридделлдер осы ферманың жалға алушылары болды және 2003 жылғы "Шартты серіктестік" жалға алу туралы заңның 72-бабында белгіленген мерзімге жалға алу туралы. Шотландия парламентіне ұсынылған бастапқы заң жобасында жер иелерінің жалға алушылардың жалға алу шарттарын бұзу мүмкіндігі шектелген. Бастапқыда бұл шектеудің басталу күні 2003 жылдың 4 ақпанына белгіленді. Бұл көптеген үй иелеріне, соның ішінде Salvesen компаниясына, 2003 жылғы 3 ақпанға дейін жалға алушылардың жалға алуын тоқтатуға әкелді. 72-бапқа енгізілген кейінгі түзетулер шектеулердің басталу күнін 2002 жылғы 16 қыркүйекке дейін ретроактивті түрде белгіледі, бұл Salvesen-тің тоқтату туралы хабарламасын жарамсыз етті, сондықтан жалға алу мерзімі белгіленген мерзімге емес, келісілген мерзім аяқталғаннан кейін белгісіз мерзімге жалға алуы мүмкін, осылайша олардың арасындағы бастапқы келісімді толығымен өзгертті. Salvesen сотты бұған дейін сотқа жүгінген, бірақ ол оны жоққа шығарды. Содан кейін ол Сот сессиясына шағым жасады және Ұлыбританияның Жоғарғы сотына жүгінуге рұқсат алды. Оның басты талап-арызы 72-баптың оған Адам құқықтары туралы Еуропалық Конвенцияның 1-бабында кепілдік берілген меншік құқықтарына қайшы келетіндігі болды. Жоғарғы Сот бір ауыздан шағымды қабылдады. Ол 2003 жылғы Актінің 72-бабының 10-тармағымен Сальвенс мырзаның A1P1 құқықтары бұзылған және бұл ереже 1998 жылғы Шотландия туралы заңға сәйкес Шотландия Парламентінің заңнамалық құзыреті шегінен тыс деп тапты.
Қоғамдық өкілеттілікті арттыру (Шотландия) туралы 2015 жылғы заң
2015 жылғы Қоғамдық өкілеттілік (Шотландия) туралы заң SNP үкіметі кезінде қабылданған жер реформасының алғашқы ірі заң жобасы болды. Оның ережелері жергілікті қоғамдастықтың өзін-өзі басқаруына және саясаттың және жоспарлаудың қоғамдық қатысуына қатысты әртүрлі салаларды қамтиды, соның ішінде тікелей жермен байланысты. Олардың ең бастысы - Қоғамдық сатып алу құқығын кез келген көлемдегі қауымдастықтарға, соның ішінде алғаш рет қалалық аймақтарда да, кеңейту болды. Сонымен қатар, ол жерді сатып алуға жаңа қоғамдық құқық енгізді. 2003 жылғы заңда көрсетілгендей, бұл жаңа құқық сатып алуды ұйымдастыруға дайын сатушыны қажет етпейді. Шотландия министрлері жер иелерін жерді тіркелген жер үлесі бар қауымдастықтарға сатуға мәжбүрлей алады, егер олар сату жергілікті тұрақты дамуға ықпал етуі мүмкін деп санаса. Бұдан басқа ережелер бойынша жергілікті билік органдары, Шотландия министрлері және басқа да шотландтық мемлекеттік органдар иелігіндегі жерлерді және ғимараттарды сатып алу, жалға беру, басқару немесе пайдалануды сұрауға құқығы бар, тиісті органдар бұлардың тізілімін құруға және сақтауға міндетті. Заң жалпыға ортақ игіліктерді реформалауды жүзеге асырды, жергілікті билік органдары өздерінің иелігіндегі барлық ортақ игіліктердің тізілімдерін құруды және жүргізуді және ортақ игіліктердің пайдалануын өзгерту немесе жою алдында жергілікті қоғамдастық органдарына хабарлауды және консультация алуды талап етті. Бөлшек ақшаны бөлу туралы заңнаманы жаңарту және жеңілдету. Сонымен қатар, жергілікті билік орындары күту тізімдері белгілі бір мөлшерден асқан жағдайда жер үлестіру шараларын қолдануды талап етеді, жер үлестіру үшін қорғанысты күшейтеді, жалға алу ақысын реттейді және жалға алушыларға жер үлестіруде өндірілген азық-түлікті пайда көздемей сатуды рұқсат етеді. Заң бойынша жергілікті билік органдары азық-түлік өсіру стратегиясын әзірлеуді, соның ішінде жерді бөлу орындары ретінде немесе әлеуетті жерді қоғамдық егістік ретінде пайдалануды талап етті. Шотландияның қоғамдастықтарды нығайту мен жергілікті тұрғындарды қолдау мәселесіне қатысты ұстанымы Ұлыбританияның басқа елдерінен айырмашылығы бар, бірақ ортақ стратегияны, ортақ ресурстарды және ортақ жауапкершілікті қамтамасыз етуде маңызды қиындықтар бар.
2016 жылғы Жер реформасы (Шотландия) туралы заң
2013 жылы сол кездегі ауылдық істер және қоршаған орта жөніндегі министрлік хатшысы Ричард Локхед жер иелігін және пайдалану жағдайын, жалға алушымен меншік қатынастарын және барлық тиісті заңнаманы зерттейтін ауыл шаруашылығы шаруашылықтарын тексеруді бастауын жариялады. 2015 жылдың қаңтар айында қорытынды есеп жарияланды, ал ұсыныстар консультация үшін ұсынылды. Шотландия үкіметі консультацияларға жауаптар алған соң, 2015 жылғы 22 маусымда Шотландия парламентіне жер реформасы туралы заң жобасын ұсынды. Шотландия парламенті 2016 жылдың 16 наурызында заң жобасын қабылдады, ал 2016 жылдың 22 наурызында ол Корольдік келісімді алды. Заңның ең радикалды және даулы ережесі - тұрақты даму үшін сатып алу құқығының құрылуы. Бұл шотланд министрлеріне жеке меншік жерді тіркелген мүддесі бар қоғамдық ұйым сатып алуды мақұлдауға мүмкіндік берді. Кроктингтің сатып алу құқығы мен тасталған немесе бос қалған жерлерді сатып алу құқығы сияқты, тұрақты даму үшін сатып алу құқығы да сатушыны қажет етпейді, бірақ министрлерге жер иелерін сатуға мәжбүрлеуге мүмкіндік береді, егер олар сату аймақтағы тұрақты дамуды одан әрі дамытады деп шешсе. Қоғамдық органдар сондай-ақ үшінші тарапқа жерді осындай негізде сатып алуға рұқсат беру туралы мүдделілігін тіркей алады. Бұл жаңа Қоғамдық Сатып алу құқығы Заңның жалғыз ережесі емес еді. Заң бойынша Шотландия үкіметі "жер құқығы мен міндеттері туралы" мәлімдеме жасап, жер реформасының мақсаттарын белгілейді және Шотландияның жер реформасын жүргізу және Шотландия министрлерінің мақұлдауы үшін стратегиялық жоспар дайындау үшін Шотландияның жер комиссиясын құрады. Заңның басқа ережелері жерді басқаратын адамдардың идентификациясын талап ететін жаңа ережелерді қамтыды, ал алынған ақпарат Шотландияның жер тізілімінде көрсетіледі; спорттық құқықтарды салықтан босатуды алып тастау, бағалану керек; және Шотландияның табиғи мұрасына бұқаларды басқаруды бақылауға қосымша өкілеттіктер берілді. Сондай-ақ, негізгі жолдарды өзгерту қажет болған жағдайда, хабарлама және консультация беруді қарастырады. Заңның басқа да ережелері ауыл шаруашылығы жалдамасына қатысты, оның ішінде жалдамалы фермерлерді жер аударылудан қорғау, жер иелеріне қатысты жалдамалыларға артық құқықтар беретін қазіргі заманғы шектеулі жалдама енгізу және жалдамалылардың және мұрагерлердің санын кеңейту. Сонымен қатар, 1991 жылғы "Егіншілік шаруашылықтары туралы (Шотландия) заңына" сәйкес жалға алушылар сатып алу құқығын тіркеген деп есептеледі. 2012 жылдан бастап Шотландия үшін ауыл шаруашылығы жерлерін пайдалану статистикасын жыл сайын Central Association of Agricultural Valuers жариялайды, ал 2019 жылғы сандар жалға берудің төмен деңгейін көрсетеді және жалға берілген жердің көп бөлігі ғимараттарсыз немесе жалға алушы инвестицияламайтын бос жер.
Үй иелерінің сын-пікірлері
2013 жылдың тамызында Роксбург герцогының жер иелері Жер реформасын қарау тобының жұмысы мен қауымдық меншікке назар аудару туралы алаңдаушылық білдірді. Жер иелері жеке меншік тиімділік пен жерді игеруден құрып бара жатқан жануарлар түрлерін қорғауды қамтамасыз еткенін мәлімдеді. Сонымен қатар, шотланд жеріне жеке меншік ие болудың басқа да әлеуметтік, экономикалық және экологиялық пайдасы болды. Роксбург герцогы экономикалық әсерлер мен ауыл шаруашылығы саласына әсер ету туралы ерекше алаңдаушылық білдіріп, былай деді: text=Жеке меншік құқығына қауіп төндіретін және жеке кәсіпкерлік, инвестициялар мен дамуға кері әсер ететін немесе жас асыл тұқымды фермерлерді ауыл шаруашылығы баспалдағына табан тіреу мүмкіндігінен айыратын радикалды ұсыныстар біздің ойымызша өте зиянды болады және қатысы бар қауымдастықтардың мүдделеріне қарсы әрекет етеді. Марк Кумбс, 10-шы Букклех герцогының меншігіндегі Квинсбери есімді есімнің басқарушысы, "меншікті өзгерту мақсаты басқа тарапқа қазіргі меншік иесі жүзеге асырып жатқандай іс-әрекетті жүргізуге мүмкіндік беру болса, бұл да алаңдатады, өйткені бұл меншік құқықтарының мәніне қарсы келеді және Шотландияның саяси денесіне сәйкес келмейтін ұжымдық саяси көзқарасқа бағытталған нақты қадамды ұсынады". Бұл жер иелерінің меншік құқығына нұқсан келтіреді, өйткені бұл олардың өз меншігін бақылаудан айырады. Seafield және Strathspey Estates жер концентрациясы жаман нәрсе емес, өйткені ол тиімді басқаруға әкелуі мүмкін деп дәлелдеді. Seafield and Strathspey Estates - бұл Спей өзеніндегі somon биттерін қамтитын кәсіпорын, оны Seafield графының отбасы атынан басқарады. Оның айтуынша, жер иелері жергілікті және орталық үкіметтердің тиімсіздігі үшін кінәлі. Шотландияда жер реформасын қолдаған адамдар "көптеген акр жердің иелері аз" деген аңыз айтады. "Көптеген акр жердің иелері аз" деген пікір дұрыс болуы мүмкін, бірақ бұл жаман нәрсе екенін дәлелдейтін дәлелдер өте аз".
text=Radical proposals that threaten private property rights and which impact adversely on private enterprise, investment and development or which deprive young aspiring farmers the opportunity to get a firm foothold on the farming ladder would be immensely damaging in our view and act against the interests of the communities involved.|author=Duke of Roxburghe|source=August 2013, quoted in The Scotsman newspaper
Many other landlords opposed the passage of the Land Reform (Scotland) Act 2016. Mark Coombs, the estate manager of the Queensberry Estate, owned by the 10th Duke of Buccleuch, stated that "there are also concerns if the purpose of changing the ownership is simply to allow another party to carry out the same activity as is currently being undertaken by the existing owner as this strikes at the essence of ownership rights and suggests a clear move towards a more collectivist political view which is not representative of the body politic of Scotland." Thus hurting the property rights of the landowners since it strips them of control of their property. Seafield and Strathspey Estates argued that land concentration is not a bad thing, as it may lead to more efficient management. Seafield and Strathspey Estates is a enterprise which includes salmon beats on the River Spey, and is managed on behalf of the family of the Earl of Seafield. It said landowners were being blamed for the inefficiencies of local and central government. "There is a myth presented by individuals sponsoring land reform in Scotland that 'too many acres are owned by too few individuals.' It may be true that 'many acres are owned by few individuals' but there is very little evidence presented to show that this is a bad thing".
Қоғамдық бағыт
Шотландияда жер реформасы жергілікті жер иелігіне баса назар аударумен ерекшеленеді, Шотландия үкіметі 2020 жылға қарай жергілікті жер иелігіне 1 миллион акр жерді беру мақсатын қабылдады. Жер реформасының басым бөлігі жеке шаруаларға жер иелігін беруге бағытталған. Ал 2003 және 2016 жылғы "Жер реформасы (Шотландия) туралы" заңдар географиялық аймақта тұратын бүкіл қауымдарға сатып алу құқығын береді.