Кіріспе

Ирактың археологиялық орны Жемдет Наср (جمدة نصر) (сонымен қатар Жамдат Наср) - Бабил губернаторлығында (Ирак) орналасқан Tell немесе қоныс үйірмесі. Ол ең жақсы Жемдет Наср кезеңінің (31002900 б.з.д.) есімді типтік орны ретінде танымал және ең көне шумерлік қалалардың бірі болды. Бұл қала Телл Баргутиат деген үлкен қаламен жанасып жатыр. Бұл жерді алғаш рет 1926 жылы Стивен Лэнгдон қазып шығарған, ол бұл жердің ежелгі әкімшілік орталығы деп саналатын үлкен саз кірпіш ғимараттан Proto Cuneiform балшық тақташаларын тапты. Екінші маусым 1928 жылы өтті, бірақ бұл маусым өте нашар тіркелді. 1980 жылдары британдық археолог Роджер Мэтьюс басқаратын қазба жұмыстары Лэнгдон қазба жасаған ғимаратты басқа жерге көшіру үшін жүргізілді. Бұл қазбалар бұл жердің Убайд, Урук және І династияның ерте кезеңдерінде де орналасқандығын көрсетті. НИ энсиін атаған кезде табылған мәтіндерге сүйене отырып. Бұл оның ежелгі атауы деп есептеледі. Ежелгі заманда қала Шумердің басқа да ірі орталықтарымен байланыстыратын каналдың бойында орналасқан.

Археология

1925 жылы Киш жерін қазып жатқан топқа жергілікті тұрғындар Киштің солтүстік-шығысында орналасқан Жемдет Наср деген жерде қыш тақташалар мен боялған қыш бұйымдар тапқан деген хабар келді. Кейіннен 1926 жылы 6 қаңтарда Лэнгдон мен Генри Филд бұл жерге барып, бірнеше пиктографиялық тақташалар табылғаннан кейін қазба жұмыстары қажет деп шешті. Кейбір күйген дәндер табылды, кейіннен олар бұршақ бидай (Triticum turgidum) деп анықталды, бұл аймақтағы ең көне үлгі. Жемдет Насрдағы алғашқы қазба жұмыстары 1926 жылы Оксфорд университетінің ассириология профессоры және Киш қазбаларының директоры Стивен Лэнгдонның басшылығымен жүргізілді. Қазба жұмыстары бір айдан астам уақытқа созылды, 12 мен 60 жұмысшы жұмыс істеді. Лэнгдон археолог емес еді, тіпті сол кездегі стандарттарға қарағанда, Леонард Вуллидің Урдағы еңбегі оның жазбаларын өте нашар сақтағанын көрсетеді. Ол Джемдет Насрда қызбаға шалдығады, одан ешқашан толық айыққан жоқ, бұл қазба маусымын аяқтады. Нәтижесінде, табылған бұйымдардың, соның ішінде тақташалардың нақты орындары туралы көптеген мәліметтер жоғалып кетті. 4500 шаршы метрлік (92 метрге 48 метр) саз кірпішпен салынған үлкен ғимарат қазылып, онда прото клинописьтік балшық тақташалардың үлкен жинағы табылды. Кірпіштер Riemchen (20 х 8 5 х 8 см) және Flachziegel (23 х 9 х 6 5 см) типтерінде қолданылған, олардың кейбіреулері пісірілген, ал соңғылары. Барлық пісірілген кірпіштерді пісіру алдында бір сантиметрлік үш тесікпен тесіп шыққан. 1928 жылы екінші маусым ұйымдастырылды, ол 13-22 наурыз аралығында өтті және режиссері Л. Ч. Кейінгі уақытта Киш қаласындағы полигон директоры Уэтелин мен Генри Филд бірге болды. Бұл жолы 120-ға жуық жұмысшы жұмысқа алынды. Қазба жұмыстары 11 күннен кейін (20 күн жоспарланған) шегірткелердің таралуына байланысты тоқтатылды. Уэтелн қазба жұмыстарын жаттаған жоқ, бірақ сақталған жазбалардан Лэнгдонмен бір аймақта қазба жұмыстарын жүргізген көрінеді. 1988 және 1989 жылдары британдық археолог Роджер Мэтьюстың басшылығымен тағы екі қазба жұмыстары жүргізілді. 1988 жылғы маусымның мақсаты - бұл жерді археологиялық зерттеу жүргізу, Лэнгдон қазған, бірақ нашар жарияланған Б үйіндісідегі үлкен ғимаратты қайта қарау және А үйіндісінің бетінде көрінетін Нео-Вавилондық немесе кейінірек пісірілген кірпіш ғимаратты зерттеу. 1989 жылғы маусымда, тағы да Мэтьюс жетекшілік еткен, бұл жерде қазба үйі салынды. Зерттеулер осы аймақтағы ежелгі кәсіпті одан әрі зерттеу мақсатында B үйіндісіне бағытталған. А үйіндісінде ешқандай жұмыс жүргізілген жоқ. 1990 жылы шығанақтағы соғыс басталғаннан кейін, қазба жұмыстары жоспарланған, бірақ жүзеге асырылмады. Содан бері бұл жерде ешқандай жұмыс жүргізілмеген. Бұл қазбаның археологиялық мұрағаты әлі Бағдадта сақталған, бірақ суреттер қазір цифрлық түрге көшірілді. Жемдет Насрдағы табылған заттардың маңыздылығы 1920 жылдардағы қазба жұмыстарынан кейін бірден танылды. 1930 жылы Бағдадта өткен үлкен конференция кезінде Джемдет Наср кезеңі Месопотамия хронологиясына Урук кезеңі мен Ерте династиялық кезең аралығында енгізілген, Джемдет Наср есімді типтік сайт болып табылады. Содан бері Жемдет Наср дәуіріне тән жинақтау Ирактың оңтүстік-орталық бөлігіндегі басқа да жерлерде, соның ішінде Әбу Салабих, Фара, Ниппур, Ур және Урук қалаларында расталды. Бұл кезең біздің заманымыздан бұрын 3100 - 2900 жылдар деп саналады.

Жемдет Наср және оның қоршаған ортасы

Жемдет Наср атауы "Насрдың кішкентай үйіндісі" деп аударылады, ол ХХ ғасырдың басындағы көрнекті шейхтің атымен аталған. Жемдет Наср қазіргі уақыттағы Вавиль провинциясында орналасқан. 1950 жылдары Мұсайиб суландыру жобасы іске асырылғанға дейін бұл жер жартылай шөлді аймақта орналасқан. Бүгінде бұл жер егіншілік үшін суармалы болып келеді. А, В және С деп аталатын үш үйінді бір-біріне жақын орналасқан. A үйіндісі - бұл , биік және оның солтүстік-шығысында орналасқан B үйіндісінің жалпы ауданы бар, бұл A-ның жалпы ауданы , жазықтың қазіргі деңгейінен жоғары.

Жұмыс өтілі

Бұл жерді кем дегенде Убайд дәуірінде басып алған және ерте I династия кезеңінде болған деп есептеледі. Убайдтардың бұл жерді иемденгендігі қазба жұмыстары арқылы зерттелмеген, бірақ сол кезеңнен қалған қыш бұйымдарынан және А үйіндісінің бетінен табылған саз балшықтар мен саз конустың бөлшектерінен анықталады. 1920-ші жылдардағы және 1980-ші жылдардағы қазба жұмыстары нәтижесінде Орта Урук кезеңінің (б.з.д. Осы кезеңде А және В үйінділері қоныстанған сияқты. Уруктың соңғы кезеңінде (б.з.д. 4 мыңжылдықтың аяғында) Б үйіндісінде кең көлемді қоныс болуы керек, бірақ оның табиғатын жақсы қазылған археологиялық контексттердің жоқтығына байланысты анықтау қиын. Демдет Наср кезеңіндегі қоныстану (31002900 б.з.д.) Б үйіндісінің аумағына дейін созылған. Кейбір жерлер Лэнгдон қазба жұмыстарымен табылған бір ғана үлкен саз кірпіш ғимаратқа айналды, онда балшықтан жасалған тақташалар табылған. Осы ғимараттың ішінде және айналасында қыш құмыраларды жағу және нан пісіру үшін пештер, сондай-ақ тоқу сияқты басқа да қолөнер түрлері табылған. Бұл қолөнердің көбі, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өндірісі, прото клинопись тақташаларында айқын көрінеді, бұл экономиканың көп бөлігі орталықтандырылған және басқарылатындығын көрсетеді. Жемдет Насрдан алынған мәтіндерде "САНГА АБ" термині кездеседі, бұл жоғары лауазымды адамды білдіруі мүмкін. Ғимарат өртеніп кеткен болуы мүмкін. Ал алысқа созылатын сауда байланыстары туралы ешқандай дәлел жоқ; асыл тастар немесе басқа да экзотикалық материалдар табылған жоқ. Алайда, Жемдет Наср дәуіріне тән қыш бұйымдарының біртектілігі аймақтық байланыстар тығыз болған болуы керек дегенді білдіреді. Бұл ойды оңтүстік Месопотамиядағы Ларса, Ниппур, Ур, Урук және Телл Укаир қалаларын атаған Жемдет Наср тақташаларында табылған мөрлер де растайды. Жемдет Наср ғимаратының қирауынан кейін, бұл жерді игеру үзіліссіз жалғасқан сияқты, өйткені қыш құмыра формалары Жемдет Наср формаларынан І династияның алғашқы репертуарына біртіндеп өтуді көрсетеді. Осы кезеңдегі кем дегенде бір ғимарат Б үйіндісінде қазылып алынды. Ерте династиялық керамиканың жер бетіндегі таралуына сүйенсек, қоныс Джемдет Наср кезеңіндегіге қарағанда кішірек болған көрінеді. А үйіндісінде ерте I династиялық бір ғана қабір табылды, бірақ осы кезеңдегі басқа да тұрақтар жоқ. Қиыршық бетке көрінетін ғимарат парфяндық бекініс болған болуы мүмкін, бірақ осы аймақта жақсы даталанған қыш бұйымдарының болмауынан бұл датаны анықтау мүмкін емес.

Материалдық мәдениет

Жемдет Насрдың кенелі жазулы тақташаларынан басқа, суреттелген көп түсті және бір түсті қыш бұйымдары да атақ тапты. Суреттелген ыдыстарда геометриялық мотивтер мен жануарлар бейнелері, соның ішінде құстар, балықтар, ешкілер, бұзаулар, жыландар мен ағаштар бейнеленген. Алайда қыш құмыралардың басым көпшілігі безендірілмеген, ал суреттелген қыш құмыралардың көпшілігі үлкен орталық ғимараттан шыққан сияқты, бұл оның ерекше қызметі бар екенін көрсетеді. Күллі қыш бұйымдар: үлкен құмыралар, табақтар, ыдыстар мен тостағандар. Жемдет-Насрдан бірнеше балшықтан жасалған мөрлер, мөртаңбалар мен мөртаңбалардың іздері табылған. Стилистикалық тұрғыдан бұл мөрлер Урук дәуірінің жалғасы болып табылады. Цилиндрлі мөрлерде адамдар мен жануарлар өте қарапайым стильде бейнеленген. 80 - ден астам балшықтан жасалған тақташаларда адамдар, жануарлар, ғимараттар, ыдыстар және басқа да көрнекі суреттер бейнеленген. Тақташалардағы мөрлердің ешқайсысы сол жерде табылған мөрлермен бекітілген жоқ, бұл мөрлер Жемдет Насрдан тыс жерде жасалған немесе мөрлер тез бұзылатын материалдардан жасалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Он үш тақташадан табылған бір мөрде Жемдет Насрдың айналасындағы бірнеше қалалардың, соның ішінде Ларса, Ниппур, Ур және Уруктың есімдері жазылған. 1920-ші жылдардағы қазба жұмыстары кезінде табылған көптеген нысандардың нақты табылған жерлерін нашар жарияланым стандарттарына байланысты қайта құру мүмкін емес, сондықтан көптеген оларды жақсы стратиграфиялық және хронологиялық бақылауға ие басқа сайттарда табылған заттармен салыстыру арқылы ғана даталауға болады. 1920 жылдары табылған көптеген заттарды Урук дәуірінен І династияның ерте кезеңіне дейінгі уақытқа жатқызуға болады. Жемдет-Насрда мыстан жасалған заттар өте аз табылды. Бұлардың ішінде - атс, балық аулау ілгегі және қаз пішіндес кішкентай салса. Тас құмыраның ерекше түрі, оның тұтқалары мен жиегі кесінді тікбұрыштармен безендірілген, басқа бір жерде табылған жоқ. Бірнеше жалпақ жылтыратылған тастардың рөлін айқышты құрайтын сызықтармен кесу белгісіз, бірақ олар бола ретінде қолданылған деп болжанады. Олар Урук дәуіріндегі жерлерінде жиі кездеседі. Жемдет Насрдың айналасында қыш шикізат ретінде кеңінен тарағандықтан, қыштан жасалған бұйымдар өте көп. Олар: ыстықтан пісірілген кірпіштер, балшықтан жасалған қыралар, су құбыры сынықтары, шпатулалар, ораулар мен шағын арба дөңгелектері. Бұғаз, кішкентай салғыштар мен мүсіндер сүйек, қабық, тас, балшық пен фриттен жасалды.

Прото-куниформат мәтіндер

1925 жылы Киш жерін қазып жатқандарға жеткен балшық тақташалар Жемдет-Насрдан табылған алғашқы тақташалар емес шығар. 1915 жылға дейін бір француз көне заттар сатушысы осы жерден ұрлықпен алынған деп айтылған тақташаларды сатып алған. Ол оларды француз дилері Думани Фререске, Лувр мен Британдық мұражайға сатып жіберді, ал Думани Фререске қайта сатылғандарды кейіннен Чикагодағы Шығыстық институт үшін Джеймс Брест сатып алды. 1930 жылдары Киш қаласында тағы бір топ тақташалар сатып алынды және олардың Жемдет Насрдан келгені мәлім болды, бірақ бұл бұл тақташалар мен 1926 жылы Жемдет Насрдан қазылған тақташалар арасындағы стильдік айырмашылықтарға байланысты күмәнді. 1926 жылы алғашқы тұрақты қазба маусымында B үйіндісінде 150-ден 180-ге дейін таблеткалар табылды; қазбашылар жүргізген әкімшілік жұмыстарындағы олқылықтардың салдарынан қателік шегі. Кейбір тақташалар 1928 жылы Вателиннің жерінде қазба жұмыстары кезінде табылған болуы мүмкін. Қазбалардан табылған тақташалар Оксфордтағы Ашмолеан мұражайында және Бағдадтағы Ирактың ұлттық мұражайында сақталған. Бұл жазулар қай тілде жазылғаны анық белгісіз, бірақ олар шумер тілінде жазылған деп есептеледі. Қазіргі заманғы мұрағаттар Урук, Телл Укаир және Хафаджада табылған. Жемдет Насрдағы тақташалар негізінен әкімшілік есептер; орталықтандырылған билік тарапынан халыққа таратылған әртүрлі заттардың, азық-түлік заттардың және жануарлардың ұзақ тізімдері. Осылайша, бұл мәтіндер басқа да нәрселермен қатар, астық өсіру, өңдеу және қайта бөлу, мал қораларын санау, сыра, балық, жеміс-жидек және тоқыма сияқты екінші өнімдерді тарату, сондай-ақ анықталмаған табиғаттағы әртүрлі заттарды құжаттайды. Алты тақташада жер бетін өлшеу арқылы ауыл шаруашылығының алқаптарын есептеу туралы айтылған, бұл мұндай есептеулердің ең ерте кездескені.