Кіріспе

АҚШ негізінен Солтүстік Америкада орналасқан мемлекет. Америка Құрама Штаттарының демографиясы халық тығыздығы, этникалық құрамы, білім деңгейі, халықтың денсаулығы, экономикалық жағдайы, діни байланыстары және халыққа қатысты басқа да мәселелерді қамтиды.

Тарихи халық санағы

Келесі кесте 1610-2020 жылдар аралығындағы халық саны туралы мәліметтерді көрсетеді. 1610 жылы және 1860 жылдан кейін жүргізілген санақтарға американдықтар кірмейді.

Жыл Халық саны Өсу қарқыны
1610 350 N/A
1620 2,302 557.71%
1630 4,646 101.82%
1640 26,634 473.27%
1650 50,368 89.11%
1660 75,058 49.01%
1670 111,935 49.13%
1680 151,507 34.35%
1690 210,372 38.85%
1700 250,888 19.26%
1710 331,711 32.21%
1720 466,185 40.54%
1730 629,445 35.02%
1740 905,563 43.87%
1750 1,170,760 29.29%
1760 1,593,625 36.12%
1770 2,148,076 34.79%
1780 2,780,369 29.44%
1790 3,929,214 41.32%
1800 5,308,483 35.10%
1810 7,239,881 36.38%
1820 9,638,453 33.13%
1830 12,866,020 33.49%
1840 17,069,453 32.67%
1850 23,191,876 35.87%
1860 31,443,321 35.58%
1870 38,558,371 22.63%
1880 50,189,209 30.16%
1890 62,979,766 25.48%
1900 76,212,168 21.01%
1910 92,228,496 21.02%
1920 106,021,537 14.96%
1930 123,202,624 16.21%
1940 132,164,569 7.27%
1950 151,325,798 14.50%
1960 179,323,175 18.50%
1970 203,211,926 13.32%
1980 226,545,805 11.48%
1990 248,709,873 9.78%
2000 281,421,906 13.15%
2010 308,745,538 9.71%
2020 331,449,281 7.35%

a U. S. Census Bureau 2020 census.

Ортаңғы колониялар

Ортадағы колониялардың қоныстары Нью-Йорк қаласынан (1626 жылы голландтар құрған, 1664 жылы ағылшындар басып алған) және Филадельфия, Пенсильваниядан (1682 жылы құрылған) батысқа қарай шашырап орналасқан. Голландтар бастаған Нью-Йорк колониясы көптеген түрлі ұлттардың өкілдерін біріктірді және 1700 жылдан кейін маңызды сауда және коммерциялық орталыққа айналды. Пенсильванияға 1680-1725 жылдар аралығында, негізінен Англияның Солтүстік Мидлендс аймағынан көшіп келген квакерлер ондаған жылдар бойы үстемдік етті. Филадельфияның негізгі сауда орталығын көбінесе өркендеген квакерлер басқарды, ал Делавэр өзені аңғарында күшті неміс контингенттері бар көптеген шағын шаруашылық және сауда қауымдастықтары оларды толықтырды. 1680 жылы Пенсильвания құрылғаннан бастап орта колонияларға көптеген қоныс аударушылар келді, оларға дін бостандығы мен жақсы, арзан жер үшін әртүрлі протестанттық секталар қоныстанды. Осы қоныс аударушылардың шамамен 60% неміс, ал 33% ағылшын тегінен шыққан. 1780 жылға қарай Нью-Йорк халқының шамамен 27% голланд қоныс аударушылардың ұрпақтары болды (204 000-ның 55 000-ы). Нью-Джерсиде қалған голландтар тұрды, олар 140 000 тұрғынның 14% құрады. Қалғандары негізінен ағылшындар, сондай-ақ басқа еуропалықтар мен шамамен 6% қара нәсілділерден тұрды. Нью-Джерси мен Делавэрде британдықтар басымдық құрды, 20% неміс тегінен шыққан отарлаушылар, шамамен 6% қара нәсілділер және Жаңа Швецияның швед ұрпақтарының шағын тобы болды. Олардың барлығы дерлік кемінде үшінші буын жергілікті тұрғындар еді.

Оңтүстік

Вирджиния, Мэриленд және Оңтүстік Каролина штаттарының экономикасының басты ерекшелігі – экспортқа арналған негізгі дақылдарды, әсіресе темекі мен күрішті өсіретін ірі плантациялар болды. Плантациялардың сыртындағы жерлерді меншік иелерінен жалға алған немесе (көбінесе) толыққанды меншікке алған тәуелсіз шаруалар өңдеді. Олар үлкен отбасыларын азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін көбінесе өзін-өзі асырау шаруашылығына баса назар аударды. Ирландиядан келген иммигранттардың көпшілігі қара бидайдан виски жасаумен айналысты, оны сату арқылы ақша тапты. Мэриленд штатында 1700 жылы шамамен 25 000 адам тұрды, ал 1750 жылы бұл көрсеткіш 5 еседен асып, 130 000-ға жетті. 1755 жылға қарай Мэриленд халқының шамамен 40% құрамы қара нәсілді адамдарды құрады.

Шекаралық

1717 жылдан 1775 жылға дейін батыс шекараны негізінен Шотландия мен Ирландиядан көшіп келген пресвитериан дінін ұстанатын қоныс тебушілер мекендеді. Шекаралық қоныс тебушілер алдымен Филадельфияға немесе Балтиморға келген соң, арзан жер табу үшін батыс шекараға көшіп кетті.

Иммиграция 1791 жылдан 1849 жылға дейін

Америка Құрама Штаттарының алғашқы жылдарында иммиграция жылына орташа есеппен 6 мың адамды құрады, оның ішінде Гаитидегі құлдар көтерілісінен келген француз босқындары да болды. 1789 жылы басталган Француз революциясы және 1792-1814 жылдардағы Наполеон соғыстары Еуропадан иммиграцияны күрт шектеді. 1812 жылғы Ұлыбританиямен соғыс (1812–1814) да маңызды иммиграцияға кедергі келтірді. 1808 жылы Конгресс құлдарды тасымалдауға тыйым салып, осы адам саудасын баяулатты. 1820 жылдан кейін иммиграция біртіндеп артты. Иммиграция бойынша алғашқы федералдық тіркемелер, кеме жолаушыларының тізімімен бірге, осы кезден бастап сақталды. 1820 жылы иммиграцияның жалпы саны 8 385 адамды құрады, ол 1830 жылы 23 322 адамға дейін өсті, соның ішінде он жыл ішінде 143 мың адам көшіп келді. 1831 жылдан 1840 жылға дейін иммиграция күрт өсті, барлығы 599 мың адам, оның ішінде 207 мың ирландтық, тіпті 1845–1849 жылдардағы ашаршылықтан бұрын, Ұлыбритания саяхат шектеулерін жеңілдеткен кезде көптеп көшіп кетуді бастады. Ол онжылдықтағы екінші үлкен иммигранттар тобы – 152 мың неміс, 76 мың британдық және 46 мың француз болды. 1841 жылдан 1850 жылға дейін иммиграция 1 713 000-ға дейін өсті, оның ішінде 1845–1849 жылдардағы ашаршылық кезінде кедейлік пен өлімнен қашу үшін отанын тастап кеткен кем дегенде 781 мың ирландтық болды. Осы ағынды Канадаға бағыттап, елді мекендетуге көмектесу үшін британдықтар Канадаға транзиттік сапар үшін әдеттегі 5 фунт (100 шиллинг) емес, 15 шиллингке сауда жасады. Мыңдаған кедей ирландтар осы мүмкіндікті пайдаланып, жоғары өлім-жұлым көрсеткіштеріне байланысты "қоршақ кемелер" деп аталған кемелермен Канадаға бет бұрды. Канадаға келгеннен кейін көптеген ирландтар шекараны жаяу өтіп немесе АҚШ-тың ең жақын ірі қаласына – әдетте Бостон немесе Нью-Йоркке – жүретін кемеге отырды. 1848 жылы Еуропаның жүрегіне картоптың нашар өнімі мен сәтсіз революциялар соқты, бұл онжылдықта 435 мың неміс, 267 мың британдық және 77 мың француз иммигранттарының Америкаға келуіне әсер етті. Еуропадағы қиын жағдайлар адамдарды елдерінен қуды, ал Америкадағы жер, туыстар, бостандық, мүмкіндіктер мен жұмыс оларды тартып тұрды. 1790–1849 жылдардағы халық саны және шетелде туғандардың саны. Халық санағыХалық саны Иммигранттар Шетелде туғандар %1790 3 918 000 60 000 1800 5 236 000 60 000 1810 7 036 000 60 000 1820 10 086 000 60 000 1830 12 785 000 143 000 200 000 1,6%1840 17 018 000 599 000 800 000 4,7%1850 23 054 000 1 713 000 2 244 000 9,7% 1830 жылдан бастап иммигранттардың саны иммиграциялық тіркемелерден алынған. 1850 жылғы халық санағында алғаш рет туған жері сұраныс ретінде қойылды. АҚШ-та шетелде туған халықтың саны шамамен 1815 жылы 100 мыңға немесе халықтың 1,4%-ына дейін ең төменгі деңгейге жеткені мүмкін. 1815 жылға қарай Америка революциясына дейін келген иммигранттардың көпшілігі қайтыс болды және жаңа иммиграция болған жоқ. 1790–1820 жылдар аралығындағы әр онжылдықта көшіп келгендердің жалпы саны шамамен есептелген. 1830 және 1840 жылдары туған шетелдіктердің саны экстраполяция болып табылады. 1830 жылға дейінгі халықтың өсуінің барлығы дерлік ішкі өсіммен болды; халықтың шамамен 98,5%-ы жергілікті болып туған. 1850 жылы бұл көрсеткіш 90%-ға дейін төмендеді. Католиктердің алғашқы маңызды көшіп келуі 1840 жылдардың ортасында басталды.

1965 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі иммиграция

1965 жылы АҚШ иммиграциялық заңнамасына енгізілген өзгерістер ұлттық шығу тегіне берілген мәнге баса назар аударуды азайтты. Бұрынғы саясат еуропалық иммигранттарды басымдыққа қойды. 1965 жылғы заң АҚШ-та туыстары немесе жұмыс берушінің қолдауы бар адамдарға басымдық берді. 1970 жылдарға қарай, АҚШ-қа көшіп келгендердің көп бөлігі Еуропа емес, Латын Америкасы мен Азиядан келді. 2000 жылдан бері АҚШ-қа көшіп келген иммигранттардың үштен екісінен астамы Азия мен Латын Америкасынан келді.

Американың батысы

1848 жылы Гуадалупе-Идальго шарты Мексика соғысын аяқтады және АҚШ азаматтығын Нью-Мексико территориясының шамамен 60 000 мексикалық тұрғынына, сондай-ақ Калифорнияда тұратын 10 000 адамға берді. Бірақ, Техас штатында болғандай, Мексика үкіметі осы аймақтарға Америка Құрама Штаттары мен Еуропадан адамдардың көшіп келуін және қоныстануын ынталандырған. Осы халықтың шамамен жартысы американдықтардан тұрған деп саналады. 1849 жылы Калифорниядағы алтын асығысы Мексика, Оңтүстік Америка, Қытай, Австралия және Еуропадан үлкен көші-қон толқынына себеп болды, сонымен қатар АҚШ ішінде де жаппай ішкі қоныс аударуларға әкелді. Нәтижесінде, 1850 жылы Калифорния шамамен 90 000 халқы бар штат мәртебесін алды.

Ауылдық ұшу

Ауылдық көші-қон – шаруашылық аумақтардан артық халықтың (көбінесе жас ерлер мен әйелдердің) кетуі. Кей жағдайларда, 1930 жылдардағы «Тозаңды қазан» сияқты, бүкіл отбасылар да кетіп жатқан. 1920 жылдан бері Американың көптеген ауылдық аймақтарында халық саны үздіксіз азайып келеді.

Оңтүстікке қара нәсілділердің көшіп кетуі

Ұлы көші-қон – 1914 жылдан 1960 жылға дейін АҚШ-тың оңтүстік штаттарынан миллиондаған афроамерикалықтардың қоныс аударуы. Көбінесе олар ірі өнеркәсіптік қалаларға, сондай-ақ көптеген кішкентай өнеркәсіптік қалаларға көшті. Африкалық американдықтар жеке немесе шағын топтарда көшті. Мемлекеттік қолдау болмады. Олардың көшіп кетуіне түрлі себептер мен мүмкіндіктер ықпал етті:

Қысым факторлары

Көптеген африкалық американдықтар Джим Кроу Оңтүстігінің линчелеулерінен және нәсілдік сегрегациясынан қашуға тырысып, Солтүстіктегі "Уәде етілген жерде" пана іздеді, онда сегрегацияның азырақ деп есептелді. 1910-шы жылдардың соңында Оңтүстіктегі мақта егістіктеріне мақта қоңызы шағып, жалға берілетін жерге деген сұраныс азайды. 1927 жылғы Үлкен Миссисипи су тасқыны және оның салдары жүздеген мың афроамерикандық шаруаларды қоныстан ығыстырды.

Тартылу факторлары

Солтүк аймағында табыс деңгейі әлдеқайда жоғары болды, қызмет көрсету саласындағы жалақы да одан да жоғары еді. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезеңіндегі соғыс өнеркәсібінің үлкен дамуы афроамерикалықтар үшін жаңа жұмыс орындарын ашты. Бірінші дүниежүзілік соғыс индустриалды орталықтарға еуропалық иммигранттардың келуін тоқтатты, нәтижесінде фабрикаларда жұмысшылар жетіспеді. 1930 жылдардағы Жұмыс прогресі әкімшілігі, Азаматтық консервациялық корпус және Солтүктегі басқа да көмек бағдарламалары афроамерикалықтарға көбірек мүмкіндік берді. Жұмыс прогресі әкімшілігі Солтүкте көбірек төлем жасады. 1940 жылдан кейін, АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық жүргізген кезде (Екінші дүниежүзілік соғыстағы АҚШ тылына қараңыз), өнеркәсіптік өндіріс қарқынды өсті. FEPC-нің тең мүмкіндік заңдары Солтүк және Батыс аймақтарында тиімдірек іске асырылды.

1990 жылдан бастап

АҚШ-та штаттар арасында көшіп-қону 1990 жылдан 2018 жылға дейін 50%-ға азайды. Осы кезеңде жергілікті экономикалардың аймақтық теңсіздігі де артты, яғни көбірек адам экономикалық тұрғыдан дамымаған аймақтарда қалып қойды. 2011 жылға қарай көші-қон деңгейі Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең төмен көрсеткішке жетті және 20 ғасырдағы үздіксіз төмендеудің ең ұзақ мерзімі болды.

Соғыстан кейінгі балалық бум

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары АҚШ-та, сондай-ақ бірқатар басқа да өнеркәсіптік дамыған елдерде күтпеген, кенеткі туылу көрсеткішінің өсуі байқалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде туылу көрсеткіші төмен болды, себебі миллиондаған ер адамдар соғысқа кеткен еді, бұл әйелдерді отбасы құрудан ұстап қалды: сонымен қатар, әйелдер жұмыс орнында ерлердің орнын басып, үй шаруашылығын да жүргізуге мәжбүр болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-қа оралған миллиондаған ерлер мен отбасы құруға асыққан жұбайлар АҚШ-тағы туылу көрсеткішінің күрт өсуіне және қалалардың шетіндегі және маңындағы аудандарда жаңа тұрғын үйлер салудың қарқындылуына әкелді. Соғыстан оралған ерлер жұмыстарын қайта тапқаннан кейін, үйленген әйелдер үйде қалып, балаларға күтім жасап, күйеулеріне отбасын асырауды жүктеді. «Бейбі-бум» жылдары, 1946 мен 1964 жылдар аралығында, үшінші баланың тууы екі есеге, ал төртінші баланың тууы үш есеге артты. АҚШ-тың жалпы тумалық көрсеткіші 1945 жылы 2,49-дан 1946 жылы 2,94-ке өсті, яғни 0,45 балаға артты, осылайша «бейбі-бум» басталды. 1940 жылдары көрсеткіш өсуін жалғастырып, 1950 жылы 3,10-ға жетті, ал 1957 жылы ең жоғары деңгейге – 3,77-ге жетті. Содан кейін 1960 жылы 3,65-ке дейін баяу төмендеді, ал 1964 жылдан кейін күрт төмендеп, «бейбі-бум» аяқталды.

Жалпы тумалық көрсеткіштері

Жыл Тумалық көрсеткіші Өзгеріс
1940 2.30
1941 2.40
1942 2.62
1943 2.72
1944 2.58
1945 2.49
1946 2.94
1947 3.27
1948 3.11
1949 3.11
1950 3.10
1951 3.27
1952 3.35
1953 3.42
1954 3.54
1955 3.58
1956 3.68
1957 3.77
1958 3.71
1959 3.69
1960 3.65
1961 3.62
1962 3.46
1963 3.31
1964 3.19
1965 2.91
1966 2.72
1967 2.55
1968 2.46
1969 2.46
1970 2.48
1971 2.27
1972 2.01
1973 1.87
1974 1.83
1975 1.77
1976 1.74
1977 1.79
1978 1.76
1979 1.79
1980 1.84
1981 1.81
1982 1.81
1983 1.80
1984 1.82
1985 1.86
1986 1.85
1987 1.90
1988 1.97
1989 2.03
1990 2.08
1991 2.06
1992 2.04
1993 2.01
1994 1.99
1995 1.97
1996 1.97
1997 1.97
1998 2.00
1999 2.01
2000 2.06
2001 2.03
2002 2.01
2003 2.03
2004 2.04
2005 2.05
2006 2.10
2007 2.12
2008 2.08
2009 2.01
2010 1.93

Некелер

Статистикаға сәйкес, 2008 жылғы мәліметтер бойынша АҚШ дамыған елдер арасында ең жоғары неке деңгейіне ие, 1000 адамға шаққанда 7,1 неке, яғни 2 162 000 неке тіркелген. Ерлер үшін алғашқы некеге тұрудың орташа жасы 27,4, ал әйелдер үшін – 25,6 жас. АҚШ-та 40 жасқа дейін үйленетін адамдардың үлесі де жоғары; шамамен 85% американдықтар 40 жасында үйленген, ал Швецияда бұл көрсеткіш 60% құрайды. 1930 жылдары Ұлы депрессия кезінде некелер саны мен некеге тұру деңгейі күрт төмендеді, бірақ депрессия аяқталғаннан кейін дереу қалпына келді. 1930 жылдардың соңынан 1940 жылдардың ортасына дейін некеге тұру деңгейі жоғары қалды. 1946 жылы некелер саны 2 миллионнан асып, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде 1000 адамға шаққанда 16,4 неке тіркелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ерлер мен әйелдердің алғашқы некеге тұру жасы төмендеді, 1950 жылы ерлер үшін 22,8, әйелдер үшін 20,3 жасқа дейін, ал 1956 жылы тиісінше 22,5 және 20,1 жасқа дейін төмендеді. 1959 жылы АҚШ Халық санағы бюросының бағалауынша, алғаш рет үйленген қалыңдықтардың 47%-ы 19 және одан кіші жастағы жасөспірімдерді құрады. 1955 жылы әйелдердің 51,2%-ы 20 жасқа дейін, ал 88%-ы 25 жасқа дейін үйленді; 1955 жылы 20-24 жастағы ерлердің 40,3%-ы және әйелдердің 28,5%-ы ешқашан үйленбеген, бұл көрсеткіш 1940 жылы ерлер үшін 77,8%, әйелдер үшін 57,4% болған. 2002 жылғы мәліметтер бойынша, 20 жастағы ерлердің 4,3%-ы және әйелдердің 18,1%-ы үйленген, 25 жасқа дейін ерлердің 37%-ы және әйелдердің 52%-ы, ал 30 жасқа дейін ерлердің 61%-ы және әйелдердің 76%-ы үйленген.

Халық санының өсу болжамы

1900 жылы АҚШ халқы 76 миллион адамды құрады. 1950 жылы ол 152 миллионға өсті, ал 2000 жылы 282 миллионға жетті. 2050 жылға қарай, көші-қонға байланысты, халық саны 422–458 миллионға жетеді деп болжануда.

Тарихнамадағы демографиялық модельдер

Ричард Истерлин, АҚШ-тағы экономикалық өсімді зерткен экономист, 20-ғасырдағы американдық халықтың өсуін туу көрсеткішінің өзгеруі және өлім-жітім көрсеткішінің төмендеуі арқылы түсіндіреді. Истерлин "бейби-бум мен бейби-баст" құбылысының себебін "салыстырмалы табыс" теориясы арқылы түсіндіруге тырысты. "Салыстырмалы табыс" теориясы жұбайлардың бала көтеру шешімінің олардың әлеуетті табыс табу мүмкіндігі мен материалдық игіліктерге ұмтылысы арақатынасына байланысты екенін көрсетеді. Бұл арақатынас олардың тұратын елінің экономикалық тұрақтылығына және адамдардың материалдық құндылықтарды қалай қабылдауына байланысты. "Салыстырмалы табыс" теориясы "бейби-бумды" 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-ші жылдардағы Ұлы депрессия мен Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан материалдық игіліктерге деген сұраныстың төмендеуімен, сондай-ақ соғыстан кейінгі кезеңде жұмыс орындарының көп болуымен байланыстырады. Бұл екі фактор салыстырмалы табыстың артуына және туу көрсеткішінің жоғарылауына ықпал етті. Осыдан кейін келесі буын материалдық игіліктерге деген құштарлығын арттырды; бірақ АҚШ-тағы экономикалық жағдайдың нашарлауы жұмыс табуды қиындатты. Нәтижесінде туу көрсеткіші төмендеді, бұл "бейби-баст" құбылысына әкеп соқты.

Мемлекеттік үрдістер

1880-1900 жылдар аралығында АҚШ-тың қалалық халқы 28%-дан 40%-қа дейін өсті және 1920 жылы 50%-ға жетті, бұл ішінара 9 000 000 еуропалық иммигранттардың келуіне байланысты болды. 1890 жылдан кейін АҚШ-тың ауылдық халқы күрт азайды, себебі фермерлер механикаландыру салдарынан жұмыстан босатылып, қалалық фабрикаларға жұмыс істеуге көшті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та жер бағасының өсуі, үкіметтік ипотеканың қолжетімділігі, тең тұрғын үй саясаты және тас жолдардың салынуы нәтижесінде халық қалалардан шеткері аймақтарға, қала маңына көшуге бағытталды. 1950-1980 жылдар аралығында көптеген өндіріс орталықтары халқының жартысына дейін қысқарды. Халық тығыз қала орталықтарынан – пәтерлермен, қатарластырылған үйлермен және жатақтармен толған жерлерден – қала сыртындағы, сирек қоныстанған қала маңындағы аудандарға, жеке үйлермен салынған жерлерге көшті.